Bala qaýipsizdigi – ózekti másele

Oqý-aǵartý mınıstrligi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń tór­aǵasy Nasymjan Ospanova bıyl eli­mizde Bala quqyqtary týraly konvensııanyń qabyldanǵanyna 30 jyl tolǵanyn atap ótti. Osy ýaqyt ishin­de elimiz balalardyń qaýipsizdigi men ál-aýqatyn arttyrý jobasy úlken joldan ótti.

«Balalarǵa jasalǵan jaǵdaılar men ulttyq saıasattyń tıimdiligin baǵalaý maqsatynda 2021 jyly Balalar ál-aýqaty ındeksi jasalyp, engizildi. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen bıyldan bastap «Ulttyq qor – bala­larǵa» jobasy iske qosyldy. Joba aıasynda Ulttyq qordyń ınvestısııalyq taby­synyń 50%-y barlyq bala arasyn­da bólinedi. Kámeletke tolǵannan keıin bul qarajatty bilim alýǵa nemese tur­ǵyn úı satyp alýǵa paıdalanýǵa bolady. Qazir respýblıkada 6,9 mln bala bar. 2027 jylǵa qaraı olardyń sany 8 mıl­­lıon­ǵa deıin jetedi degen boljam ja­sal­dy», dedi ol.

Oqý-aǵartý mınıstrligi ókili elimizde mektep­ke deıin­gi jáne orta bilim berý sala­laryndaǵy máse­lelerge de toqtaldy. Onyń aıtýynsha, qazir elimizde 7 849 mektep bar, onda 3,8 mln bala bilim alyp jatyr. «Degenmen osy sala­daǵy negizgi má­sele – mek­­tepterdegi oryn tapshy­ly­ǵy, úsh aýy­symdylyq jáne mek­tep­terdiń apatty jaǵdaıy bolyp otyr. Ony sheshý úshin «Jaıly mektep» ulttyq jo­­basy is­ke asyrylyp jatyr. Jo­ba to­lyq júzege as­qan sátte jo­ǵaryda atalǵan máse­le­ler tolyq sheshimin taba­­dy. Bul is-sharalar bala­lar­­dyń sapaly bilim alý qu­­­- qy­ǵyn qamtamasyz etýge ba­ǵyt­talǵan», dedi spı­ker.

Qazirgi tańda elimizde Ba­­lalardy zorlyq-zomby­lyq­tan qorǵaý, olar­dyń qu­qyq­tary men ál-aýqa­tyn qamta­masyz etý jáne sýı­sıd­tiń aldyn alý jó­nindegi 2023-2025 jyl­darǵa ar­nal­ǵan keshendi jos­par iske asy­ry­lyp ja­tyr. «Balalar turatyn nysandarda buryn-soń­dy bolmaǵan keshen­di qaýip­­­­sizdik is-sharalary qol­ǵa alyndy. Memlekettik bi­lim berý uıymdarynyń bar­ly­ǵy beınebaqylaý júı­e­­­­le­­rimen qamtamasyz eti­lip, Jedel basqarý orta­lyq­­­ta­ryna qosylǵan, sonymen bir­ge lısenzııalanǵan kúzet­pen qam­tylyp, dabyl túıme­le­ri­men jabdyq­talǵan. Mı­nıstrlik úshin bilim berý uıymdaryndaǵy qaýipsiz orta tek tehnıkalyq qaýipsizdik quraldarymen shektelip qoı­maı, balalar­dyń emosıo­naldyq kúıin de qamtıdy. Dos­tyq, jaýap­tylyq jáne óza­ra syı­las­tyq daǵdylaryn qalyp­tastyrý negizinde mektepte ózara jaqsy qarym-qa­tynas ornatý úshin bilim berý uıymdarynda «Dos­bollike» aksııasy ótti. Endi «Dosbollike» býllıngke qar­sy baǵ­dar­lamasy elimizdiń 8 óńiriniń 50 mekte­binde júzege asyrylmaq», dedi ol.

Memleket basshysynyń tapsyrma­lary aıasynda Oqý-aǵartý mınıstr­ligi Ǵylym jáne joǵary bilim mınıs­tr­ligimen birlesip «Meniń baýyrym» eriktiler jobasyn bastady. Joba arqyly balalar durys qarym-qa­tynas ornatýdy, túrli má­seleni sheshý úshin til tabysýdy úırenedi.

