Jyl saıyn elimizde 300-ge jýyq adam turmystyq zorlyq-zombylyqtyń qurbanyna aınalady. Onyń ishinde shamamen 80 áıel janjalqoı kúıeýiniń qolynan qaza tabady eken. Quzyrly organdarǵa kúnine 300-deı adamnan turmystyq qoqan-loqyǵa baılanysty kómek suraǵan qońyraý túsedi. Bunyń bári búgingi qoǵamdy alańdatyp otyrǵan problemanyń taralý aýqymyn ańǵartsa kerek.
Prezıdent janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde «Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý» taqyrybynda ótken dóńgelek ústelde atalǵan keleńsizdikterdiń jaı-japsary men sebepteri jáne sheshý joldary keńinen talqyǵa salyndy. Is-sharaǵa Senat pen Májilis depýtattary, Ishki ister, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrlikteriniń, Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa ókilderi qatysty.
IIM Ákimshilik polısııa komıteti tóraǵasynyń mindetin atqarýshy, polısııa podpolkovnıgi Renat Zýlhaırov ótken jyly Prezıdenttiń tapsyrmasymen turmystyq zorlyq-zombylyq jasaǵandarǵa beriletin jaza qatańdatylǵanyn taǵy da qaıtalap aıtty. 1 shildeden bastap Qylmystyq jáne Ákimshilik kodeksterge arnaıy ózgerister engizildi. Sol ýaqyttan beri, ıaǵnı 2023 jyldyń ekinshi jartysynda elimizde osy sıpattaǵy 50 myńnan astam is qaralǵan. «Olardyń 64 paıyzyna ákimshilik is qozǵaldy. Qamaýǵa alynǵandar sany 2 ese ósip, 13 myń adamdy qurady. 27 myńnan astam erli-zaıypty sot kezinde tatýlasty» dedi IIM ókili.
Onyń aıtýynsha, Ishki ister mınıstrligi turmystyq zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan otbasylarmen profılaktıkalyq jumystardy jandandyrǵan. «Byltyr polısııaǵa 100 myńnan astam ótinish jáne turmystyq janjaldar týraly habarlama kelip tústi. Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń 15 myń faktisin ishki ister organdary qyzmetkerleriniń ózderi anyqtady. Barlyq tirkelgen fakt boıynsha kináli adamdar zańda kózdelgen jaýapkershilikke tartyldy. Otbasylyq zorlyq-zombylyq jasaǵan ár azamat zańda mundaı áreket úshin bes táýlikten bastap ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıin jaýapkershilik kózdelgenin bilýi kerek», dedi ol.
Renat Zýlhaırov árbir otbasylyq janjal boıynsha turmystyq zorlyq-zombylyqtyń qaıtalaný táýekeline baǵalaý júrgiziletinin aıtty. Osy maqsatta ótken jyly tamyz aıynan beri 18,5 myńnan astam otbasyǵa saýalnama júrgizilip, 884 shańyraqta quqyqqa qaıshy áreketterdiń qaıtalaný yqtımaldyǵy joǵary ekeni anyqtalǵan. «Zorlyqqa ushyraǵan adamdardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda polısııa ınspektorlary 87 myńnan astam qorǵaý uıǵarymyn shyǵardy. Polısııanyń minezdemesi boıynsha sottar quqyq buzýshyǵa qatysty 15 myńnan astam aıryqsha talap, sonyń ishinde alkogoldi ishimdikterdi tutynýǵa tyıym salý talabyn bekitti. Mundaı azamattar kúsheıtilgen polısııa baqylaýyna alynady», dedi ol.
Dóńgelek ústelde sóz alǵan Senat depýtaty Janna Asanova qoǵamda osy taqylettes túıtkilder kóp ekenin, onyń bárin zańmen, jazamen tolyqqandy sheshý múmkin emestigin, eń aldymen adamdardyń sanasyn ózgertý qajettigin atap etti. «Bul óte aýqymdy ári kúrdeli problema. Adamnyń sanasyn ózgertý úshin qoǵamdaǵy barlyq ınstıtýtty jumyldyrý kerek. Atap aıtqanda, balabaqsha tárbıesinen bastap otbasy ınstıtýty, t.b. Osydan birneshe kún buryn ǵana Almaty oblysynyń Qarasaı aýdanynda 14 jastaǵy qyzdyń birneshe jyl boıy zorlanǵany jaıynda aqparatty estigen shyǵarsyzdar. Ol keıingi ýaqytta esirtki qoldana bastaǵan. Áleýmettik jelidegi adamdardyń pikirlerine zer salsam, kóbi «Ol qyz nashaqor eken, bárine ózi kináli» degen sózderdi jazyp jatyr. Zorlyqqa ushyraǵan adamǵa qatysty osyndaı qatynastyń bolýy qynjyltady», dedi depýtat.
