Azamattar aqshasyn qaıda saqtaıdy?

– QDKBQ úshin ótip bara jatqan jyl nesimen este qaldy?

– Eldegi taratylatyn toǵyz bank (Capital Bank Kazakhstan, AzııaKredıt Bank, Tengri Bank, Astana Banki, Qazaqstan Eksımbanki, Qazaq Banki, Delta Bank, Qazınvestbank, Valıýt-Tranzıt Bank) bo­ıynsha ótem tóleýdi biz 2022 jyly aıaqtaǵandyqtan, bıyl dáleldi sebepter boıynsha ótem tóleý jáne halyqtyń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý sekil­di baǵyttarǵa jiti nazar aýdardyq. Depo­zıtterdi saqtandyrýshylardyń halyq­ara­lyq qaýymdastyǵynyń (DSHQ) qyz­metine qatysý boıynsha atqarylǵan ju­mystar da biz úshin óte mańyzdy. Olar­dan basqa, árıne, bizdiń dástúrli qyz­metimiz Qazaqstannyń depozıt nary­ǵy­na turaqty taldaý júrgizýge baıla­nys­ty boldy.

– Depozıt el azamattary­ úshin aqsha­­ny saqtaý men mo­laı­­­týdyń eń bir ońtaı­ly qar­jy­ quraly ekeni belgili. Bul úrdis 2023 jyly saqtaldy ma?

– Bıyl bólshek saýdalyq depozıt naryǵy oń serpinmen damydy. Jeke tulǵalardyń depozıtteri bank sektory­ úshin negizgi qorlandyrý kózi bolyp qala beredi. О́ıt­ke­ni olar turaqtylyǵymen erekshelenedi, ári joǵary dáre­jede ártaraptandyrylǵan jáne bankter úshin qoljetimdi dúnıe. Al qarapaıym halyq úshin bank depozıtteri – artyq aqshany ınvestısııalaýdyń eń yńǵaıly, eń qarapaıym jáne eń senimdi qarjy quraly.

Bıylǵy ahýal boıynsha jeke tulǵalardyń depo­zıt­tik port­fe­liniń jıyntyq kólemi 18,8 trln teńgege jetti. Bul rette jalpy ósim 2023 jyldyń basynan beri 1,9 trln teń­ge­ni nemese 11,5%-dy qurady. Halyq depo­zıtteriniń eń joǵary ósimi 2023 jyl­dyń ekinshi toqsanynda (+5,0%), al eń tómen ósimi 2023 jyldyń birinshi toqsa­nynyń qorytyndysy bo­ıynsha tirkeldi (+1,4%).

– О́sim qandaı depozıtterdiń esebi­nen baıqaldy?

– Bólshek saýdalyq depozıt nary­ǵynda ósimniń basty qozǵaýshy kúshi – teńgelik depozıtter. Osy jyldyń qorytyndysy boıynsha jıyntyq bólshek saýdalyq depozıt portfelinde olardyń úlesiniń ortasha máni 69%-ǵa jetti.

Atap ótý kerek, teńgedegi depozıttik portfeldiń turaq­tylyǵyna kóp jaǵdaıda halyqtyń ulttyq valıýtaǵa degen seniminiń artqandyǵy sebebinen qol jetkizilýde. Aıtalyq, aǵymdaǵy jyldyń úshinshi toqsanynda aıyrbas baǵamynyń qysqa merzim ishinde qubylýy teńgelik depozıtterdiń deńgeıine áser ete alǵan joq. Osylaısha, dál qazirgi ýaqytta aıyrbas baǵamy halyq úshin depozıttiń valıýtasyn tańdarda aıqyndaýshy faktor bolýdan qaldy. Onyń ústine naryqta teńgelik depozıtter boıynsha kóterińki tabystylyq deńgeıi de teńgelik depozıtti tańdaýda qosymsha aıtarlyqtaı ról atqaryp jatyr.

Bólshek saýdalyq depozıtter segmentinde 2023 jyly dollarlaný deńgeıi jyl basynda 33,9%-dan 2023 jyldyń 1 jeltoqsanyna qaraı 27,3%-ǵa deıin tómendep otyr.

– Eń joǵary serpin qandaı segmentterde baıqaldy?

– Bólshek saýdalyq depozıttik portfeldiń qurylymy segmentter bólinisinde 2023 jyldyń barysynda aıtarlyqtaı ózgergen joq. Dástúr boıynsha maksımaldy shoǵyrlanym (qaldyq aqshalary sońǵy sanyn qosa eseptegende 15 mln teńgege deıin bolatyn) buqaralyq segmentte baıqaldy.

