Keshe Erlan Qoshanovtyń tóraǵalyǵymen Májilistiń jalpy otyrysy ótip, kún tártibinde birqatar zań jobasy qaraldy. Sonymen qatar depýtattar tıisti oryndarǵa saýaldaryn joldady.
Jalpy otyrysta qaralǵan alǵashqy eki zań jobasy bir-birimen baılanysty. Sondyqtan «Jol júrisi týraly» zańǵa jekelegen kólik quraldary túrleriniń júrýin uıymdastyrý jáne jol qaýipsizdigin sıfrlandyrý máselelerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy boıynsha qorytyndy ázirleý jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske jekelegen kólik quraldarynyń júrýin uıymdastyrý jáne jol qaýipsizdigin sıfrlandyrý máselelerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy boıynsha qorytyndy ázirleý jóninde Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Sabılıanov baıandama jasady.
Kelesi qaralǵan qujat – «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine olardy Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń normalaryna sáıkes keltirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy. Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń tóraǵasy Darhan Jazyqbaı bul qujat Konstıtýsııalyq sottyń 2023 jylǵy 6 naýryzdaǵy №4 normatıvtik qaýlysyn júzege asyrý maqsatynda ázirlengenin atap ótti.
«Konstıtýsııalyq sot azamat B.Q.Argýmbaevtyń «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmeti týraly» zańnyń 16-baby 3-tarmaǵy 6) tarmaqshasynyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigi týraly ótinishin qarady. Bul norma memlekettik qyzmetke kir keltiretin tártiptik teris qylyq úshin tártiptik jaýapkershilikke tartylǵan azamattardy 3 jyl boıy memlekettik qyzmetke qabyldaýdy shekteıdi. Bul rette memlekettik qyzmetke osyndaı tártiptik teris qylyq jasaǵany úshin jumystan bosatylǵan azamattar ómir boıy jiberilmeıdi», dedi ol.
Onyń aıtýynsha, Konstıtýsııalyq sottyń quqyqtyq ustanymyna sáıkes mundaı kemshilikterdi joıý úshin zań jobasynda Memlekettik qyzmet týraly zańǵa tıisti túzetýler engizý kózdeledi. Budan bólek, zań jobasy Konstıtýsııalyq sottyń 2023 jylǵy 14 shildedegi № 22-NQ normatıvtik qaýlysyn iske asyrýǵa baǵyttalǵan.
Jalpy otyrysta kóterilgen mańyzdy máseleniń biri – ǵylym salasyn damytý. Keıbir normatıvtik-quqyqtyq aktilerge ǵylym máselelerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi kózdegen zań jobasyna qatysty Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Ashat Aımaǵambetov baıandama jasady. Ol zań jobasynyń Senat pen Májilis depýtattarynyń bastamasymen ázirlengenin atap ótti. Basty maqsat – ǵylym jáne bilim salasyndaǵy zańnamany jetildirý.
Qujattyń negizgi baǵyttaryna toqtalǵan depýtat eń birinshi ári mańyzdy másele – ǵalymdar úshin jańa ústemeaqyny engizý ekenin atap ótti. «Qazirgi ýaqytta ǵylymı zertteý ınstıtýttarynda nemese ýnıversıtetterde isteıtin ǵalymdar PhD, ǵylym doktory, ǵylym kandıdaty sııaqty ǵylymı dárejeleri úshin aı saıyn jalaqysyna qosymsha ústemeaqy alady. Endi olarǵa professor nemese dosent sııaqty ǵylymı ataqtary úshin jalaqysyna qosymsha aqy berý usynylyp otyr. Mysaly, PhD, ǵylym kandıdaty qazir aı saıynǵy jalaqysyna atalǵan ǵylymı dárejesi úshin 62 myń teńge ústemeaqy alsa, endi ol qosymsha dosent degen ǵylymı ataǵy úshin taǵy 30 myń ústemeaqy, ıaǵnı jalpy 92 myń teńgeni aı saıynǵy jalaqysyna qosymsha ústemeaqy retinde alady. Al ol ǵylym doktory qazirgi ýaqytta 125 myń teńge ústemeaqy alsa, zań qabyldanǵannan keıin qosymsha professor ataǵy úshin taǵy da 60 myń teńge, sonda jalpy alǵanda 185 myń teńge kóleminde jalaqysynyń ústine qosymsha aqy alady», dedi ol.
