90-jyldary naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý kezeńinde elimizdegi óndiris oryndary toqyraýǵa ushyrap, qarjylyq tapshylyqty bastan keshti. Osyndaı kúrmeýi qıyn mezgilde bizdegi iri kásiporyndardyń áleýeti álsirep, biraz tájirıbeli maman «qara qazan, sary balanyń qamy úshin» bilimderin ala dorbaǵa aýystyrǵan bolatyn. Qaı salada da jaǵdaı máz emes, sonyń ishinde hımııa ónerkásibi múshkil halde edi.
Tek sońǵy on jyl tóńireginde, onda da metall ónimderin plastık buıymdary almastyra bastaǵan ýaǵynda atalǵan salaǵa kúsh bitti. Qazaqstandaǵy shıkizat resýrsynyń qory mol. Álem boıynsha hımııa salasynda óndiriletin 11 mlrd tonna paıdaly qazbanyń 250 mln tonnadan astamy bizdiń eldiń úlesine tıesili eken.
Keıingi bes jyl kóleminde salada 481 shaǵyn, 14 orta jáne 13 iri kásiporyn jumys istep, buryn-sońdy óndirilmegen jańa ónimder shyǵara bastady. Indýstrııalandyrýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy aıasynda Pavlodar oblysynda «Kaýstık» AQ-nyń negizinde kaýstıkalyq soda, hlor, tuz qyshqyly, natrıı gıpohlorıti óndiriledi. Bul ónimder buryn bizge Reseı, О́zbekstan men Ýkraına elderinen ımporttalyp kelgen. Hımııalyq ónimderdiń jańa túrlerin shyǵarý jáne jańa jumys oryndaryn qurý maqsatynda «Qazfosfat» JShS jáne «QazAzot» JShS-da jańǵyrtý jumystary júrgizilip jatyr. Atalǵan iri kásiporyndardy jańǵyrtý nátıjesinde saladaǵy ónimdilik kórsetkishi 1,7 ese ósip, energııa shyǵyny 1,4 ese qysqarǵan. «Pavlodar» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda «AgroHımProgress» JShS iske qosyldy. Bul zaýyt efır maıyn, jemir shegirtkege qarsy dári-dármek ónimderin, pestısıdter jáne plastık ónimderin shyǵarady. Ońtústik óńirde jylyna 350 myń metr polıetılen qubyryn shyǵaratyn jańa zaýyt paıdalanýǵa berildi.
Búginde hımııa ónerkásibinde ammofos óndirisiniń artýy (+39,3%) esebinen óndiris kólemi 1,5%-ǵa ósken. Bıyl 12,3 myńnan astam turaqty jumys ornymen qamtamasyz etýde 1 trıllıon teńgeni quraıtyn 170 jobany júzege asyrý josparlanǵan bolatyn. Qazir 233,4 mlrd teńgeniń 64 jobasy iske asyrylyp, 3,7 myń turaqty jumys orny ashyldy.
Jaqynda Qaraǵandy oblysy Buqar jyraý aýdanynda 1,5 mlrd teńgege 100 adamdy jumys ornymen qamtamasyz etetin, «Lıteıshık» JShS plastıkalyq qubyrlar jáne plastmassa buıymdaryn óndirýmen aınalysatyn jańa zaýyt boı túzedi.
Memleket basshysy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Joldaýynda: «О́tken jyly elimizdiń ishki jalpy ónimi 104 trıllıon teńgege jetip, 28 mıllıard dollar tikeleı shetel ınvestısııasy tartyldy. Syrtqy saýda-sattyqtyń ózi 136 mıllıard dollardan asty, onyń 84 mıllıardy – eksport. Syrtqy qorymyz 100 mıllıard dollarǵa jýyqtaǵan. Búginde jahandyq ekonomıka men halyqaralyq eńbek naryǵy túbegeıli ózgerip, qazirgi eń basty mindet – elimizdiń myqty ónerkásiptik negizin qalyptastyrý jáne ekonomıkamyz ózimizdi tolyq qamtamasyz ete alatyn jaǵdaıǵa jetý. Sondyqtan óńdeý salasyn jedel damytýǵa basa mán berýimiz qajet. Sonyń ishinde metaldy tereń óńdeý, munaı-gaz jáne kómir hımııasy, aýyr mashına jasaý, ýrandy konversııalaý jáne baıytý, avtobólshekter jáne tyńaıtqyshtar shyǵarý baǵyttaryna aıryqsha nazar aýdarǵan jón. Basqasha aıtsaq, joǵary deńgeıde óńdelgen ónim shyǵaratyn klaster qurý kerek», degen bolatyn.
