Senim men serpin

Memleket basshysy Úkimet­tiń aldyna osyndaı aýqym­dy mindetti júktedi. Árıne, bul úshin senimdi, serpindi qadam qajet. Ár qadamdy muqııat oılas­tyrý, bıýrokratııalyq keder­gilerdi joıý, jumys tásilin ózgertip, naqty nátıje úshin jumys isteýge kóshý qajettigi ań­ǵarylyp otyr. Bul – osy kúnniń basty talaby. Úkimet, mınıstrler men ár deńgeıdegi ákimder osy talapty ustanatyn bolsa, al­da atqarylatyn jumys­ty shıra­typ, bıýdjetten bólin­gen qar­jynyń maqsatty jum­salýyn qamtamasyz ete alady.

Keıingi bes jylda bıýdjet tapshylyǵy 11 trıllıon teńgeden asyp otyr. Bul – oılanatyn derek. Qaı salada da jańasha jumys tásili, onyń ishinde bıýdjet­ti bólý tártibi, jańadan daıyndalyp jatqan Salyq kodeksi, jańa ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartýǵa qatysty tyń qadam qajettigi ańǵarylady. Jalpy, bıýdjet tapshylyǵy máselesiniń týyndaýynyń zardaby baryn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni bul kóptegen mańyzdy strategııalyq jospardyń tolyq­qandy iske asyrylýyna kedergi keltiredi.

Oblystyq máslıhattyń depý­taty retinde oblys bıýd­jeti­niń josparlanýyna qatysty máseleler kún tártibinde qa­ral­ǵanda bul jaıtty kórip júr­miz. Memleket basshysy atap ótkendeı, rasymen de keı­de áleýmettik máselelerdi sheshý maq­satynda strategııalyq ma­ńyzdy jobalardy júzege asyrýǵa qarajattyń tapshyly­ǵy qolbaılaý bolyp jatady. Osy oraıda Memleket basshy­sy «Úkimet shyǵystardyń ekono­mıka­lyq paıdasy barynsha joǵa­ry bolýyna basa mán bere otyryp, onyń naqty basym­dyqtaryn aıqyndaýy kerek», degen oryndy tapsyrma berdi.

Taǵy bir másele – memle­ket­tik satyp alý, memleket pen jekemenshik seriktestigi, qury­lys salasyn retteý júıesin reformalaý. Bul oraıda ınvestısııa tartý jáne bıýdjet qarajatyn tıimdi paıdalaný máselesi ózekti bolyp otyr. Qurylys ındýstrııasynda zań­namalyq retteýdi qajet etetin máseleler bar. О́ıtkeni qurylys salasy tikeleı jumysshylar­dyń qaýipsizdigine áser etedi. Sol sebepten bul sala baqylaý­syz bolmaý­ǵa tıis. Bul ásirese jaqynda Almaty qalasynda bolǵan jer silkinisi­nen beri qoǵamda jıi talqyǵa túsip jatyr. Qurylys ındýstrııa­syna ásirese áleýmettik salaǵa, bilim jáne ǵylymǵa memleket pen jekemenshik seriktestikterdiń, bıznes ókilderiniń ınvestısııa salýyna baılanysty ártúrli kótermeleý, salyq jeńildigi sekil­di múmkindik­ter­di qarastyrýdyń mańyzy zor. Máselen, jo­ǵary bilim men ǵylymdy damytý úshin memlekettik satyp alýǵa qatysty zańnamalardy qaıta qaraý qajet. Bul ýnıversıtetterdiń eń birinshi bilim alýshylarǵa jaıly orta, ınfraqurylymy ozyq jataqhana, oqý-zerthanalyq ǵı­mart­taryn salýǵa, oqý-ádis­temelik, materıaldyq-tehnı­kalyq bazasyn nyǵaıtýǵa yqpal eter edi.

