Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń málimetinshe, keıingi 10 jylda elimizde aýyl halqy men aýyldyq eldi mekender sany azaıǵan. Ashyp aıtsaq, 2012-2022 jyldar aralyǵynda aýyl turǵynynyń sany 6,9-dan 6,3 myńǵa deıin qysqarǵan. Kóshi-qon máselesine baılanysty eńbekke qabiletti jastaǵy turǵyndar sany 4,1-den 3,8 mıllıonǵa deıin tómendegen. Bul – alańdatarlyq jaǵdaı. Osy oraıda teńizge tamǵan tamshydaı, halqymyzdyń qanynda bar kásipti dóńgeletip, qyrda mal baǵyp, jan baqqan О́rken Bazarbaıdy áńgimege tartqan edik.
– О́rken myrza, suhbatymyzdy balalyq shaǵyńyzdan, ósip-óngen ólkeńizden bastasaq.
– Elimizdiń batys óńirinde – Oral qalasynda 1993 jyly dúnıege keldim. Ol kezde ata-anam áli stýdent, shamamen ekeýi de 19-da edi. Jas otbasy bolǵandyqtan, ári tuńǵysh nemere dep qazaqy jón-joralǵymen meni ata-ájemniń tárbıesine bergen. Osylaısha, balalyq shaǵym Tasqala aýdanyndaǵy Krýshnyı kanal aýylynda ótti. 90-jyldardyń sońyna qaraı bul mekennen el qonys aýdaryp, birte-birte aýyl degen atynan aıyrylǵan. Sóıtip, jarqyraǵan eldi mekennen jalǵyz úı qalǵanbyz.
Atam – Bazarbaı Gemetdınov óz zamanynyń úzdik shopany. Atam qazaqy tanymdaǵy jaqsy qasıetterdi boıyma sińirdi. Úsh jasymnan atqa otyrǵyzdy. Jyl maýsymynyń aýysýymen kóshtiń joralǵylaryn, sýdy qaıdan taýyp ishetinin, jeti atasyn bilýdi, halyq batyrlarynyń erlik hıkaıalaryn áńgimelep, adamdy jaqsy etetin de, jaman etetin de tárbıe ekenin uǵyndyrdy.
Sabaqty jaqsy oqydym. Daryndy balalarǵa arnalǵan Sáken Seıfýllın atyndaǵy №11 oblystyq mamandandyrylǵan mektep-lıseı-ınternatyn «Altyn belgige» támamdadym. «Jyl oqýshysy», «Úzdik geograf» atanyp, respýblıkalyq «HHI ǵasyr kóshbasshysy» baıqaýynyń júldegeri boldym. Arman qýyp Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń ekonomıka fakýltetine tústim, ony da úzdik aıaqtap, mamandyǵym boıynsha jumysqa turdym. Izinshe úılendim. Alǵashqy eki jyl aýylda turdym, keıin ózim qyzmet etetin jeke kompanııanyń Atyraý oblysyndaǵy fılıalyna dırektor bolyp taǵaıyndaldym. Qaıda júrsem de, qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy ortany, beıǵam aýyldyń tynys-tirshiligin saǵynatynmyn. Kókeıdi tesken sol oı maqsatqa qanat bitirdi. Sodan atakásipti jalǵastyramyn dep qyrǵa kóship keldim.
– Qazir jastardyń deni megapolısterge qonys aýdaryp, jaqsy qyzmettiń basyn ustaýdy kózdeıdi. Oǵan jetemin degenshe, at tizgindep, mal baqqannan góri temir tulpardy qyzdyryp, kiltin aınaldyryp, túnimen jolaýshy baqqandy jón kóredi. Sizdiń arman-maqsatyńyz erek eken.
– 10 jasymda ata-ájemniń densaýlyǵy syr berip, olar qalaǵa, al qyrǵa ata-anam kóship keldi. Azyn-aýlaq qoı, sıyr, kók atty baptady. Ákem de, anam da joǵary bilimdi pedagog, bıolog-geograftar. Bilesiz ǵoı, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary eldiń kúnkórisi máz bolmady. Sodan ekeýi bir sheshimge kelip, aýyl sharýashylyǵyna bet burdy. Eski úıdiń janyna jańa úı turǵyzyp, mal basyn kóbeıtti. Kásiptiń ońaıy joq. Biraz qıyndyq kórdi. Maıshammen kúneltip, bir-eki aıda kók atpen aýdanǵa baryp, as-aýqatyn qamdap, kerek-jaraǵyn túgendep otyrdy. Turmys taýqymeti qajytsa da, ekeýiniń boıyndaǵy kúsh-jigeri, tózimdiligi qıyndyqqa qarsy turdy. Osylaısha, 25 jyl ǵumyryn arnap, maldy kóbeıtip, úlken bir qojalyqqa aınaldyrdy. Sol aralyqta men de qolǵabys ettim.
Aýyl – san urpaqtyń kıeli mekeni, altyn uıasy, yrystyń bastaýy. Ejelden ultymyzdyń uıytqysy sanalady. Demek, aýyl men qazaq ajyramas egiz uǵym. Osyny janymen túsingen ata-ájem de, ákem men anam da aýyldan alystamady. О́kinishke qaraı, qazir shopan taıaǵyn ustap qalar malshy da neken-saıaq. Qazirgi jastar mal baǵyp, qyrda turǵysy kelmeıdi. Tipti memleket tarapynan aýyldardy damytýǵa arnalǵan túrli baǵdarlama qolǵa alynsa da, jaǵdaı ońalmaı tur. Jumyssyz jastar jyl saıyn kóbeıip keledi. Jahan saǵat tilimen jarysa ilgerilep jatqan ýaqytta bul másele tereńdeı túsetini anyq. Zamandastarymdy jazǵyrmaımyn. Árkimniń óz tańdaýy bar. Alaıda áleýmettik jelidegi «jyltyraǵan» ómir seniń jarqyn bolashaǵyńa kepildik bermeıtinin túsinse deımin. Boıda jastyqtyń jalyny barda, býyrqanǵan qyzý kúshpen eki qolǵa eptep ermek kerek. Kásip bastap, is qylsa, onyń paıdasy kól-kósir. Atam mura etken sharýashylyqty jalǵaýyma osy oıym sebep boldy.
