Kórisý kúni: Qyrdaǵy el oıdaǵy elmen aralasyp...

Adamzat tarıhynda kók­tem­di tabıǵat jańarýynyń bas­taýy retinde qarsy alý dástúri bu­ryn­nan bar. Tarıhı derekterge sáıkes, Naýryz meıramy osydan 5 myń jyl buryn paıda bolǵan álem­degi eń kóne merekelerdiń biri. Ol parsy tilinen aýdarǵan­da «jańa kún» degen maǵynany bil­diredi. Naý­ryz bizdiń elimiz­den bó­­lek mem­lekettik mereke retin­de О́zbekstan, Tájik­stan, Túrik­­­men­stan, Ázer­­baıjan, Qyr­ǵyz­stan jáne Túrkııa elderinde  atap ótiledi.

Ataqty shaıyr jáne oıshyl Omar Haııam shyǵystyq kúntizbege ǵylymı negizdeme ber­gen «Naýryznama» atty eńbe­gin­de: «Úlken jyldyń tórt bóligi aıaq­talǵan kezde úlken Naýryz týa­dy, sol kezde álem jańarady. Bul kezde patshalardyń dástúri bar – jyl basynda olar bata berý, kúndi belgileý, shattyqqa bólený rásimderin ótkizýge tıis. Naýryz kúni saýyq-saıran quryp, qýanyshqa bólengen adam kelesi Naýryzǵa deıin qýanysh pen shattyqta ómir súredi. Patshalar úshin bul dástúrdi ǵalymdar bekitip bergen», dep jazady.

Al Máshhúr Júsip Kópeı­uly «Naýryznama» atty eń­beginde qazaq dalasynda Naýryzdy segiz kún toılaýdyń salty men tájirıbesi týraly aıtady. «Naý­ryznama toı qylatyn jurt­tyń patshalary tiri balyqty kóp qylyp ustatyp alyp, bir kersen sýǵa salyp, kóptiń alqasy­na qoıdyrady. Otyrǵan kóp áleýmet sol balyqtarǵa kózderin tigip qarap otyrady. Bir mezgilde balyq bitken biri qalmaı tep-tegis shalqasynan jata qalady. Qaryndary jarqyrap, lezde balyqtar aýnaǵan jaǵynan ekinshi jaǵyna qaraı aýnap túsedi.

Sonan soń patshalar baraban soqty­ra­dy: «Eski jyl shyqty, jańa jyl kel­di!» dep. Segiz kún udaıymen qol astyna qaraǵan jurtqa toı, tamasha beredi: «Jańa jyl toıy!» dep. Qazaqtyń «Naý­ryzdyń kelgenin jandyda balyq bile­di, jansyzda Samarqannyń kók tasy biledi» degen sóziniń sheshimi osy», deıdi ol.

Hakim Abaı bolsa, «Birer sóz qazaq­tyń túbi qaıdan shyqqany týraly» atty qol­jaz­basynda Naýryznama týraly: «Ol kúnde Naýryz bir jazǵyturym meıra­my bolyp, naýryzdama qylamyz dep, ta­masha qylady eken. Sol kúnin «Ulys­tyń uly kúni» deıdi eken», degen derekti keltirgen.

Keńestik totalıtarızmniń qylyshy­nan qan tamyp turǵan kezde, ıaǵnı 1926 jyly ıslam dininiń sarqynshaǵy, ótken zamannyń belgisi degen qate pikir saldarynan tyıym salynǵan Naýryz merekesi 1991 jylǵy 15 naýryzdaǵy Qazaq KSR Prezıdentiniń Jarlyǵyna saı qaıtadan toılana bastady. Sol ýaqyttan 22 naýryz, ıaǵnı kóktemgi kún men túnniń teńesken kúni «Naýryz meıramy» dep jarııalansa, 2009 jyldan bastap mereke 21-23 naýryz aralyǵynda qatarynan úsh kún atap ótile bastady.