Sonymen qatar Ashat Aımaǵambetov halyqaralyq tájirıbede keńinen taralǵan «sabbatıkal ınstıtýty» atty taǵy bir qoldaý tetigi usynylyp otyrǵanyn jetkizdi. «Joǵary oqý oryndary men ǵylymı uıymdardyń jetekshi ǵalymdary úshin shyǵarmashylyq demalys berý usynylady. Bul shyǵarmashylyq demalystyń merzimi bir jylǵa deıin jáne osy kezeńde jetekshi ǵalym ortasha jalaqy deńgeıindegi tólemderdi alyp otyrýyna da múmkindik beriledi. Bul shyǵarmashylyq demalys ǵalymdarǵa ǵylymı, ǵylymı-pedagogıkalyq jumystarymen aınalysýǵa, monografııalaryn, ǵylymı maqalalaryn shyǵarýǵa múmkindik beredi», dedi ol.
Zań jobasynyń ekinshi baǵyty – ákimdikterge ǵylymdy qarjylandyrý quqyǵyn berý. Zań jobasy aıasynda jergilikti atqarýshy organdardyń ǵylym jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet salasyndaǵy quzyretterin keńeıtýge qatysty mańyzdy jańalyq usynylyp otyr. «Mundaı sheshim óńirlerde ǵylymı áleýetti neǵurlym tıimdi paıdalanýǵa yqpal ete otyryp, ǵylymnyń damýyndaǵy óńirlik erekshelikter men qajettilikterdi barynsha eskerýge múmkindik beredi», deıdi depýtat.
Úshinshi baǵyt – zań jobasyna «ǵylymı etıka» uǵymynyń engizilýi. Bul norma ǵylymı zertteýlerdiń sapasy men jaýapkershiligin arttyrýǵa, akademııalyq adaldyq qaǵıdattaryn saqtaýǵa baǵyttalmaq.
«Tórtinshiden, jer qoınaýyn paıdalanýshylar sýbektileriniń ǵylym salasyndaǵy qyzmetin retteý máselesi. Bul – úlken másele. Zań boıynsha 1% deńgeıinde ǵylymǵa qarajat bólý týraly norma bar, biraq ol norma is júzinde jumys istemeıdi. Jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń kóbi qarajatty ǵylymǵa emes, basqa baǵyttarǵa jumsap jatyr. Ashyqtyq pen básekelestik te joq. Osyǵan oraı zań jobasy aıasynda jer qoınaýyn paıdalanýshylar sýbektileriniń qarajaty esebinen qarjylandyrylatyn ǵylymı jobalarǵa memlekettik tehnıkalyq saraptama júrgizý mindettemeleri belgilenedi jáne zertteýlerdiń monıtorıngi men nátıjelerin tirkeý normalary da usynyldy», dedi Ashat Aımaǵambetov.
Depýtattar tarapynan usynylyp otyrǵan besinshi baǵyt – ǵylymı jobalardyń qarajatyn tıimdi paıdalaný. Iаǵnı ǵylymı jobalardyń jetekshilerine osy jobaǵa bólingen bıýdjet qarajatyn túrli bap arasynda ıkemdi qaıta bólýge quzyret berý týraly norma usynylyp otyr. «Bul shara ǵylymı mindetterdi oryndaýdyń tıimdiligin arttyrýǵa jáne josparlanǵan nátıjelerge qol jetkizýge baǵyttalǵan. Mundaı qaıta bólý jobanyń bastapqy belgilengen maqsattarynyń ózgerýine ákelmeýi kerek. Bul tásil jobalardy iske asyrý úderisinde qarjyny ıkemdi basqarýǵa múmkindik beredi», dedi depýtat.
