Ultty syılaý, ult tilin qurmetteý – qasıettiń eń qasıettisi. Qasıetsizdik ne? «О́z ultyn syılamaý, ony maqtanysh etpeý – satqyndyq» (B.Momyshuly), «Ana tilin ógeı uldary ǵana mensinbeıdi, ógeı uldary ǵana aıaqqa basady» (Ǵ.Músirepov).
Nesine namystanaıyq, qazaq tili memlekettik mártebege shala-sharpy bolsa da Kolbınniń tusynda ıe boldy. Sodan beri úsh onjyldyqtan asty. Tórt onjyldyqqa bet aldyq. El boldyq. Biraq til «jyrynyń» taýsylatyn túri joq. Aqsha da bólindi. Sansyz jıyn da ótti. О́tip te jatyr. Kitaptar da shyqty. Aıtylǵan sóz, berilgen tapsyrma ushan-teńiz. Jalǵasyp jatyr. Uzyn arqan, keń tusaý, áne-mine, eshten kesh. Mandyr emes.
Tipti ótken ǵasyrdyń sońynda memlekettik tilge kóshken óńirlerdi dýyldatyp jazdyq. Ýaqyt óte kele olardyń kóbi eski súrleýge túsip ketti. Sonyń zardaby aldan shyǵady, aıaqqa oralady.
Iá, aýyzdy qý shóppen súrtýge bolmaıdy. Bar. «Artymnan aldym bıik bolsyn» degen qazaqtyń balasy bolǵan soń, saǵyzdaı sozbaı, rýhsyzdyq kórsete bermeı, joǵymyzdy túgendesek deımiz. Ol taıaýda túgendeler me eken? Ol dep otyrǵanymyz, baıaǵy til jaıy ǵoı.
Bulaı deýge sebep, jaqynda elordadaǵy Y.Altynsarın atyndaǵy mekteptiń qasynan ótip bara jattym. Deneshynyqtyrý sabaǵy ótip jatyr eken. Oqýshylar da, muǵalim de qazaq. Tilderi oryssha. Kúttim, sabaq aıaqtaldy. Muǵalimdi sózge tarttym. Mektep aralas eken. «Túsinip turmyn. Bul orys balasy joq bolsa da, orys synyby. Solaı. Erkindik zaman, ata-analar otyzdan asa ul men qyzdyń taǵdyryn ózderi sheshedi», dep jas jigit amalsyzdyǵyn júzinen tanytyp, alaqan jaıdy.
Úsh-tórt jyl buryn latynǵa qazaq tildiler kóship, basqalar eski sorapta qala turady degende, ana tiline shorqaqtar shorshyp túsip, balalaryn orys synybyna aýystyra bastaǵany bar edi. Mynaý sodan qalǵan sarqyt emes pe, degen qúdik qylań berip, bul qalaı tyıylady degen suraq kókeıge tastaı tyǵyldy. Bir tolqyn urpaqtyń tirligi oıdyń oıranyn shyǵaryp júrgende emhanaǵa bara qalaıyn.
Kezek kútip, úlken-kishisi aralas on shaqty adam otyr eken. Bári oryssha kósiledi. Biz sekildi shal-kempirlerdiń árlileri balalarynyń shetelde ekenin, aǵylshyn, basqa tildi sýdaı biletinin maqtan etedi. «Keshe orys tili dedik, búgin aǵylshyn tili, basqa til, apyr-aı, keskin-kelbetimiz de ózgerip barady», dep qaldy qazaqy áıel. Árli kisi aǵytyldy. «Zaman solaı, Abaı zamandy kim bılemek degen. Myqtynyń birazy balalaryn bólip alyp, aqyly balabaqsha, mektep ashyp, álemdik tilde oqytyp, sonyń jemisin jep jatyr emes pe?». Kólgirsip, kóp dálel aıtty. Qazaqy áıel: «Qazaq emespiz be?» dep kúńk etti.
Meshel adamnyń kúıin keshpeske amalyń qaısy? Ul-qyzyń anaý shúldirlegen, úlkeniń mynaý ózin aıtyp ózeýregen. Osylaısha, ult jaıyn emes, óz jaıymyzdy oılaǵan ospadarlyq qyr jelkeden qysyp, moıyn burǵyzbasa, bolmysymyzdy bodan etken bul ógeılikke ne isteý kerek? Álde táýelsizdikti ańsaǵanmen, kórýdi mańdaıyna jazbaǵan «Men zamanymda qandaı edim? Endi qandaımyn? Kirlenip baramyn, bylǵanyp baramyn. Jasydym. Muqaldym. Men ne kórmedim?» (M.Dýlatov) dep zar keshken qazaq tili muń shege bere me? Bolmasa, sózden batyl iske kóship, bultaqsyz qajettilikke aınaldyryp, muńyn taǵy úsh-on jylǵa sozbaı, jigerimiz jetip, jurt qýanyshyna aınaldyramyz ba?
Súleımen MÁMET,
ardager jýrnalıst