Keńes zamanynda ǵylymnan Sosıalıstik Eńbek Eri, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty ataǵyn alǵan akademık, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Alekseı Okladnıkovti tarıhshy, arheolog, etnograf, ádebıettanýshy, folklorshy, qoǵamtanýshy ǵalymdar ortasynda bilmeıtin adam kemde-kem edi.
Jaqyn tanıtyndar ony jany jaısań, ulttardy alalamaıtyn, ǵylymǵa berilgen, aqyl surap kelgen kez kelgen azamatty qushaq jaıa qarsy alatyn arheolog, etnograf dep baǵalaıtyn. О́zi Irkýtsk óńiriniń qıyrdaǵy derevnıasynda týǵan, muǵalim ákesi aq-qyzyl qyrǵynynda qapııada qaza tapqan júregi jaraly bala-tyn. Osy jaǵdaı áser etti me, joq tasta tarıhy tańbalanǵan Sibirdiń sansyz ultynyń taǵdyry tolǵandyrdy ma – jasynan ǵylymǵa áýes bolyp, bolashaqta áıgili ǵalym atanatyn G.Debes, M.Gerasımovpen qatar Irkýtsk pedagogıka ınstıtýtynda arǵy tegi shved aqsúıegi, Sankt-Peterbýrg Imperatorlyq ýnıversıtetiniń túlegi, Sibirdiń tofa, soıot, evenki sekildi etnostar tarıhy men etnografııasyn zerttegen professor Berngard Petrı mańyna jaqyndap, tálim alady. Arheologııa-etnografııanyń Lenıngrad mektebinde ǵylymı dárejesin qorǵap, alǵash sonda tanylady. 50-jyldardan KSRO Ǵylym akademııasynyń Sibir bólimshesinde tarıh, etnografııa baǵytyn qalyptastyryp, Novosibir ýnıversıtetinde qyzmet isteıdi. Repressııa qaınap turǵan 1938 jyly baıyrǵy Túrkistan óńiriniń Baısyntaýyndaǵy (qazirgi Surhandarııa jeri) Tesiktas úńgirinen neandertals turaǵy men súıegin zertteıdi. «Ocherkı ız ıstorıı zapadnyh býrıat-mongolov (XVII–XVIII vv.)», «Neolıt ı bronzovyı vek Prıbaıkalıa», «Petroglıfy Zabaıkalıa», «Petroglıfy Nıjnego Amýra», «Istorııa ı kýltýra Býrıatıı», t.b. qadaý-qadaý zertteý eńbekterin jazady.
«Bárin aıt ta birin aıt», akademık Alekseı Okladnıkov Qazaqstanǵa birneshe márte kelgen. Qazaq eline joly sońǵy ret 1981 jyly qazan aıynyń basynda túsken eken. Ol zamanynda dúrildep ótken Qazaqstan-Reseı saıası qarym-qatynasynyń 250 jyldyǵyna arnalǵan is-sharaǵa arnaıy shaqyrylady. Elaralyq jıyn 2 aqpanǵa josparlansa da, túrli sebeppen qazan aıyna jyljytylǵan. Úlken mádenı-ǵylymı jıynnyń tórinde sol joly Reseı men Qazaqstan marǵasqalary – akademıkter A.Aleksandrov, P.Fedoseev, E.Velıhov, Á.Marǵulan, Ǵ.Músirepov, O.Jáýtikov, Á.Bekturov, A.Qonaev, Sh.Shókın, B.Tólepbaev, I.Keńesbaev, D.Sokolskıı, Á.Saǵynov, t.b. otyrady (Negımov S. Týǵan jerdiń taǵylymy túletken // «Egemen Qazaqstan» gazeti, 12.10.2018). Sóz reti akademık Alekseı Okladnıkovke tıgende, zal siltideı tyna qalady. Sebebi ǵalym Uly dalanyń baǵzy tarıhyn qaýzaı kele: «Qazaq halqy – el men jerin qorǵaýda da, tóltýma mádenıeti men dástúrin úzbeı jalǵastyrýda da, shekarasynyń syrty men ishin dospen qorshaýda da álem halyqtarynyń eshbirinen kem emes», dep bir tujyrymdaıdy. Baıandamasynyń bir tusynda Reseı-Qazaqstan qarym-qatynasynyń ár kezeńiniń ereksheligin aıtyp, Abylaı hannyń tarıhı róline aıryqsha toqtalady. Bul tezısiniń qorytyndysyn: «Bizdińshe, Qazaqstannyń astanasynda el bıliginiń, dıplomatııalyq qarym-qatynastyń rámizindeı Abylaı han eskertkishi asqaqtap turýy kerek!» dep tujyrymdaıdy.
Akademık Okladnıkovtiń batyl sózine rıza qazaq ıntellıgensııasy, stýdent jastary uzaq qol shapalaqtap turyp alady. Jıynnyń úzilisinde bir top aspırant Alekseı Pavlovıchke taıaý kelip, Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń jastaryna ashyq dáris oqyp berýin ótinedi. Sonda Sibirdiń dańqty ǵalymy: «Jarqyndarym, dál bul joly qolym tımeıdi. Aldaǵy jyldardyń birinde mindetti túrde kelemin. Sender tereń de baı tarıhtaryńdy jan-jaqty zertteýge, álemge tanytýǵa tyrysyńdar!» depti.
О́kinishke qaraı, 80-jyldardyń jas ǵalymdaryna akademık Okladnıkovtiń dárisin tyńdaý buıyrmady. Ǵalym dál osy Almaty saparynan keıin 1981jyly 18 qarashada kenetten dúnıeden ozdy.
Biraq Alekseı Okladnıkovtiń Abylaı han eskertkishi týraly ıdeıasy áıgili akademıktiń kóregendigi, danalyǵy retinde ult sanasynda saqtalyp qaldy.
Aıtýǵan Dosbı