Memleket basshysy atap ótken máseleniń biri – ǵylym, jasandy ıntellekt. Qazirgi burynǵy kezeń emes. Eń ozyq tehnologııa kún saıyn jańaryp jatyr. Demek ǵylym men teh­nıkaǵa, jasandy ıntellektige bet burylǵan kezeńde Qazaqstan da bul salada artta qalmaı, al­ǵa ozýǵa umtylýǵa tıis. Bul – bar­lyq el ótip jatqan qalypty úr­dis. Sondyqtan Qazaqstan ǵa­lym­daryn da, kompanııalarǵa da qoljetimdi bolatyn sýperkompıýter jasaý iske asyrylyp jatyr. Jańa tehnologııalardy qoldaný, ǵalymdardyń ǵylymı jańalyqtaryn óndiriske engizý shaǵyn bıznesti de, ónerkásip­ti de da­mytýǵa serpin beretini daýsyz.

Ár memleket áleýmettik-eko­nomı­kalyq áleýetin, turǵyn­dardyń turmysyn jaqsartý úshin azyq-túlik qaýipsizdigine basa mán beredi. О́ıtkeni el ekonomıkasy úshin kúndelikti tutynatyn azyq-túlikti ımporttaǵannan góri ózimizde óndirý tıimdi bol­maq. Demek aldaǵy ýaqytta aýyl sharýashylyǵyna bólinetin qarjy eki esege deıin ósýi múm­kin. Osy oraıda ǵalymdar­dyń ja­ńa­lyqtaryn eskerý qa­jet. Mysaly, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıteti ǵalymdarynyń tıimdiligi zor ǵylymı jobalary bar. Atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Bolat Muhambetov uzaq jyl zertteý júrgizip, aımaqtyń tabıǵatyna tózimdi túıejońyshqa tuqymyn býdandastyrý arqyly tórt túlik úshin qunarly ósimdikti ósirýdiń ǵylymı qoldanysyn ázirledi. Bul jobany odan ári iske asyrý úshin jergilikti atqarýshy bıliktiń qoldaýy mańyzdy bolyp otyr.

Únemshildik máselesine kóńil aýdaratyn mezgil jetti. О́ıtkeni álemde sý, elektr energııasynyń tapshylyǵy týyndaýy ǵajap emes. Osy oraıda bárimiz sýdy, energııany únemdeýdi kúndelikti mindetke, mádenıetke aınaldyrýymyz kerek. Osy baǵyt­ta únemdeý tehnologııalaryn qoldanǵan kásiporyndar men mekemelerge bólek taldaý jasap, kótermeleý, qoldaýlar tetigin engizgen jón sekildi.

Turǵyndardyń narazylyǵyn týdyratyn bir jaıt bar. Bul – qoǵamdaǵy sybaılas jemqorlyq. Prezıdent búgingi qoǵamdy jegi qurttaı jaılaǵan bul qylmyspen kúresýge basa nazar aýdardy. Sybaılas jemqorlyqpen kúresýdiń eń tıimdi joly – barlyq salany sıfrlandyrý. Mundaı tehnologııalyq qadam­men kóptegen máseleni tıimdi sheshýge bolatynyna kózi­miz jetip júr. Ásirese jo­ǵary oqý oryndarynda stýdentterge bilimniń qoljetimdiligi, túrli qyzmetti, anyqtamalar­dy ýaqytynda alý, jataqhana­ǵa ornalasý sekildi másele­ler sıfrlandyrý úderisimen sheshimin taýyp otyr. Osy oraıda sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste jastardyń volonterlik qozǵalystary, quqyqtyq saýatyn arttyrýy nátıjesin bere bastady. Mysaly, «Jańarý» sybaılas jemqorlyqqa qarsy jalpyulttyq qozǵalysy tıimdi jumys atqaryp keledi. Eń bas­tysy, jemqorlyqtyń aldyn alý, tózbeýshilik mádenıet qalyp­tastyrýǵa kóńil bólindi.

Salamat YDYRYSOV,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń rektory, oblystyq máslıhattyń depýtaty