Sonymen birge zań jobasynda ǵylymı ınstıtýttardy tikeleı qarjylandyrý, baıqaý keńesterin qurý, Endaýment qorynyń qarajaty esebinen daryndy jas ǵalymdardy qoldaý úshin stıpendııa taǵaıyndaý týraly norma engizý, áskerde boryshyn ótegen azamattar úshin arnaıy jeńildikter usyný sekildi máseleler qarastyrylǵan.
Májilistiń jalpy otyrysynda «Qazaqstan Respýblıkasy men О́zbekstan Respýblıkasy arasyndaǵy odaqtastyq qatynastar týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy maquldandy. Sonymen qatar «Zııatkerlik menshik quqyqtarynyń saýda aspektileri jónindegi kelisimge tolyqtyrý engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyna qorytyndy jasaldy.
Jıynda qaralǵan ózekti másele – áıelder men balalardyń qaýipsizdigin arttyrý. «Áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdarynyń jobalary boıynsha depýtat Juldyz Súleımenova baıandama jasady. «Bul zańdar barlyq azamattyń, onyń ishinde qoǵamymyzdyń eń osal músheleri sanalatyn áıelder men balalardyń quqyqtary jáne múddelerin qorǵaýǵa, memlekettik saıasattyń quqyqtyq negizderin jetildirýge, qoǵamdaǵy quqyq buzýshylyqtarǵa baılanysty jaýapkershilikti kúsheıtýge arnalǵan. Eń bastysy, qoǵam negizi – otbasyndaǵy bereke-birlikti nyǵaıtady», dedi depýtat.
«Zań ústemdigi jáne tártip qaǵıdaty – qoǵam damýynyń basty baǵdary bolýy shart», degen ol zań jobalarynda densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý, uryp-soǵý, sýısıdti nasıhattaý, on alty jasqa tolmaǵan adamdarǵa jynystyq qorlap tıisý jáne basqa da is-áreketter krımınalızasııalanǵanyn, turmystyq zorlyq-zombylyq kórgen belgileri bar adamdarǵa ýaqytsha turýǵa múmkindik beretin Otbasyn qoldaý ortalyqtarynyń quzyretteri naqtylanǵany, densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirgeni jáne uryp-soqqany úshin qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaǵan adamdardy ustaý tártibi rettelgenin jetkizdi. Sonymen qatar 16 jasqa tolmaǵan jetkinshekterge jynystyq qorlap tıiskeni úshin qylmystyq jaýapkershilik kúsheıtilgen. «Tártip buzýshylarǵa jaýapkershilik pen jazany kúsheıtýmen qatar, azamattardy qoldaýdyń psıhologııalyq kómek ońaltý baǵdarlamalary qarastyryldy. Budan bólek, Úkimettiń usynysymen depýtattardyń oblystyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń jáne astananyń bala quqyqtary jónindegi ýákilderiniń qyzmetin reglamentteıtin túzetýleri engizildi. Sonymen birge depýtattar redaksııalyq sıpattaǵy túzetýler jáne normalardy zań tehnıkasyna sáıkes keltirýge baǵyttalǵan, zań jobalarynyń mazmunyn sapaly túrde jaqsartqan túzetýler engizdi», dedi Juldyz Súleımenova.
Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov túzetýler zań ústemdigi men tártipti qamtamasyz etýge tikeleı baǵyttalǵanyn jáne ony ázirleý barysynda óte aýqymdy jumys atqarylǵanyn atap ótti.
– Agressorlar men abıýzerlerdiń kesirinen qanshama shańyraq shaıqalyp, áıel taǵdyry talqyǵa túsip, balalar zardap shegip jatyr. Áıelder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilikti qataıtýdy jurtshylyq kópten beri talap etip keledi. Jańa zańda mundaı qylmystar úshin qatań sharalar qoldanylady. Bul – oryndy. Jalpy, áıelder men balalarǵa kúsh kórsetýge, agressııa men zorlyq-zombylyqqa jol berilmeýge tıis, – dedi palata tóraǵasy.
Jıynda depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine baılanys, sıfrlandyrý jáne aqparattandyrý salasynyń ınvestısııalyq ahýalyn arttyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn maquldap, mańyzdy máselelerge qatysty depýtattyq saýaldaryn joldady.