Adam quqyn qorǵaý júıesi nyǵaıyp keledi

Memleket basshysy «Egemen Qazaqstan» gazetindegi suhbatynda polısııa organdary 1 shildeden bas­tap jábirlenýshiniń shaǵymyn emes, qylmystyń anyqtalýyn negizge alyp, qylmystyq isti tirkeýge kóshkenin atap ótti. Iаǵnı endi mundaı qylmys­tarǵa qatysty is qozǵaý úshin zorlyq-zombylyqtan japa shekken adamnyń aryzy qajet emes.

– Prezıdenttiń otbasylyq-turmys­tyq zorlyq-zombylyq profılaktıka tıimdiligin arttyrý týraly tapsyrmasyn júzege asyrý, qylmystyq jaǵdaıdy saýyqtyrý, quqyq buzýshylyqtarǵa jol bermeý maqsatynda oblysta júıeli jumystar júrgizilip keledi. Mysaly, «Turmys» respýblıkalyq jedel-profılaktıkalyq is-sharasy barysynda 1 254 quqyq buzýshylyq anyqtaldy. Onyń ishinde otbasylyq-turmystyq qatynastar salasyndaǵy quqyqqa qaıshy – 91, balalardy tárbıeleý jónindegi mindetterdi oryndamaý – 37, kámeletke tolmaǵandarǵa temeki satý – 15, alkogoldi ótkizý jónindegi talaptardy buzý – 30 jáne kámeletke tolmaǵandardyń túngi ýaqytta oıyn-saýyq oryndarynda nemese úıden tys jerde zańdy ókilderiniń erip júrýinsiz bolýy boıynsha 498 derek anyqtalyp otyr, – deıdi Túrkistan oblysy polısııa departamentiniń bastyǵy, polısııa general-maıory Murat Qabdenov.

Sondaı-aq tártip saqshylary esepte turǵan 6 095 adamdy, onyń ishinde 511 qolaısyz otbasyn turǵylyqty jeri boıynsha teksergen. Al 320 azamatqa «qorǵaý nusqamasy» shyǵarylyp, sotpen 77 adamǵa minez-qulqy boıynsha erekshe talap qoıylǵan. Jalpy, óńirde ótken jyly «Qorǵaý nusqamasy» 4 395 adamǵa qatysty shyǵarylyp, otbasy-turmystyq qatynastarda jasaǵan quqyq buzýshylyqtary úshin 650-ine sotpen minez-qulqyna erekshe talap belgilenip, shekteý qoıylǵan. Sondaı-aq kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy qylmystar men quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý maqsatynda birqatar is-shara atqarylǵan. О́ńirde 400 myńnan astam otbasyda 900 myńnan asa 0-18 jas aralyǵyndaǵy bala ómir súredi. «Zorlyq-zombylyqqa qarsy 16 kún» naýqany aıasynda mektepterde 2 832 is-shara ótken. Nátıjesin­de, ata-ana baqylaýynsyz júrgen 211 jasóspirim kámeletke tolmaǵandardy beıimdeý ortalyǵyna ornalastyryldy. Quqyq buzýshylyqqa beıim – 568, kámeletke tolmaǵan jáne bala tárbıe­sine nemquraıdy qaraıtyn 355 ata-ana ishki ister organynyń esebine alyndy, ata-ana quqyǵynan aıyrylǵany – 9. Jalpy byltyr oblys kóleminde otbasy-turmystyq qatynastar salasynda áıelderge qarsy jasalǵan qylmystardyń sany 30-ǵa tómendegen. «Kóp jaǵdaıda jábirlenýshiler densaýlyǵyna qaýip tóngende polısııadan kómek suraıdy biraq aryz jazýdan bas tartady. Al polısııa ketken soń otbasyndaǵy janjal odan saıyn ýshyǵyp, sońy aýyr zar­daptarǵa ákeledi. Byltyr shildeden bas­tap turmystyq janjal týraly polı­sııaǵa habarlama tússe bolǵany bird­en tıisti sharalar qabyldanady. Jábir­lenýshiniń aryzynsyz-aq saraptamalar taǵaıyn­dalyp, qujattar jınaqtalyp, is sotqa joldanady. Sotta quqyq buzýshynyń jábir­lenýshimen tatýlasý múmkindigi bar, biraq tek bir ret tatýlasa alady. Iаǵnı otba­sy­lyq janjal jasaýshy birinshi ret sotta jábirlenýshimen tatýlassa, bul áreket­teri kelesi qaıtalanǵanda olardy tatý­lastyrýǵa sottyń zań boıynsha qu­qyǵy joq. Otbasylyq janjal úshin agres­sorǵa eskertý jasalady nemese 5 táý­likke qamaýǵa alynady. Qaıta jasalǵan jaǵdaıda – 10, uryp-soǵý faktisi úshin – 10, qaıtalansa 20 táýlikke qamaý kóz­delgen. Densaýlyqqa jeńil zııan keltirgeni úshin – 15, al qaıtalansa 25 táýlikke qamaý jazasy bar. Otbasyndaǵy zorlyq-zomby­lyq bul qylmys. Otbasylyq kıkil­jiń týdyrǵandar, álsizderge jábir kór­setkender zań aldynda jaýapkershilikke tartylady», deıdi M.Qabdenov.