Onyń aıtýynsha, adam balasy ártúrli jaǵdaıda ózin-ózi qorǵaı almaıtyn halde bolýy múmkin. Máselen, nashaqorlyq, alkogolızm, psıhıkalyq aýytqýlar, t.b. «Osyndaı jaǵdaıdaǵy jandy uryp-soǵyp, jábir-japa kórsetip, zorlaýǵa bola ma? Bul adamnyń ózi nashaqor bolǵan eken dep, oǵan qatysty jasalǵan qylmysty aqtaýǵa tyrysý emes pe? Munyń bári búgingi adam sanasynyń ózgergenin jáne onymen jumys isteý kerek ekenin ańǵartady», dedi senator.
Ol árbir azamattyń quqyǵy jynysy men jasyna qaramaı Konstıtýsııamen qorǵalatynyn eske saldy. Elimizde salamatty qoǵam qurýǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan, biraq áleýmettik-turmystyq jaǵdaı, adamdardyń jeke problemalary osyndaı oqıǵalarǵa ákep soqtyrady. «Al biz qoldaǵy barlyq qural men ókilettikti paıdalanyp, qalyptasqan máselege aralasyp, ony túzetý úshin jumys istep jatyrmyz. Men bizdiń óskeleń urpaqtyń úlken áleýetin kórip otyrmyn, óıtkeni jastardyń sanasy sál ózgeshe. Eger jastar qazir salamatty ómir saltyn belsendi túrde nasıhattaıtyn bolsa, bolashaqta jaǵdaıdy túzetýge múmkindigimiz bar. Qazirgi oqıǵalar – keıingi onjyldyqta nazardan tys qalyp otyrǵan problemalardyń saldary», dep sózin túıindedi spıker. Sondaı-aq ol keıbir elde qylmystyq jolmen jazalanatyn, al bizde tipti zańmen rettelmegen «stalkıng» áreketteri úshin jaýapkershilik máselesin qozǵady.
Májilis depýtaty Natalıa Dementevanyń aıtýynsha, byltyrdan beri depýtattar turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty zańnamaǵa birqatar túzetý engizýge muryndyq bolǵan. Qujatqa Prezıdent qol qoıdy. Alaıda is júzinde túbegeıli ózgerister áli de engizilmeı keledi. «Eń aldymen túzetýler týraly aıtar bolsaq, biz tatýlasý máselesin nazarǵa aldyq. Sot kezinde bir ret qana tatýlasýǵa bolady, ekinshi ret oǵan ruqsat etilmeıdi degen ózgeristi engizdik. Ekinshiden, isti tirkeýde ótinish berýden anyqtaý qaǵıdasyna kóshtik. Zorlyqqa ushyraǵan adamdardyń ózi kóbine-kóp túrli jaǵdaılarǵa baılanysty aryz jaza bermeıdi. Sondyqtan endigi jerde ol ózi aryz jazbasa da, kórshisi, basqa da sol oqıǵaǵa kýágerler habar berse, polısııa qyzmetkeri birden kelip hattama toltyra beredi», dedi depýtat. Sondaı-aq N.Dementeva qamaýǵa alý jazasy týraly da aıtty. Byltyrdan beri qamaý merzimi 15 kúnnen 25 kúnge deıin uzartyldy.
«Sondaı-aq turmystyq qylmys pen turmystyq kıkiljińniń arasynda aıyrmashylyq bar ekenin aıtqym keledi. Kıkiljiń kezinde eki jaq ta otbasy ınstıtýtyn saqtaýǵa tyrysady. Janjaldan keıin báribir qaıta tatýlasýǵa kúsh salady. Biz osy nárseni nazardan shyǵarmaýymyz kerek. Al qylmys bolsa, máselen uryp-soǵý, densaýlyqqa aýyr zııan keltirý sekildi áreketter bolsa, ol ákimshilik isten qylmystyq iske ótedi. Biz otbasy ınstıtýtyn densaýlyqqa, ómirge qaýip tóndirmegen jaǵdaıda ǵana saqtaýdy qoldaımyz. Sondyqtan turmystyq kıkiljińdi sheshýge barymyzdy salýymyz kerek. О́ıtkeni otbasy qundylyǵy bárinen joǵary. Al eger janjalqoılar shekten shyǵyp, aýyr jaǵdaılarǵa dýshar etip jatsa, qylmystyq is qozǵalyp, ádil jazasyn alady», dedi ol.
Onyń aıtýynsha, turmystyq zorlyq-zombylyq týraly zańnamaǵa túzetýler engizý osymen aıaqtalǵan joq. Depýtattar áli de ony tereńnen zerdelep, qoǵam talqysyna salady. О́ıtkeni el ishinde zorlyq-zombylyq statıstıkasy kóńil kónshitpeı otyrǵanda, qol qýsyryp otyra berýge bolmaıdy.