HH ǵasyr basyndaǵy ádebıet ókilderiniń ishinde ǵumyrbaıany tolyq anyqtalmaǵan, shyǵarmashylyǵy jóninde irgeli zertteýler júrgizilmegen tulǵalardy anyqtaý, shyǵarmashylyq murasyn jınaqtaý, alǵy sózi men ǵylymı túsinikterin jazyp kitaptaryn shyǵarý, olardyń saıası qýǵyn-súrginge ushyraý sebepterin taldaý – mańyzdy máselelerdiń biri.
Alashtaný ǵylymy ulttyq ǵylym salasynyń eń bir ózekti taqyryby desek qatelespeımiz. Bul salada jyl saıyn tyń derekter tabylyp, ǵylymı aınalymǵa jańa málimetter, arhıvtik materıaldar qosylyp, onyń kókjıegi keńeıip keledi. Keıingi on jyldyń muǵdarynda jaryq kórgen kitaptardy, naqtyraq aıtqanda, akademık M.Qoıgeldıevtiń ekitomdyq «Alash qozǵalysy» monografııasy, professor T.Jurtbaıdyń «Uranym – Alash» úshtomdyǵy, akademık D.Qamzabekulynyń «Alash arqaýy» zertteýi, PhD S.Júsiptiń «Qazaq jeriniń joqshysy» atty ekitomdyǵy, professor S.Jumaǵuldyń «Alash qaıratkerleriniń naqyl sózderi» serııasy, ádebıetshi E.Tileshevtiń «Qaınar» kitaby, tilshi ǵalym O.Jubaıdyń lıngvıstıkalyq zertteýleri ǵylymı orta men qoǵam talqysynda tanylǵan tańdaýly eńbekter ekeni daýsyz aqıqat.
Keıingi úsh jylda jazylyp shyqqan eńbekterdiń aıqyn dáleli – jas alashtanýshylardyń bastamasymen qurylǵan Qyr balasy bilim, ǵylym qoǵamdyq qorynyń «Alash kitaphanasy» serııasymen jaryq kórgen kitaptar toptamasy. Bul aýqymdy jobanyń izashary – Alash qaıratkeri Ǵazymbek Birimjannyń (1896-1938) shyǵarmalar jınaǵy. «Alash» partııasynyń baǵdarlamalyq jobasyna qatysýshy, 1921-1922 jylǵy ashtyq kezinde sózimen de, isimen de halyqqa jantalasa kómektesken, «Aq jol» gazetiniń redaktory, mal dárigeri, agronom-ǵalym, Berlınde oqyǵan tuńǵysh qazaq, búgingi tilmen aıtqanda «bolashaqker» Ǵazymbek Birimjannyń shyǵarmalar jınaǵy kúni búginge deıin jaryq kórmegen edi. Qostanaıdaǵy Ahmet Baıtursynuly ýnıversıtetiniń magıstranty Danııar Ihsan ǵalym Eldos Toqtarbaıdyń jetekshiligimen 2021 jyldyń aqpanyna deıin Alash arysynyń murasyn izdeý, jınaý, júıeleý jumystaryn júrgizip, nátıjesinde, 250 bettik kitap daıyndady. Bul – ǵazymbektanýdyń alǵashqy baspaldaǵy. Jas zertteýshimiz bul taqyrypty odan ári tereńdete izdenip, bıyl Ǵazymbek Birimjannyń «Alash urandy qazaq halqy» atty shyǵarmalar jınaǵynyń ekinshi basylymyn jaryqqa shyǵardy. Otyz baspa tabaqqa jýyq kólemdi eńbekte qaıratker-qalamgerdiń ulttyq mańyzy zor jobalary, ádebı-pýblısıstıkalyq murasy, qoǵamdyq-saıası maqalalary, asharshylyq kezindegi úndeýleri, qýǵyndaýda júrgenine qaramastan jazǵan ǵylymı eńbekteri, munaqyptary engizildi, onyń ómir joly, qoǵamdyq-saıası qyzmeti men shyǵarmashylyǵy týraly ár jyldary jazylǵan zertteýler, estelikter toptastyryldy. Tyń arhıv derekteri men fotosýretteri berilip, bıblıografııalyq kórsetkishteri tizildi.
Qoǵamdyq qor jumysynyń aıasynda biz alashtanýdaǵy aqtańdaq esimderdi qaıta jańǵyrtýdy jalǵastyrdyq. Táýelsizdik alǵaly otyz jyldyń bederinde Alashtyń 26 qaıratkeriniń ǵana kitaby shyǵyp, el-jurtqa tanystyrylǵan. Bul – óte az kórsetkish.