Júrgizilip jatqan reformalardyń nátıjesinde adam quqyqtaryn qorǵaý júıesi nyǵaıa túskenin aıtqan Memleket basshysy «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda zańdarǵa qazylar­dyń táýelsizdigin kúsheıtetin túzetýler engizilgenin de atap ótti. «Alqa bıler­diń qaraýyna jatatyn isterdiń aıasy keńeı­di. Adam quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty tolyq jumys istep tur. Oǵan konstıtýsııalyq mártebe berildi. Men byltyr jeltoqsan aıynda adam quqyqtaryna qatysty ekinshi Jarlyqqa qol qoıdym. Munyń bári osy salada dáıekti ári túbegeıli ózgeris jasalyp jatqanyn kórsetedi», dedi Prezıdent suhbatynda. Osy oraıda Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń Túrkistan oblysy boıynsha ókili Natalıa Qojabekova elimizde «Alqabıler týraly» zań kúshine engennen beri alqabılerdiń qatysýymen qylmystyq ister oblystyq jáne oǵan teńestirilgen sottarda qaralyp jatqanyn aıtady. «Alaıda alqabıler jaıly halyqtyń kópshiligi tolyq bile bermeıdi. Bıyl 1 qańtarda qoldanysqa engen atalǵan zańda asa aýyr qylmys qana emes, alqabılerdiń sottylyǵyna jatatyn qylmystardyń basqa da sanattaryn qaraý boıynsha sany ulǵaıady. Sonymen qatar, bıyldan bastap alqabıler sotynyń qaraýyna Qylmystyq kodekstiń birqatar bóligi usynylyp otyr. Elimizde ýaqyt talabyna saı jumys istep jatqan alqabıler soty sot tóreligin júzege asyrýda zańdylyq pen ádildiktiń kepili bolýǵa tıis. Alqabıler soty halyqtyń sot bıligine degen senimin arttyrady. Qazirgi qabyldanyp otyrǵan zań normalaryndaǵy ózgerister osyǵan dálel bola alady», deıdi Natalıa Qojabekova.

Sot júıesinde keıingi ózgeristerdiń barlyǵy derlik halyqtyń senimin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Bir kezderi oryn alǵan sot salasyndaǵy júıesizdik saldarynan halyq senimi tómendep, sheshimderge narazylyq tanytýshylar kóbeıgen bolatyn. Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń ókili mundaı narazylyqtar áli de bolsa oryn alyp jatqanyn aıtty. О́tken jyly Adam quqyqtary jónindegi Ulttyq ortalyqtyń Túrkistan oblysy boıynsha ókildigine 273 aryz-shaǵym kelip tússe, onyń 23 aryzy sot sheshimimen kelispeıtindigi týraly jazylǵan. Al 5 aryz boıynsha ókil tarapynan sotqa baqylaýshy retinde qatysý týraly ótinish qabyldandy. «Elimizde azamattardy quqyqtyq oqytýdyń biryńǵaı memlekettik júıesi qarastyrylmaǵan. Qalyptasqan aqparattyq saıasattyń baǵyty quqyqtyq bilimdi belsendi nasıhattaýdy kózdemeıdi. Jaı sózben aıtqanda, ár memlekettik organ óz salasyna qatysty zańnamalyq aqparatty taratýǵa tyrysady. Osy oraıda, barlyq memlekettik organ tarapynan birlesken quqyqtyq aǵartý júıesin qalyptastyryp, is-shara atqarǵan jón. Halyqqa baıanadama oqyp, zańdy tilde sóıleýdiń qajeti shamaly, qarapaıym tilde túsindirý kerektigin aıta ketkim keledi. Osy maqsatta vedomstvoaralyq ózara is-qımyldy kúsheıtý, qoǵamdyq ınstıtýttardy quqyqtyq aǵartý jónindegi qyzmetke keńirek qatystyrý qajet. Oblystaǵy quqyqtyq aǵartý boıynsha aıta ketetin másele, ol atqarylatyn is-shara­lardyń birsaryndylyǵy. Quqyq­tyq aǵartý is-sharasyna jergilikti ákim­dik­terge halyqty uıymdastyrý týraly ótinish bildirsek, ákimdiktiń tóńireginde júre­tin aktıvterdi jınaýmen shektelip, qara­paıym halyq tys qalyp ketedi. Ekin­shi bir másele – halyqtyń tarapynan jańa zańnamalarǵa qulaq túrip, kóz júgir­týge talpynys joq, kerisinshe elge iritki sa­latyndardyń ósek-qaýesetine basa nazar aýdaryp, jedel túrde taratyp jata­tyn­dar kóp. О́z quqyǵyn bilmeıtin adam­dar­dyń pikir jazatyndary qanshama», deıdi Natalıa Qojabekova. Sondaı-aq ókil azamat­tardy quqyqtyq erejeler men zańna­madaǵy ózgerister týraly habardar etý mań­yzdy mindet, ony tek halyqty quqyqtyq aǵartý arqyly sheshýge bolady dep esepteıdi.

Aýyldyq jerlerde azamattardyń áleýmettik qorǵalmaǵan sanattarynyń joǵary bolýymen qatar advokattardyń joqtyǵy jáne egde jastaǵy adamdar úshin ólkelik ortalyqqa barýdyń qıyn­dyǵy sııaqty jaǵdaılar zańgerlik kómek kórsetý qajettiligin bildiredi. Aýyl turǵyndarynyń kópshiligi úshin jeke zańgerlerdiń keńes alý aqysy óte jo­ǵary. Natalıa Qojabekovanyń aıtýynsha, oblystaǵy qajettiligi óte mańyzdy baǵyt – ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bol­ǵan adamdarǵa tegin, sapaly zań kóme­gin kórsetý. Osy oraıda azamattarǵa qajet­tiligine qaraı tegin zań kómegin kórse­tý boıynsha is-sharalar ótkizý, adam quqyq­tary saqtalýyna baǵyttalǵan forým, konferensııa, semınar, basqa da is-sharalardy atqarý máseleleri qolǵa alynǵan.

Túrkistan oblysy