Depozıttik portfeldiń jıyntyq kóleminde buqaralyq segmenttiń úlestik kórsetishi jyl barysynda 50%-dan joǵary boldy. Sonymen qatar 2023 jyldyń úshinshi toqsanynda orta jáne iri segmentterdegi depozıtter boıynsha joǵary ósý qarqyny tirkeldi. Buǵan myna faktorlar sebep bolýy múmkin:

Joǵary ınflıasııa aıasynda aza­­mat­tardyń alatyn tabys deńgeıiniń joǵarylaýyna baılanysty orta segmentpen shektesetin somalardyń ishinara sol segmentke aǵylýy; Depozıtterinde az kólemde aqsha jınaǵan salymshylardyń aqsha jınaý qabiletiniń tómen­deýi. О́ıtkeni kúndelikti taýar­lar­ǵa ketetin shyǵyndar halyq tabysynyń eleýli bóligin alatyn boldy.

– Tutynýshylardyń qandaı depozıtterge «búıregi buryp» turady?

– Ádettegideı, bıyl da halyq arasynda merzimsiz salymdar óte tanymal boldy. Bıyl olardyń bólshek saýdalyq depozıtterdegi úlesi 63,9%-dy qurap, al jıyntyq kólemi 12,0 trln teńgege jetti. Sonymen qatar aǵymdaǵy jyly turaqty qorlandyrý kózderi – merzimdi jáne jınaq salymdardyń úlesteri de ósti. Depozıttik portfeldiń turaqty bóliginiń oń serpini negizinen jınaq salymdardyń ósýi esebi­nen qamtamasyz etildi. 2023 jyldyń 1 jeltoqsanyna qaraı bul portfeldiń jalpy kólemi 1,5 trln teńgeni qurady. 2023 jyldyń basynan beri portfel 414,7 mln teńgege nemese 37,8%-ǵa ósti. Bul rette osy segmentte halyq tarapynan tolyqtyrý quqyǵy joq teńgelik jınaq salymdarǵa basymdyq berilýde. О́ıtkeni bul salymdardyń tabys­tylyǵy tolyqtyrý quqyǵy bar salymdarǵa qaraǵanda joǵary. Olardyń úlesi jınaq depozıtterdiń jıyntyq kóle­mi­niń 85%-yn quraıdy.

– Siz halyqtyń qarjylyq saýat­tylyǵyn arttyrý sala­syn­daǵy sharalar týraly aıtyp óttińiz. Bıyl Qorda bul baǵytta qandaı jumystar atqaryldy?

– Qazaqstandyqtardy jı­naq aqsha­larynyń qalaı qor­ǵa­­la­tyndyǵy týraly laıyq­­ty deńgeıde habardar etip oty­rý úshin Qordyń bas­ta­­­­­ma­­symen bıylǵy jyldyń 1 shil­­de­sinen bastap barlyq bank­terde habarlamanyń jańa nysany qoldanysqa engizildi. Sol arqy­ly bankter bank salymy shar­tyn jasaý barysynda salymshylardy:

osy banktiń depozıtterge kepildik berý júıesiniń qatysýshysy ekendigi týraly; depozıttiń túri men valıýtasyna qaraı maksımaldy kepildik mólsheri týraly, saqtandyrý jaǵdaıy týyndaǵan kezde, onyń ishinde bir bankte birneshe depozıttiń jáne bank aldynda bereshekter bar bolǵan shaqta (mysaly, kredıt) kepildi ótemdi esepteý erekshelikteri týraly; kepildi ótem tóleý merzimi jáne ony alý úshin júginý ádisteri týraly; talap etilmegen soma­ny salym­shy­nyń Biryńǵaı jınaq­taý­shy zeınetaqy qoryn­da (BJZQ) ashylǵan jeke zeınet­aqy shotyna aýdarý talaptary jáne tó­lem merzimi aıaqtalǵan soń, dáleldi sebep boıynsha ótem alý úshin QDKBQ-ǵa­ ótinish berý múmkindikteri týraly habar­laýǵa mindetti.

Mundaı habarlandyrý eshbir shart jasasý ádisine – jazbasha/qashyqtan/banktik qyzmet kórsetý keshendi shartyna qosylý jolyna qaramastan júzege asyrylady.

Budan basqa, banktiń bólim­she­sinde nemese onyń mobıldi qosymshasynda/saıtynda onlaın rejiminde bank shoty/salymy shartyn jasasý barysynda qol qoıatyn qujattarǵa jiti nazar aýdarý qajet. О́ıtkeni olarda bank óniminiń mańyzdy talaptary (salymnyń túri/valıýtasy, merziminen buryn tolyǵymen/ishinara alý tártibi jáne olar boıynsha maksımaldy kepildik somalary) týraly aqparattar jazylady.