Alashtyń renessanstyq kezeńinde bir ǵana soıdyń ózinde úsh Maldybaıuly bar. Olar: Bilál, Mustaqym jáne Berikbol. Eki jyl buryn alashtanýshy Eldos Toqtarbaı Qaraǵandydaǵy E.Bóketov ýnıversıtetiniń professory Nursahan Ahmetqyzynyń uıytqy bolýymen, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti «Alash» mádenıet jáne rýhanı damý ınstıtýtynyń qoldaýymen Alash muǵalimi, aqyn, jýrnalıst, qarqaralylyq Mustaqym Maldybaıulynyń tuńǵysh kitabyn jaryqqa shyǵarsa, jas zertteýshi Erden Nurahmettiń qurastyrýymen aqmolalyq Alash tulǵasy, jýrnalıst, dáriger Bilál Maldybaıulynyń murasy Aqmola oblysy ákimdiginiń járdemimen kitap bolyp basyldy. Al úshinshi Maldybaıulynyń – jazbalaryna «Aıagóz qazaǵy» dep qol qoıatyn Berikbol Maldybaıulynyń shyǵarmalary qazir jınaqtalyp jatyr.
Bilálmen attas ekinshi tulǵa – Bilál Súleıuly. Jetisýdan shyqqan Alash qaıratkeri – áıgili Mamanııa mektebiniń túlegi. Ádebıet klassıgi Ilııas Jansúgirovtiń jaqyn týys aǵasy. Qazaq jerindegi alǵashqy zamanaýı bilim ordalarynyń, bilim mekemeleriniń qurýshysy, uıymdastyrýshysy, Aqtóbe, Semeı qalalaryndaǵy ýnıversıtetterdiń negizin qalaǵan bilim júıesin uıymdastyrýdyń has sheberi, bilikti menedjeri bolǵan Bilál Súleıuly da jazý-syzýdan shet bolmaǵan. Eldos Toqtarbaı Alash tulǵasynyń óleńderi men maqalalarynyń basyn qosyp, «Úmit» atty tuńǵysh shyǵarmalar jınaǵyn bastyrdy.
Alash tulǵalaryn mamandyqtaryna saı jiktep aıtar bolsaq, ádette, qalam ustaǵan aǵaıynnyń aıtyp-jazary jıirek qozǵalatyny sııaqty, aqyn-dramatýrg, jazýshy-jýrnalısterdiń eńbekteri aldymen jarııalanyp shyǵyp jatatyny belgili. Alash muǵalimderin de osy qatarǵa qosýǵa bolady. Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń adal shákirti bola bilgen tilshi ǵalym, kósemsózshi Abdolla Baıtasulynyń da jekelegen eńbekteri zerttelip júrgenimen, bir emes, búkil murasy kitap bolyp shyqqan joq. A.Baıtasulynyń shyǵarmashylyq murasyn san alýan, ártúrli taqyrypta jazǵan qundy dúnıeleri qazirgi zamanda da mańyzyn joımaıtyn rýhanı qazyna. Alashtanýshy Ushqyn Sáıdirahmanuly qurastyrǵan, bas-aıaǵy jyp-jınaqy úsh tomdyqty quraıtyn Abdolla Baıtasuly eńbekteriniń alǵashqy tomy «Kórkem ádebıet týraly» degen atpen oqyrmanǵa jol tartty. Mundaǵy kesek týyndy – «37 memleket» dep atalatyn, óz zamanynda joǵary baǵalanǵan, aıryqsha eńbek. Olaı deıtinimiz, búgingideı ǵalamtor joq, kartanyń ózi qat kezeńde álemniń tańdaýly elderiniń sıpattamasyn jazý ońaı sharýa bolmasa kerek. Jaǵyrapııadan oqýlyq jazý – bilimdarlyqtan bólek, naqtylyqty, yjdaǵatty talap etetin mashaqatty jumys. Alash zııalysy eńbekteriniń kezekti tomdaryn aldaǵy ýaqytta basyp shyǵaryp, oqyrman qaýymdy qýantamyz dep oılaımyz.
