Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Biz ozyq oıly ult retinde tek qana alǵa qaraýymyz kerek» degen suhbaty bizdi ótkenge, ásirese qoǵamdy áli kúnge deıin tolǵandyryp kele jatqan, janyńdy syzdatar Qańtar oqıǵasyna qaıyra bir oralyp, oı tolǵaýǵa jeteledi.
«Qańtar oqıǵasynyń sebep-saldaryn burmalap kórsetýdiń qajeti joq. Týrasyna kóshsem, bul halyq kóterilisi boldy degen pikirler qylmystyq áreketterdi aqtaý úshin aıtyldy. Buzaqylardy batyrǵa balap, jurtty arandatatyn ári jaýapkershilikten jurdaı syńarjaq paıymdar qylmystyq psıhologııanyń qoǵam sanasyna sińýine ákep soqtyrady», dedi Memleket basshysy.
Suhbatta «Qasiretti qańtar» oqıǵasyna qatysty suraqqa Qasym-Jomart Toqaev: «Men bul týraly kóp oılandym, áli de jıi oılanamyn. Menińshe, Qasiretti qańtar oqıǵasyna jyldar boıy qordalanǵan áleýmettik-ekonomıkalyq problemalar, jalpy toqyraýdyń bılik pen qoǵamdy azdyryp-tozdyrýy sebep boldy. Bul – aıtpasa da túsinikti jaıt», dep jaýap bergen. Qańtar oqıǵasy týyndaýynyń basty sebebin naqty anyqtap bergen Prezıdenttiń «Men bul týraly áli de jıi oılanamyn» deýi Memleket basshysy úshin sol kúnderi qatań shara qoldanýǵa barýy da ońaı bolmaǵandyǵyn, Qańtar oqıǵasy áli de janyn aýyrtyp, júregin syzdatar jaı ekenin uǵyndyrady.
Táýelsizdigimizdiń taǵdyry oqqa baılanyp, ólim men ómir betpe-bet arbasyp turǵan sátte, buzaqylar men terrorısterdiń aldyn ala tereń ári jan-jaqty oılastyrylǵan zańsyz áreketterine toıtarys berý úshin Prezıdenttiń batyl sheshim jasaýyn antyna adaldyǵy dep baǵalaımyz. Qańtardyń qasiretti de syndarly kezeńinde Qasym-Jomart Toqaev Aqordany aptalap, kúni-túni bir tastamaı, eldegi jaǵdaıdy óz baqylaýynda ustap, batyl sheshimder qabyldap jatty.
«Kettiń be – qaıyrylmaǵyn!» Bolashaqta el tizginin ustaıtyn azamattar osy jaǵdaıdan sabaq alyp, mundaı nárseden qashyq bolýǵa jáne tek memlekettiń múddesi men qoǵamnyń bereke-birligin oılaýǵa tıis». Suhbattaǵy Qasym-Jomart Toqaevtyń osy bir aýyz sózi Qańtar oqıǵasynyń jáne ár kezeń urpaqtarynyń jadynda júrer basty sabaǵy bolsa etti.
Qazaq qoǵamyndaǵy narazylyqty kórip otyrǵan sol kezdegi bılik halqynyń kóńil kúıin bilip otyrsa, nege sony eskermedi? Bul óz halqynyń muń-muqtajyn, kóz jastaryn eskermegeni, sol otyz jylǵy bıliktiń astamshylyǵy, meımanalarynyń ábden tasqandyǵy jáne qarapaıym halyqty ábden basynǵandyqtan bolǵan jaǵdaı edi.
Halyq Qazaqstandy otyz jyl boıy bılep-tóstegenderdiń ózderine de, sózderine de senýden qalǵan-dy. Bul halyqtyń bolashaqqa degen senimin joıdy. Bılik úshin óz halqynyń bolashaqqa degen senimin joıyp alýy – eshqandaı zańda kórsetilmegen jáne jazasy da joq aýyr qylmystyń bir túri.
Qoldaǵy memlekettiń bıligin tutastaı bolmasa da, tek óz ıgilikteri úshin jarata bilgen otyz jylǵy bıliktiń aınalasyn jaılaǵan jemqorlyq pen zańsyzdyq, sybaılastyq pen tanys-tamyrlyq etek alǵandyǵyn aıtyp, bılikke degen ashý-yzalary, tipti kekteri kernep, kóshege shyqqan halyqty basý, sabasyna túsirý qoǵamdyq tártip saqshylary úshin sol kezderi eń aýyr jumys boldy. Eski bıliktiń halyq narazylyǵy kúsheıe tússin, eldegi jaǵdaı kún saıyn ýshyǵa tússin degen pıǵyldary bılik aýysqan alǵashqy sátten bastap bolǵandyǵyn da endi uǵyna túskendeımiz.