Eldegi jetim balalarǵa jaǵdaı jasaý máselesine de toqtaǵan N.Ospanova jyl saıyn el turǵyndary myń­nan astam jetim balany asy­rap alǵanyn da aıtty. «Qa­zirgi tańda 21 387 jetim bala­nyń 17 600-i otbasylarda tár­bıelenip otyr», dedi ol.

IýNISEF-tiń jahan­dyq esebinde álemdegi ár­bir úshinshi ınternet qol­daný­­shy­sy bala ekendigi aıtyl­ǵan. Byltyr Oqý-aǵar­tý mınıstrligimen birle­sip balalardyń onlaın qaýip­sizdigi men onlaın táji­rı­besine zertteý júrgizilgen. Bul derek­termen dóńgelek ústel­de IýNISEF-tiń bala­lyq shaq­ty qorǵaý baǵdarla­mala­rynyń jetekshisi Aısulý Bekmusa bólisti. Onyń kel­tirgen deregine qaraǵanda, eli­­mizde balalardyń 45%-y ınternetti 5-8 jasynda, 5%-y odan da erte jasta qol­da­na bastaıdy.

«Eń aldymen, ınternet balalarǵa oqý, damý, shy­ǵar­mashylyq, áleýmette­ný syndy múmkindikter be­retinine na­zar aýdarǵym keledi. Muny este usta­ǵan jón, biraq táýe­kel bar ekenin de túsiný kerek. Zertteý barysynda biz balalardyń 21%-y kıberbýllıngtiń túr-túrine ushyraǵanyn baıqa­dyq. Biraq olardyń jartysy ǵana ata-anasyna bul jaıynda aıtsa, qalǵany eshkimge tis jarmaıdy. Bul ata-analar­­dyń balalarynyń ınternet­tegi qandaı qaýipterge tap bolatynyn tolyq túsin­beýin kórsetedi. Bala men eresek adam arasynda senim deńgeıi tómen ekenin aıqyndaıdy», dep atap ótti ol.

Osyndaı keleńsizdik­ter­diń aldyn alý jáne ba­la­­­nyń durys damyp je­tilýi maq­satynda bıyldan bas­­tap Oqý-aǵartý mı­nıstr­­ligi Birtutas tárbıe baǵdar­lamasyn engizdi. Baǵ­dar­­la­ma bilim berý jáne jal­py adam­zat­tyq, ulttyq qundy­lyqtarǵa negizdel­gen. Bul jaıynda OAM Tárbıe ju­my­sy jáne qosymsha bilim berý departamenti­niń dırektory Merýert Medet­bekova aıtty.

«Ár balanyń qaýipsizdi­gi ata-ana­nyń meıirimine baılanysty. Osy jaǵdaıǵa te­reńi­rek boılaı otyryp, barlyq bilim berý meke­mesi, balabaqsha, mektep, kolledj­de ata-analarmen ju­mys óte qarqyndy júrip jatyr. Bar­lyq mektepte ata-analardy qoldaý or­talyqtary ashyldy. Bul jerde sanaly túrde ár áke, ár ana, ár pedagog ózi osy qoǵamda jalpy bala úshin ne isteı alamyn, balanyń qaýipsizdigine qandaı úles qosamyn degen úlken máse­leni sezine alýy úshin biz joǵaryda atalǵan is-shara­lardy iske asyryp jatyrmyz», dedi spıker.

Dóńgelek ústel basyn­da Densaýlyq saqtaý mınıstr­ligi Ana men bala den­saý­lyǵyn saqtaý departamenti dı­rektorynyń orynbasa­ry Áıgerim Ospanova, IIM Ákimshilik polısııa ko­mı­te­tiniń basqarma bas­shy­sy Áset Ospanov, «О́r­ken» balalardyń ál-aýqa­ty­­nyń ulttyq ǵylymı-prak­tı­ka­­lyq ınstıtýty» KeAQ pre­­zı­denti Esen­ǵazy Iman­ǵa­lıev, «Quqyq» qoǵam­dyq qo­rynyń basshysy Olga Ryl, t.b. mamandar da oı-pikirin ortaǵa saldy.