Bala qaýipsizdigine – aıryqsha nazar

Halyqaralyq hattama ratıfıkasııalandy

Otyrys barysynda Senat depýtattary «2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa Qyrǵyz Respýblıkasynyń qosylýyna baılanysty Qyrǵyz Respýb­lıkasynyń 2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartty, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń quqyǵyna kiretin jekelegen halyqaralyq sharttardy jáne Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq organ­dary­nyń aktilerin qoldanýy jónindegi jaǵdaılar men ótpeli erejeler týraly 2015 jylǵy 8 mamyrda qol qoıylǵan hattamaǵa ózgeris engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarap, maquldady.

Zań normalaryna sáıkes Qyrǵyz Respýb­lı­kasynyń Eýrazııalyq ekonomı­kalyq odaqtyń kedendik shekarasyndaǵy ótkizý pýnktterin jaılastyrýdy jáne materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtan­dyrý­dy qamtamasyz etý jónindegi min­dette­melerdi oryndaý merzimin 108 aıǵa deıin uzartý usynylady. Hatta­many ratıfıkasııalaý Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqtyń tolyq formatty ıntegrasııalyq birlestik retinde jan-jaqty damýyn qamtamasyz etýge jáne nyǵaıtýǵa yqpal etpek.

Tálimgerlik ınstıtýty engiziledi

Sondaı-aq senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bilim berý, tálimgerlik jáne balalardyń qaýipsizdigi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy qarady. Onyń negizgi min­detteri balalardyń qaýipsizdi­gin qamtamasyz etýdi, jetim balalarǵa arnalǵan tálimgerlik ınstıtýtyn engizý­di jáne bilim berý uıymdarynyń basqarý erkindigin keńeıtýdi kózdeıdi.

Balalardyń qaýipsizdigin qamtama­syz etý úshin terezelerdiń ashylýyna tos­qaýyl qoıatyn arnaıy tetikterdi min­detti túrde ornatý boıynsha zańnamalyq talaptar belgilenedi jáne mektepter, balabaqshalar men aýrýhanalardy esepke almaı, kópqabatty turǵyn úılerdiń qurylysyn júrgizýge tyıym salynady. Odan bólek, zańda balabaqshalarǵa oryn berýdiń biryńǵaı kezegin jáne mektepterde uıaly telefondardy paıdalaný erejelerin belgileý jóninde normalar qarastyrylǵan. Bul ata-analar úshin mańyzdy jańalyq ekeni anyq.

Sonymen qatar senatorlar maqul­daǵan atalǵan zańǵa sáıkes, endi kámelet­ke tolǵan azamattar balalar úıinde turatyn jetim balalarǵa tálimger bola alady. Qujatta osy óteýsiz qyzmetke úmitker kandıdattarǵa qoıylatyn talaptar men quqyqtar jáne júkteletin mindetter kórsetilgen.

«Memleket basshysy balalarǵa bilim berý, sondaı-aq olardyń quqyqtaryn qorǵaý máselelerine únemi basa mán berip keledi. Prezıdentimizdiń bastamasymen pedagogterdiń mártebesin kóterý, osy mamandyqty tańdaǵan stý­dent­terdiń stıpendııasyn ulǵaıtý, balabaqsha tárbıeshileriniń jaǵdaıyn jaqsartý sııaqty aýqymdy is-sharalar iske asyrylyp jatyr. Búgin maquldanǵan zań bul saladaǵy zańnamany odan ári jetildirýdi kózdeıtin mańyzdy túzetýlerdi qamtıdy. Atap aıtqanda, balalar qaýipsizdigine qatysty jańa erejeler qarastyrylǵan. Osy zań arqyly jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa tálimgerlik ınstıtýty engiziledi. Aldaǵy ýaqytta maquldanǵan zań jas urpaqtyń múddelerin qorǵaýǵa tyń serpin beredi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.