Qazir ekinshi deń­geıdegi 12 bank habarlamanyń jańa nysanyn engizý boıynsha normatıvtik jáne tehnıkalyq jumystardy júrgizip bolsa, 6 bank bul úde­risterdi aıaqtaý kezeńine taıa­dy.­ Sondaı-aq Qor jyl barysynda halyqty «dáleldi sebepter» boıynsha ótem alý tártibi týraly belsendi túrde habardar etip keldi.

– Osy týraly tolyǵyraq áńgime­lep berseńiz.

– Salymshylar dáleldi sebepterge baılanysty ótem alýǵa ótinish berý merzimin ótkizip alǵan jaǵdaıda olarǵa kepildi ótem qalaı tólenetindigi týraly QDKBQ qazaqstandyqtar arasynda jyl barysynda talaı ret aqparat berý-túsindirý jumystaryn júrgizdi. 2023 jyly azamattardyń osyndaı ­sanattaryna 50 mıllıonnan astam teńge tólendi.

Belgilengen merzimdi dálel­di­ sebepterge baılanys­ty ótki­zip alǵan salymshy solardy rastaıtyn qujattardy usynǵan jaǵdaıda ótem tólenýi múmkin. QDKBQ dáleldi sebepter bo­ıynsha ótinish­terdi bank bo­ıynsha taratý úde­risi tolyǵymen aıaqtalǵanǵa deıin nemese Áleý­mettik kodekske sáıkes (qarajat salymshynyń zeınetaqy shotyna aýdarylǵan jaǵdaıda) salym­shynyń zeınetaqy qorynan zeı­netaqy tólem­de­rin alý quqy­ǵy týyndaǵanǵa deıingi mer­zim­derge deıin qabyldaıdy.

Depozıtterge kepildik berý týraly zańda belgilengen dáleldi sebepter mynalar:

Áskerı qyzmetke kirý; Qazaqstan Respýblıkasynyń aýma­ǵynan tys jerde bolý; Depozıtordyń murasyn qabyldaý jáne murany ıemdenýge nemese ashýǵa baılanysty ózge de sebepter; Bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda bolý; Sot anyqtaǵan ózge de mán-jaılar.

Bul depozıtterge kepildik berýdiń álemdik júıeleri arasynda biregeı sheshim ekenin atap ótkim keledi. Sondaı-aq salymshylardyń talap etpegen ótem aqshalarynyń ótem tóleý merzimi aıaqtalǵan soń, olardyń BJZQ-da ashyl­­ǵan jeke zeınetaqy shottaryna aýdary­latyndyǵy da sonyń qatarynda.

Qor qazaqstandyqtardyń múddeleri úshin óziniń atqaratyn jumystaryn jetildirýge jáne úzdik álemdik tájirı­be­lerdi qoldanýǵa barynsha kúsh salady.

– Siz DSHQ-ǵa qatysý aıasynda atqarylǵan úlken jumys­tar týraly atap óttińiz. Osy týraly tolyǵyraq baıan­dasańyz.

– О́zińiz biletindeı, osy jyly kóktemde AQSh-ta, Uly­brıtanııada jáne Shveı­sarııada kúrdeli banktik daǵdarys oryn aldy. Soǵan jaýap retinde DSHQ aıasyn­da jumys toby quryldy. Ol jer­gilikti depozıtterge kepildik berý júıe­le­rin kúsheıtý, nyǵaıtý maqsatynda qaýym­dastyq qyzmetin reformalaý boıyn­sha usynystar ázirleıdi. QDKBQ osy jumys tobynyń qyzmetine belsene qatysty.

Sonymen qatar Qor EEO-ǵa múshe memleketterdiń depo­zıtterdi saqtan­dy­rý­ sala­syn­daǵy zańnamalaryn úılestirý aıasynda Saraptamalyq toptyń múshesi retin­de onyń otyrys­taryna talaı ret qatysqan bolatyn. Nátıjesinde, halyq­aralyq tájirıbeler negi­zin­de depo­zıt­terdi saqtan­dyrý­shylardyń («saqtan­dyrýshynyń mandaty») ókilettigi men atqa­ratyn fýnksııalaryn úılestirý tásilderi, depozıtterdi saqtan­dy­rýshylardyń dármensiz bankke qoıar talaptaryn qana­ǵattandyrý kezektiligi, jurt­shylyqty habardar etý jáne depozıtterge kepildik berýdiń tıimdi júıeleri úshin mańyzdy máseleler talqylandy.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken – 

Nurgúl SALYQJANOVA