Ahmet Baıtursynulynyń oı-muraty tóńireginde toptasyp, ásirese latyn jazýyna baılanysty ǵylymı talas-tartystarda ult ustazynyń ustanymyn qorǵaǵandardyń biri Seıitbattal Mustafauly bolǵanyn bireý biler, bireý bilmes. Aýylyndaǵy ataqty mesenat Áltı bolystyń yqpalymen on alty jasynda Ystanbul shaharynda bilim alyp, Semeıde eńbek jolyn bastaǵan Seıitbattal Mustafaulynyń kitabyn shyǵarý – bizdiń mańdaıymyzǵa jazylǵan baq. Týǵan qyzy Nurtaı (Nádııa) apamyzben «Qazaq» gazeti arqyly syrttaı baılanysyp, 2016 jyly alǵash ret Alash oqyǵany týraly qalam terbep, maqala jarııalaǵan edik. Keıin jas jazýshy, dramatýrg Álibek Baıbol S.Mustafaulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jóninde ǵylymı jumys jazyp, Qazaqstannyń demokratııalyq «Aq jol» partııasy uıymdastyrǵan «HHI ǵasyrdaǵy Alashtyń Aq joly» baıqaýyna qatysyp, jeńimpaz atandy. Sóıtip, ólketanýda esimi atalyp qalatyn Alash tulǵasynyń esimi, shyǵarmashylyǵy, qoǵamdyq qyzmeti zertteýge ulasyp, jeke jınaǵyn shyǵarý isine jalǵasty. Seıitbattal Mustafaulynyń «Imam Ǵazalı» atty tuńǵysh shyǵarmalar jınaǵynda onyń ádebı, pýblısıstıkalyq murasy qamtylyp, Nádııa Battalqyzynyń qolyndaǵy arhıvtik qujattar men fotosýretterdi de bastyryp, kitap etip shyǵardyq. Bir ókinishtisi, ákesiniń ómir boıy kútken eńbegin apamyz kóre almaı ketti. Kitap shyǵýdan eki aı buryn áke portretin qushaqtaǵan ázız ana baqı dúnıege attanyp kete barǵan... Bıyl Máskeýdegi ǵylymı-tanymdyq ekspedısııa barysynda Máskeý memlekettik kitaphanasynyń shyǵystaný bólimindegi sırek kitaptar qorynda Seıitbattal Mustafaulynyń «Zýfnýn» atty aýdarma kitabyn taýyp alyp, elge súıinshiledik.
Osy jyly «Alash kitaphanasy» serııasy boıynsha sý jańa toǵyz kitap jaryq kórip otyr. Bári de Alash oqyǵandary, Aqańsha aıtqanda, ult jumysy jolynan qaıtpaǵan «qalam qaıratkerleri».
HH ǵasyr basyndaǵy asa kórnekti qaıratker, qazaq baspasóziniń negizin qalaýshylardyń biri Eleýsiz Buıraulynyń (1874-1933) ustazdyq-aǵartýshylyq, jýrnalıstik qyzmeti ushan-teńiz. Ol – qazaq mýzeı isiniń qalyptasýyna da óz úlesin qosqan tulǵa. Almatydaǵy búgingi Ortalyq mýzeıde ǵylymı qyzmetker bolǵan, sol qarashańyraqtyń ekspozısııasyn jasaǵan alǵashqy mamannyń biri edi. Bodandyq qamytyn kıgen qasiretti jyldary azaptalǵan elin oıatý maqsatynda «Yzyń» dep kitap shyǵaryp, halyqtyń rýhyn kóterýdi maqsat etti. «Yzyń» óleńder jınaǵy – otarlyq bılikke, ákimshil-ámirshil júıege baǵyttalǵan qarsylyq daýysy. Bul kitapqa sol zamannyń aıtýly aqyndary Maǵjan Jumabaı, Mustaqym Maldybaıuly, Ahmedqalı Mamytuly syndy baýyrlarynyń óleńderin engizip, 1912 jyly Oral baspahanasynan bastyryp, taratqan edi. Nebári 27 betten turatyn týyndyǵa aqynnyń basqa da pýblısıstıkalyq murasyn engizip, ol týraly estelikterdi jınap, kitap etip qurastyrǵan – Qaraqat Saǵynyshqyzy 10-synyp oqýshysy ǵana.
Al aqyn ári jýrnalıst Kenjeǵalı Ǵabdollaulynyń ǵylymı, ádebı jáne pýblısıstıkalyq murasy, onyń tulǵasyna qatysty arhıv qujattary, ár jyldary jazylǵan zertteýler men estelikter qamtylǵan kitaptyń ataýy onyń osy attas maqalasymen «Qazaqtyń qamy» dep ataldy. Muny qurastyryp daıyndaǵan - Kenjeǵalıdaı zııalynyń urpaǵy Gúlzat Bıgeldi esimdi qaryndasymyz. «Qazaq balalaryna járdem» atty álippe oqýlyǵy, «Mehnattyń sebebi», «Jıyrmasynsha ǵasyr jastaryna», «Áıelder haqynda», «Ishandardyń qyzmeti», «Qazaqtyń tárqy zamany», «Qalaǵan emlemiz», «Mezgilsiz emtıhan», «Alash azamattaryna» syndy ár taqyryptan jazǵan maqalalaryn ózektiligin, qundylyǵyn joımaǵan qazyna dep bilemiz.