Vandalızmge jazany kúsheıtý kerek

Palata otyrysynda senatorlar mańyz­dy máselelerge qatysty ózderiniń depý­tattyq saýaldaryn da joldady. Senator Andreı Lýkın elimizdegi van­da­lızmniń jıilep ketkeni týraly máse­le kóterdi. Depýtat 2023 jyly bes myń­nan astam turǵyn abattandyrý ere­jesin buzǵany týraly derekti jarııa etti. Tártip buzýshylar jasyl jelek pen aǵashtardy joıyp jiberip, aıaldama­lar men lıftterdi buzyp, basqa da ınf­ra­qurylymdyq jáne kóshedegi sándik nysandardy qıratty.

«Bir kezderi Mańǵystaý oblysyndaǵy Ybyqty saı shatqalynyń qabyrǵasyna esimin balǵa-qashaýmen oıyp jazǵan mádenıet salasy sheneýniginiń áreketi jurtshylyq arasynda dúmpý týǵyzǵan bolatyn. Bul adamdardy osylaı jasaýǵa ne ıtermeleıdi? Árıne, buzaqylardyń áreketi zań boıynsha qýdalanady jáne tártip buzǵandarǵa aıyppul salynýy da, qamaýǵa alynýy da múmkin. Tıisti zańnamalyq túzetýler ótken jyldyń basynda qabyldandy. Degenmen tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, qoldanystaǵy sharalar jetkiliksiz bolyp otyr», dedi senator.

A.Lýkın Parlament depýtattary vandalızm kórinisteri úshin jaýapkershilikti odan ári kúsheıtý máselesin pysyqtap jatqanyn, sondaı-aq Úkimetke onymen kúresý tetikterin usynǵanyn habarlady.

«Vandalızm úshin jaýapkershilikti kúsheıtýdi jáne zańnamaǵa tıisti ózgeris­ter engizýdi usynamyn. Sonymen birge qazir­­gi ýaqytta vandalızmge qarsy kúres negi­zinen quqyqtyq salada jazalaý arqy­ly júzege asyrylady. Son­dyq­­tan halyq­a­ralyq oń tájirıbeni paı­da­la­ný múmkin­digin qarastyrý jáne van­dalızm­niń aldyn alýda kreatıvti ındýst­rııa ókilderiniń qaty­sýyn pysyqtaý ma­ńyzdy. Olar óz ónim­deri arqyly jańa jaǵ­daı­dyń aldyn alýǵa, halyqtyń, ásire­se jastardyń máde­nıetin kóterýge yqpal etedi, mundaı áre­ket­terdiń zańsyzdyǵyn qoljetimdi tásil­dermen túsindire alady», dedi depýtat.

Avtonesıe otandyq óndiristi qoldaı ma?

Sultanbek Mákejanov otandyq avtoparkti jańartý jáne halyqty avto­kó­likpen qamtamasyz etý deń­geıin arttyrý úshin qolǵa alynǵan jeńildetilgen avtonesıeleý memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrýǵa qatysty prob­lemalardy atap ótti. Onyń sózin­she, ekinshi deńgeıdegi bankter usynǵan jeńil­detilgen avtonesıe kólemi halyq­tyń suranysyn qanaǵattandyra almaı otyr. Ony autonesie.kz platformasynda 18 sekýnd ishinde aıaqtalǵan lımıt mólsheri pash etti.

«2015 jyldan bastap memleket jeńil­detilgen avtonesıe berý arqyly otan­­dyq avtoóndirýshini qoldaýdyń naryq­­tyq tetigin qoldanyp keledi. Mem­le­ket otandyq avtoóndirýshini qoldaı otyryp, osynda óndiriletin ónimniń qazaq­standyq quramdas bóligi arta túse­tinine senip otyr. Memleket qarjylan­dy­ratyn jeńildetilgen nesıe otandyq avto­kólik óndirisin damytýǵa is júzinde áser etken joq dep aıtýǵa bolady», dedi depýtat.

S.Mákejanov osyǵan baılanysty jeńildetilgen avtonesıeleýdiń jáne jalpy avtokólik óndirisi salasynyń taǵdyryna qatysty Úkimettiń atyna birqatar másele aıtty.