Halqymyzdyń ulttyq dúnıetany­mymen, salt-dástúrimen sabaqtasqan Ulystyń uly kúniniń halyqaralyq deńgeıde de moıyndalyp jatqany kóńil qýantady. 2009 jyly ol IýNESKO-nyń Adamzattyń materıaldyq emes mádenı murasynyń tizimine engizil­se, 2010 jylǵy 23 aqpanda BUU Bas Assambleıasy 21 naýryzdy «Halyq­aralyq Naýryz kúni» dep jarııalady. Endi, mine, Prezıdent bastamasymen jer-kóktiń qaıta túlep, jańarýyn ańǵartatyn kóktem merekesine aıryqsha mán berilip otyr. Osyǵan oraı, bıyldan bastap 14-23 naýryz aralyǵynda halyqtyq merekeni toılaýǵa arnalǵan Naýryznama onkúndigi jarııalandy. Bul onkúndik tól merekemizdi toılaýdyń jańa dástúrlerin qalyptastyrýǵa, ashyqtyqty, shynaıylyqty, qaıyrym­dylyq sekildi eń jaqsy adamı qasıet­terdi nasıhattaýǵa baǵyttalǵan.

Naýryznama onkúndiginiń árbir kúnine ataý berilip, sol taqyryp aıasynda atap ótilmek. Máselen, alǵashqy kúni, ıaǵnı 14 naýryz – Kórisý kúnine arnalyp otyr. 15 naýryz – Qaıyrymdylyq, 16 naýryz – Mádenıet jáne ulttyq salt-dástúr kúni, 17 naýryz – Shańyraq, 18 naýryz – Ulttyq kıim kúni, 19 naýryz – Jańarý, 20 naýryz – Ulttyq sport, 21 naýryz – Yntymaq, 22 naýryz – Jyl basy, 23 naýryz Tazarý kúni retinde toılandy.

Búgin, mine, onkúndiktiń alǵashqy kúni, Kórisý kúnin atap ótip otyrmyz. Bul merekeni ejelden elimizdiń batys oblystarynda jáne Reseıdiń keıbir óńirlerinde Naýryzdyń aldynda jańa jyl bastalǵanyn súıinshileı keletin ári Ulystyń uly kúnimen sabaqtas toılanady. Bul kún – Jer-Ananyń, jalpy tirshilik ataýlynyń kóktemgi jańarýy men oıanýynyń beınesi. Otbasyndaǵy jáne qoǵamdaǵy jylylyq pen tatýlyqqa negizdelgen merekede jasy kishiler úlkenderdiń úıine arnaıy baryp, sálem beredi, aqsa­qaldardan bata suraıdy. Barlyq renish­ti umytyp, aınalamyzdaǵy adam­darǵa shynaıy meıirimdilik kór­se­týge shaqyrady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta «Amal» bizdiń ulttyq baýyrmaldyǵymyz ben meıirim­diligimizdiń kórinisi ekenin aıtyp júr.

Elimizdiń batys óńirinde ómir esigin ashqan biz úshin bala kezden Kórisý kúni jyl on eki aı ishindegi eń este qalatyn ári ásirese jas jetkinshekter asyǵa kútetin merekelerdiń biri edi. Bul kúni asa bir merekelik toı-dýman, jón-joral­ǵy jasalmaıtyn. Onyń eń bas­ty dás­túrli amaly – tanys adamdaryń­nyń bári­men qol alysyp kórisý, bir-birińe «Jańa jasyńmen!», «Bir jasyń qaıyr­ly bolsyn!» dep tilek aıtysý bolatyn.

Biz, aýyl balalary, bul kúndi asy­ǵa kútkenimiz sondaı, tań azanmen turyp eń birinshi jasaıtyn tirligimiz – qolymyzǵa dorba, sómke ustap, qaltasy úlkendeý kıim kıip, kórshilerden bastap úı-úıdi aralaýǵa shyǵatynbyz. Aýyl turǵyndary da tań atpaı esik qaǵyp, kórisýge keletin balalardyń kóp bolatynyn bilip, aldyn ala daıyndalyp, qys boıy sandyǵynyń túbinde saqtaǵan túrli tátti-páttisin shyǵaryp, sálem bere kelgen jetkinshekterdiń qolyna ustatýǵa ázir otyratyn. Kórisý kúni biz basqa ýaqyttarda jemeıtin, úı-úıdi aralap jınaǵan taǵam men kámpıttiń nebir túrinen aýyz tıip, qaltamyzǵa syıǵyza almaı bir jasap qalýshy edik. Tipti kóp úıler tań atpastan dastarqan jaıyp, kelgen adamdardy birden tórge ozdyryp, eń quryǵanda bir kese shaı bermeı jibermeıtin. Sol kúni búkil aýyl bir-birine týys jandardaı bolyp shyǵa keletin. Shynyn aıtqanda, ol ýaqytta balalar úshin Kórisý kúninen áserli ári este qalatyn basqa mereke joq sııaqty edi. Biz bul kúndi búkil Qazaq eli toılaıtyn shyǵar dep oılaǵanymyz ras. Keıin bilgenimizdeı, ony tek elimizdiń batys óńirleri men Reseıdiń Astra­han, Volgograd, Sarytaý, Samara, Oryn­­bor sekildi keıbir oblystary jáne Qara­qalpaqstannyń qazaqtar kóp shoǵyr­lanǵan jerlerinde ǵana atap ótiledi eken. Al Mańǵystaý óńirinde ony «Amal merekesi» dep ataıtynyn bildik.