XX ǵasyr adamzat úshin, qazaq jurty úshin aýyr, zulmat-zobalańǵa toly ǵasyr bolǵany aıan. Ker zamannyń kesiri kimge tımedi deseńizshi. Naqaqtan-naqaq atylyp, qýdalanyp, jazyqsyz aıyptalǵandardyń qarasy mol. Jaǵasyn jatqa ustatpaǵan, eńsesin tik, rýhy ór tulǵanyń biri – Alash qaıratkeri, aǵartýshy, ustaz, ánshi-kompozıtor Qapez Baıǵabyluly (1896-1939). El arasynda «Qapezdiń áni», «Qapezdiń qoshtasýy» degen ánder kóp taralǵan. Qapez de jańa zaman, táýelsiz elde ulyqtalmaı jatqan erlerdiń biri edi. Tulǵanyń án murasy belgili bolǵanymen, pýblısıstıkalyq eńbekteri bir ortaǵa jınaqtalmaı, ár jerde jatqanynan habardarmyz. Bul olqylyqtyń ornyn toltyrǵandar – jazýshy Álibek Baıbol men jas zertteýshiler Ertaı Bilál, Samal Aıypjan. Aqyn óleńinde aıtylatyn «Alash qonǵan aqboz úı» kitaptyń atyna arqaý boldy. «Tilshi» gazetine jazyp, tilshilik qyzmet atqarǵan Qapezdiń «Eskergeni osy ma?», «Qosshy tirshiligi», «Atkezshimen kúresý», «Jazyqsyz 20 qara soıyldy», «Mektep máselesi eskerýsiz qaldy», «Bolystyq saılaý jaqsy ótti», «Kimnen qansha alyndy» maqalalarynan óz zamanyna beıjaı qaraı almaıtyn qaǵilez qaıratker tulǵa bolǵanyn ańdaǵandaımyz.
Aldaǵy jyly týǵanyna 130 jyl tolatyn tulǵanyń biri – Nuǵyman Manaı (1894-1938). О́z zamanynyń belgili aǵartýshysy ol qalamy júırik jornalshy, qarymy keń qalamger, bilgir ádebı aýdarmashy retinde tanylǵan. Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesinde bilim alǵan 1916 jyldary Jıenǵalı Tilepbergenuly, Beıimbet Maılın syndy qatarlastarymen birigip, «Sadaq» qoljazba jýrnalyn shyǵarǵan. Osy qaıratkerdiń ǵumyrnamasy men shyǵarmashylyq murasyn túgendeý úshin qolyna shyraq alyp sońyna túsken Ertaı Bilál baýyrymyz otandyq jáne reseılik arhıvter men kitaphana qorlarynan kóptegen tyń materıaldar taýyp, ásirese «Qosshy uıymynyń VII sıezinde jasaǵan joldas Manaıulynyń baıandamasy», «Til jaıynda», «Iman-ıslam» kitaptaryn, sosyn eski jazýmen jazylǵan qaıratkerdiń kóptegen maqalasyn qazirgi qoldanystaǵy álipbıimizge túsirdi. Umytylǵan bozdaqtyń ár sózin muqııat oqyp, ómirin, qoǵamdyq-saıası, mádenı qyzmetin hronologııalyq tártippen jiti qarastyryp, birizdilikke júıelep, rettedi. Asyldyń qýǵyn-súrginnen aman qalǵan urpaǵy, shóberesi Madına Serikqyzyn taýyp, suhbattasyp, beımálim derek jınaǵan. Desek te osy bir ǵana kitappen qaıratker-qalamger Nuǵyman Manaıdyń shyǵarmalary tolyq qamtyldy, jınaldy dep áste aıta almaımyz. Aldaǵy ýaqytta jýrnalıst, aýdarmashynyń belgisiz muralaryn taýyp, izdenisin turaqty jalǵastyratynyna senim artamyz.