«Elimizdegi jeńildetilgen avtonesıe berý avtokólik parkin jańartý men halyqty avtokólikpen qamtamasyz etýdi arttyrý maqsatyn kózdeıdi. Memleket avtoparkti jańartý úshin syrttan ákelinetin avtokólikke bastapqy tirkeý engizdi. Bastapqy tirkeý quny ákelinetin avtokóliktiń shyǵarylǵan jylyna baılanysty. Ol boıynsha eski kólik ákelý tıimsiz bolýy kerek edi, alaıda is júzinde bul barlyq kóliktiń qymbattaýyna ákelip soqty. Kádege jaratý alymyn engizý de kólik baǵasynyń ósýine edáýir áser etti», dedi senator.

Aýyl mádenıetine qamqorlyq qajet

Aýyl jastary men turǵyndary mádenı dıskrımınasııaǵa ushyramaýy qajet. Darhan Qydyráli depýtat­tyq saýalynda aýyldyq jerlerdegi mádenıet úıleri men kitaphanalardy damytý qajettigi týraly aıtty.

Depýtattyń sózinshe, aýyl turǵyn­dary men jastaryna demalys ýaqyt­taryn tıimdi ótkizetin, ózderin damyta­tyn túrli úıirme men seksııa jetis­peıdi. Jumys istep turǵan 2035 má­denıet úıiniń 770-i jáne 2006 aýyl­dyq klýbtyń 608-i kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Olardyń keıbiri tozǵan, al basqalary tótenshe jaǵdaıda tur. Júıesiz ýrbanızasııa mádenı ımmýnıteti tómen margınal jastardyń qataryn kóbeıtip jatyr.

Senator sonymen qatar qazirgi kezde elimizde 3 891 kitaphana jumys isteıtinin, onyń 79%-y aýyldyq jerde ekenin atap ótti. Alaıda olardyń kóp­shiligi eskirgen jáne materıaldyq-tehnı­kalyq bazasy jetkiliksiz. Jergilikti atqarýshy organdar kóbine «qaldyq qaǵıdaty» boıynsha bóletin shamaly qarjy kitap qoryn toltyrýǵa jetpeıdi.

«Qubylǵan zamanda qubyladan jańyl­mas úshin qundylyqtar qajet ekeni belgili. Biz «vandalızm kóbeıdi, qatygezdik artty, aıaldamany qırata­tyn, jedel járdem júrgizýshisin ura­tyn jú­gensizdik qaıdan shyqty, máde­nıe­ti­miz nege tómendedi?» degen suraq­ty jıi qoıamyz. Mádenıet úıi joq jerde mádenıet qaıdan bolsyn? Aýylda mádenı ınfraqurylym bolmaı, kreatıvti ındýstrııanyń damýy qıyn. Kitaphanasy tozǵan, bas qosa­tyn mádenıet úıi eskirgen, kıno kórýge, konsert tamashalaýǵa, sportpen aına­lysýǵa jaǵdaıy joq aýyl jastary men turǵyndar sonda nemen aınalysady? Memleket basshysy Ulttyq quryltaıda táýlik boıy jumys isteıtin kitaphana ashýdy armandaıtynyn aıtqan edi. Soǵan sáıkes aýyl kitaphanalary salyna ma? Jalpy, aýyldyń mádenı ómirin damytýǵa arnaıy baǵdarlama bar ma?», dedi D.Qydyráli.

Buǵan qosa otyrys barysynda senator Gennadıı Shıpovskıh qurylys salasyndaǵy ózekti máselelerdi kóterip, josyqsyz qurylys salýshylardyń qyzmetine baqylaýdy arttyrý qajet ekenin aıtty. Al Amangeldi Nuǵ­manov Úkimettiń nazaryn Qazaqstan men Reseı shekarasyndaǵy «Jaısan» ótkizý pýnkt­tiniń shamadan tys júktelýine jáne eldegi temirjol vokzaldarynyń jaı-kúıine qatysty túıtkilderge aýdardy.

Senator Amangeldi Tolamısov Úkimetti medısına qyzmetkerlerin óz mindetterin atqarý kezinde qorǵaýdy kúsheıtýge jáne olardyń mártebesin osy turǵyda áskerı jáne polısııa mártebesine teńestirýge shaqyrdy.