Osy rette budan jeti jyl buryn qurylǵan Qazaqstan Hımıkter odaǵy zańdy tulǵalar birlestigi túrli sala men aýyl sharýashylyǵynda qoldanylatyn jáne hımııa ónimderin shyǵarýmen aınalysatyn iri kásiporyndardyń basyn biriktirgen edi. Búginde atalǵan sala túıtkilderin tarqatýda iskerlik baılanys ornatyp, memlekettik uıymdardyń sheshimin ázirleýge qatysyp keledi. Sonymen qatar óńdeý ónerkásibindegi túrli baǵdarlama men jobalardy daıyndap júzege asyrsa, zań júzinde birlestik músheleriniń quqyǵy men múddesin qorǵap otyrǵan jaıy bar.
«Hımııa ónerkásibi damyǵan elderde ishki jalpy ónimniń aıtarlyqtaı úlesin quraıdy. Máselen, Qytaıda – 11,5%, Koreıada – 9%, Saýd Arabııasynda – 8%. Elimizdegi hımııa ónerkásibiniń ishki jalpy ónim qurylymyndaǵy úlesi nebári 1% shamasynda. Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldardan beri búgingi kúnge deıin qosylǵan qunnyń jartysyn ǵana qaıtaryp aldy. Shıkizat kózi bar, ol arqyly hımııa ónerkásibin damytýǵa áleýet jeterlik. Biraq nátıje kóńil kónshiter emes», deıdi Qazaqstan Hımıkter odaǵy ZTB vıse-prezıdenti Tahmına Naǵumanova.
Buǵan sebep – birinshiden, shıkizatqa degen qoljetimdiliktiń joqtyǵy. Jer qoınaýyn paıdalanýshy kásiporyndar óndirilgen paıdaly qazbalardy eksporttaýmen ǵana aınalysady. Al ónimdi odan ári óńdeýge múddeli emes. Máselen, taý-ken metallýrgııa ónerkásibindegi ishki qosymsha qun 1991 jyldan beri úsh esege jýyq ósken. Bundaǵy másele, ishki óńdeýge arnalǵan hımııalyq shıkizattyń satylymǵa shyǵarýdaǵy yntalandyrýdyń tıimdi tetiginiń bolmaı turǵandyǵynan kórinedi.
Ekinshiden, jobalardyń kapıtal syıymdylyǵy joǵary jáne ótelý merzimi uzaq. Úshinshiden, búkil óńdeý ónerkásibindegi sekildi hımııa ónerkásibinde de orta bıznes sýbektileriniń ósý qarqyny baıaý. Qazaqstandaǵy hımııa ónerkásibi kásiporyndarynyń kópshiligi ımporttyq jartylaı fabrıkattardan daıyn ónimderdi shaǵyn óndirýge arnalǵan. Iri jáne orta kásiporyndardyń sany jıyrmaǵa da jetpeıdi eken.
«2022 jyldaǵy derek boıynsha tirkelgen shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń jalpy sany 2 027 939 boldy. Biraq osy 2 mıllıonnyń 2 799-y orta bıznes sanatyna jatady. Bul rette barlyq jumys istep turǵan zańdy tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń tek 5%-ǵa jýyǵy ǵana óńdeýshi sektorǵa tıesili. Elimizdegi barlyǵy 10 880 zańdy tulǵa men 93 373 jeke kásipker bar, ıaǵnı 104 253 sýbekt ózderinshe birdeńe óndirse, qalǵandary bólshek ári kóterme saýdadan ózge qyzmet túrlerin kórsetedi. Memlekettik qoldaý sharalaryn paıdalanýda orta kásipkerlikpen teń dárejede túsetin shaǵyn kásipkerlik sýbektileri bir jerde shoǵyrlanýǵa múddeli emes. Memleket basshysynyń bıznes ókilderimen kezdesýinde sóılegen sózinde kórsetilgen sandar – 7 trıllıon teńge memlekettik qoldaý men 4,5 trıllıon teńge salyq qana osyny rastaıdy. Menińshe, orta bıznesti negizinen óńdeýshi kásiporyndardy jetildirý arqyly damytýǵa bolady. Salada jumys istep turǵan shaǵyn kásiporyndardy biriktirýdi, jańa orta kásiporyndar ashýdy, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti baılanystyratyn iri kásiporyndardy damytýdy yntalandyrý mańyzdy. Bul oraıda eldegi kásipkerlik sýbektıvtiliginiń krıterıılerin baǵalaýdyń jalpy júıesinen ónerkásiptik óndirispen aınalysatyn sýbektilerdi bólip alý kerek dep esepteımin», deıdi ol.
Aıtýynsha, kásipkerlik sýbektisiniń sanatyna qaraı yntalandyrýǵa saralanǵan tásil qajet (orta bıznesti qoldaý kólemi kóbirek bolýy kerek). «О́ńdeý ónerkásibi sýbektilerin qoldaý maqsatynda salyq zańnamasynda óńdeý ónerkásibindegi orta kásipkerlik sýbektileri úshin bólshek salyqtyń salyq tártibine uqsas arnaıy salyq tártibin qarastyrýdy usynar edik», deıdi Tahmına О́teǵalıqyzy.