Mirjaqyp Dýlatulynyń dańqyn qazaq arasy ǵana emes, Reseıdegi túrik álemine tutas jaıǵan, qazaq arasyna taralyp ketken kitaptyń birinshi (1909, Ýfa) jáne ekinshi (1911, Orynbor) basylymyn patsha jandermııasy qaıta jınap aldyrǵan, sóıtip, qazaq ádebıetiniń tarıhyndaǵy eń kóp qýdalanǵan shyǵarma bolǵan «Oıan, qazaqtyń» izin ala kóp uzamaı «Tur, qazaq» shyǵarmasy ómirge keldi. Onyń avtory Baıbatyr Erjanuly (1892-1939) – repressııaǵa ushyrap, erte kezeńde aqtalǵanyna qaramastan, oqý-aǵartýdaǵy qyzmeti men shyǵarmashylyq eńbekteri eskerýsiz qalyp, ádebıet tarıhynan laıyqty ornyn ala qoımaǵan talant ıesi. Baıbatyr Erjanulynyń «Tur, qazaq» kitaby, «Aıqap» jýrnalynda jarııalanǵan ártúrli janrdaǵy shaǵyn eńbekteri, pýblısıstıkalyq maqalalarynan ózge shyǵarmalary, atap aıtqanda, «Áı, kúneltý» óleńi, «Qazaq muǵalimderi halinen», «Bozbalalarymyzdyń túri», «Fronttyń teńelýi sharasyz» maqalalary, «Esenbaı», «Oraz molla», «Saǵıpa» sııaqty pesalary ǵylymı aınalymǵa enbegen.
Shyǵarmashylyq murasyna qaraı otyryp, Baıbatyr Erjanulynyń eńbek joly az, shaǵyn janrlardan emes, birden iri, irgeli týyndylardan bastalǵanyn baıqaımyz. Qolymyzǵa túsken úsh úlken shyǵarmasynyń ishinde soqtalysy da, shoqtyǵy bıigi de «Tur, qazaq!» kitaby. Bul eńbek buryn da, atap aıtqanda «Dýlatuly Mirjaqyp. Oıan, qazaq!; Baıbatyr Erjanuly. Tur, qazaq!; Ábilqasym Arǵynı. Jatpa, qazaq!» (óleńder/Qurast.: T.Qydyr, K.Mustafaeva, U.Qydyr. – Almaty: Tańbaly, 2016) degen atpen jınaq bolyp basylyp shyqqan edi. Bul joly onyń shyǵarmalarynyń ǵylymı negizderi (faksımıle, translıterasııa, transkrıpsııa) saqtaı otyryp, jarııaladyq. Bul ǵylym úshin mańyzdy zor qadam boldy dep esepteımiz.
Baıbatyr Erjanulynyń týǵan nemeresi Sáýle Telmanqyzynyń atasynyń kitaby úshin qalaı eńbektengenin kórseńiz... Alash ardaqtysynyń árbir ómir deregin tam-tumdap izdestirip, fotosýretter men arhıv qujattaryn sary maıdaı saqtap bizge tapsyrýynyń syry qaltqysyz senimde jatsa kerek.
«Alash kitaphanasy» serııasynyń qazaq oqyǵandarynyń óz shyǵarmalaryn izdep, jınap, jaryqqa shyǵarýynan ózge búgingi zamanǵy alashtanýshylardyń da zertteý eńbekterin oqyrmandarǵa jetýine múddeli. Osy oraıda E.Nurahmettiń «Alash arysy Bilál Maldybaıuly», E.Toqtarbaıdyń «Alash sózi», osy joldar avtorynyń «Tolaǵaı» syndy eńbekterin aıtamyz, sondaı-aq professor T.Jurtbaıdyń «Ult aqyny jáne «Jan sózi», jazýshy B.Qoıshybaevtyń «Aǵaıyndy Ádiluldary – azattyq kúreskerleri», A.Qumyrzaqulynyń «Nar tulǵa Naýan haziret» kitaptarynyń da áli sııasy keýip úlgergen joq.
Alashtaný ǵylymyndaǵy sońǵy zertteýler degende kózben kórip, qolmen ustap, oqyp shyqqan osy eńbekterdi aıtar edik. Sebebi «Alash kitaphanasy» serııasynyń kitaptarynyń otan qaýipsizdigi, ult tutastyǵy jáne ulttyq ǵylymnyń damýy úshin mańyzy da zor. Bul kitaptardyń barlyǵy da buryn-sońdy jarııalanbaǵan, biregeı eńbekter.
Zańǵar KÁRIMHAN,
Á.Bókeıhan Alash ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, alashtanýshy