Bul oıymyzdy Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Ashyǵyn aıtsam, osy jańa baǵdarymyz keıbir yqpaldy adamdarǵa múlde unaǵan joq. Olar bul ózgeristi elimizde ábden tamyr jaıǵan júıege jáne bılik qurylymyndaǵy ózderiniń «erekshe mártebesine» tóngen qater dep qabyldady. Mundaı adamdar eldegi ózgeriske astyrtyn, keıde tipti ashyq qarsylyq bildire bastady. Aqyr sońynda reformanyń betin qaıtaryp, ózderine yńǵaıly burynǵy qalypqa oralý úshin bárin tas-talqan etýge sheshim qabyldady», degen sózderi qýattaı túsedi.
Eski bılik pen jańa bıliktiń arasynda kózge kórinbeıtin teketires pen myltyqsyz maıdan júrip jatqanyn qalyń el tolyq bilmese de, áıteýir bir alakózdik bar ekendigin sol kezdiń ózinde-aq sezip otyrǵan bolatyn.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2020 jyldyń 25 mamyrynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblıkasynda beıbit jınalystardy uıymdastyrý jáne ótkizý tártibi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Elde beıbit mıtıng ótkizýge ruqsat beriletinin Prezıdent bul zań qabyldanbaı turyp-aq, 2019 jyly 2 qyrkúıekte halyqqa Joldaýynda aıtqan edi. Memleket basshysy halqyn qoldaýdyń qolynan kelgen bar amalyn, osy zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý arqyly jasady.
Bul da bolsa Qasym-Jomart Toqaevtyń ashý-yzadan órtengen jurtynyń jaǵdaıyna qanatymen sý sepken qarlyǵashtaı adamshylyǵynyń amaly edi.
Osy arada eski bılik klandarynyń Toqaev bıligine degen halyqtyń narazylyǵyn kúsheıtýge áreket jasaǵandyǵy anyq bola túsedi. Sebebi 2022 jylǵy qasiretti Qańtar bir kúnde, bir sátte ǵana burq ete túsken joq. Suhbatta Prezıdent osy oqıǵanyń jaı-japsaryn jáne «halyq kóterilisi boldy» degen pikirlerdiń «ulttyq qaýipsizdikke jáne halyqtyń jaımashýaq ómirine qater tóndiretin jappaı tártipsizdikke shaqyrýmen para-par óte qaterli úrdis» ekenin tereń oılanyp baryp, eshbir ásireleýsiz aıtqan.
Memleket basshysynyń pikirinshe, az ǵana elıtalyq top yqpalynyń artýy jáne halyqtyń basym bóligi tabysynyń azaıýy qaýipsizdikke aıtarlyqtaı qater tóndirdi. Bul qoǵamnyń ekonomıkalyq, áleýmettik, sodan keıin saıası bólinýine ákep soqtyrýy múmkin degen oıynyń shet jaǵasy qoǵamda Qańtar oqıǵasynan-aq kórinis bergeni anyq.
Prezıdenttiń «halyq únine qulaq asatyn memleket quramyz», «jemqorlyq – memlekettiń bolashaǵyna balta shabatyn kesel», «áleýmettik teńsizdikti boldyrmaımyz» degen halyqtyń oıy men kókeıinde júrgen sózderdi aıtyp, qoǵamda ádildik pen adaldyq ornatý jolyndaǵy qadamdaryn da jaqtyrmaǵandar boldy. Osy bir asa qıyn jaǵdaıda dıplomatqa tán salqynqandylyq tanytyp, sabyryn taýyspaı, qoryqpaı, úrikpeı, batyldyqpen sheshim qabyldap, qıyn da kúrdeli kezde táýelsizdikti saqtap, eldi tóngen qaýipten aman alyp qalý jáne osy bir maqsat úshin qatań sharalarǵa barǵany Qasym-Jomart Toqaevqa ońaı tımegendigi aıdan anyq.
Ardy oılaıtyn kez keldi. El bolýdyń jańa bir kezeńine, jańa da ádiletti Qazaqstan qurýǵa kirisip ketken osy bir úmitti shaǵymyzda árqaısysymyz aqyl-parasatqa júgine otyryp, berekeli is qylaıyq, elge jáne de jelkildep ósip kele jatqan ul-qyzdarymyzǵa esti de jón sóz aıtaıyq. Berekeli, yntymaqshyl, eńbekqor el bolýdy oılaıyq!
Jabal ERǴALIEV,
jazýshy, qoǵam qaıratkeri, Senatorlar keńesiniń múshesi