Qazir aýyldan 70 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Jańaaýyl qystaq-jaılaýynda áıelimmen mal baptap otyrmyz. Áli elektr jelisi tartylmaǵan. Jaryqty kún batareıasy arqyly qoldanamyz. Kún shaqyraıyp turmasa, onyń qýaty kúndelikti turmystyq tehnıkany, tipti teledıdardy kótermeıdi. Biraq mendegi maqsattyń qanaty áli bıikte.
– Qandaı mal túrlerin baptap otyrsyzdar? Qoldaý sharalarynyń shapaǵatyn kórdińizder me?
– Memleketten qandaı da bir sýbsıdııa, tehnıka alǵan emespiz. О́ıtkeni ata-ájemniń, keıin ákem men anamnyń eńbeginen quralǵan kásipke keldim. Negizinen iri qara mal ustaımyz, qoı da bar. Bir túsingenim, jylqy malyn baǵý ońaı emes. Bizdegi klımat basqa óńirlermen salystarǵanda jaıly bolǵanymen, jazdygúni óriste qaptaıtyn masa, sona tynyshtyq bermeıdi. Sodan mal shekara asyp kete me dep alańdap, sońynan ilesemiz de júremiz. Keıde oǵan eki-úsh kún ketedi. Sondyqtan kóp bóligin satýǵa týra keldi. Qazir 2-3 úıir ǵana alyp qaldyq. Onyń ózinde GPS ornattyq. О́nim adal bolý úshin de qamdanys kerek. Máselen, qoı júni óńdelmes buryn jik-jikke bólinýge tıis. Al ol úshin óristegi qoılar óz tuqymdaryna qaraı bólek-bólek jaıylýy kerek. Iаǵnı asyl tuqymdy mal ózge tuqymdastarmen aralasyp, sińisip ketpeýi qajet. Áıtpese, júnniń sapasy da ózgeriske ushyraıdy. Búginde qoıdy qalaı ósirmek túgil, ony baǵatyn adamnyń ózin tappaı otyrmyz. Bir ǵana kómekshimiz bar, ol kisi de keıde ketip qalady. Bar jaǵdaıyn jasasaq ta, aqshasyna qolqabys eter azamattardy tabý qıyn. Basy-qasynda óziń otyrmasań, olar da durys qaramaıdy.
– Áleýmettik jeliden áıelińizdiń beınejazbalaryn kórdim. Ásirese Tik Tok-ta naǵyz aýyldyń tynys-tirshiligin búkpesiz baıandap, kórsetip júr. Jarııalanǵan ár jazba óte kóp qaralym jınapty. Respýblıkanyń túkpir-túkpirinen oqyrmany bar eken.
– Iá, áleýmettik jelide ony kópshilik «malshy qyz», «aýyldaǵy jýrnalıst» dep tanıdy. Týǵan jeri – Qostanaı oblysynyń Torǵaı aýdany. Biraq Batys Qazaqstan oblysynyń eń shalǵaıdaǵy Jánibek aýdany Qamysty degen aýylynda ósip-óndi. Ol da mektepti «Altyn belgige» aıaqtap, elordadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetinde oqyǵan. Telejýrnalıst bolyp, jańalyqtardy júrgizdi. Biraz habarlardy tizgindedi. О́zi pysyq. Kez kelgen sharýany úıirip alyp ketedi. Alǵash qyrǵa baryp turaıyq, atakásipti jalǵastyraıyq degenimde, birden kelisimin berdi. Úıinde qazaqy tárbıe kórip ósken qyz ǵoı. Otbasylyq ómirdiń qyzyǵy da, shyjyǵy da bolady. Biraq osy ýaqytqa deıin biraýyz sózime qarsy kelgen emes. Men de onyń pikirin eskerip, ortaq sheshim shyǵaramyn. Basynda oǵan qıyn bolǵanyn bilemin. Ájem men anamnyń boıynda bar qaısarlyq, tózimdilik odan da tabyldy. Qarapaıym maldan qorqatyn. Keıin eti úırendi. Qazir menimen ilese maldy sýatqa aıdap aparyp sýarady, sýaryp bolǵan soń, qaıta aıdap ákeledi. Sıyr saýýǵa da ábden mashyqtandy. Sút tartyp, qaımaq-maı, irimshik, qurt, aıran, kóje deısiz be, bárin bir ózi jasaıdy. Atqa minip, motosıkl, traktor aıdaýdy ıgerip aldy. Mal aýyryp qalsa, ınternetten sebep-saldaryn izdep, pyshaqqa iliktirmeı múmkindiginshe ózimiz em-domyn jasaımyz. Qazir Shárıpa jýas mal bolsa, dárisin ózi ege beredi. Bıyl jazda anam ekeýi 5 kúnde 200 qoıdy qyrqyp, jún jýýdyń qyr-syryn úırenip, keıin ózi ájeptáýir kórpeshe jasap aldy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»