Aty aıtyp turǵandaı, 14 naýryzda tańerteńnen keshke deıin adamdarmen qol alysyp kórisýden qol bosamaıtyn. Bul merekeniń kóp adam bile bermeıtin taǵy bir ereksheligi – 14 naýryzda kezdesip úlgermegen adamdarmen odan keıin kórgende de amandasý mindet. Tipti sáýir, mamyr aılarynda kezdese qalǵanda da arnaıy qol alysyp, jańa jasqa shyǵýymen quttyqtap jatady.

О́kinishke qaraı, keıingi kezde áleýmettik jelilerde keıbir tarıhshylar men etnograftardyń «Qazaqta kórisý kúni atty meıram joq» degen negizsiz pikir aıtyp júrgenin kózimiz shalyp qalady. Bálkim elimizdiń basqa óńirleriniń turǵyndary úshin bul «jańalyqtyń» bálendeı sókettigi joq shyǵar, biraq bala kezden osy kúnniń áserin sezinip ósken biz úshin munyń tóbeden jaı túsirgendeı jaǵdaı ekenin aıtpasqa amal joq.

Kórisý kúni atty merekeniń bar bolǵany óz aldyna, onyń tarıhy tym tereńde jatqanyn tarıhshylar da rastaıdy. M.О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jańabek Jaqsyǵalıevtiń aıtýynsha, Kórisý kúniniń qaı ýaqyttan bastaý alatynyn jáne atap ótilý aımaǵy Kishi júz aýmaǵymen shektelýiniń qupııasyn ashý úshin ólke etnografııasynyń erekshe qyry men syryna tereńirek úńilip, óńir tarıhynyń tuńǵıyǵyna boılaı túsken jón. «Kórisý ǵurpynyń tamyry qaıda jatqanyn indete zerttegen etnograftar men tarıhshylar atalǵan salttyń tórkinin kóne túrki-monǵol dástúrimen baılanystyryp júr», deıdi ol.

«Máselen, Mańǵystaý ólkesiniń tarıhyn uzaq ýaqyt zerttegen Andreı Astafev «Kórisý kúniniń tamyry mońǵol men tývalyq halyqtarda jat­qanyna» zer salsa, tarıhshy Asylbek Baıtanuly «Shaǵan (Sagan sar) – mońǵol halqynyń dástúrli jańa jyl merekesi kúninde toılanatyn «Zolgoh» (Jolyǵý) dástúri men «Kórisý» kúniniń tuspa-tus kelýinde erekshe mán bar ekenine» kóńil bóledi. Altyn Orda zamanynan kúni búginge deıin esh ózgerissiz jetken qalamyzdaǵy birneshe toponımıkalyq ataýǵa kelsek, jer-sý ataýlarynyń mońǵol qabatynan kóptegen mysal keltirýge bolady. Mysaly, Shaǵan, Shyńǵyrlaý, Naryn, Saıhyn, Dalbyn, Shońaı, Jánibek, Shaǵataı, Túmen, Muqyr, Qaldyǵaıty, Jympıty, Buldyrty, t.b. Bir qyzyǵy Oral qalasy Jaıyq ózeni men mońǵoldyń jańa jyl merekesi Shaǵan (mońǵolshadan aýdarǵanda «aq ózen», «pák sý» degen maǵynany bildiredi) atymen atalatyn ózenniń toǵysqan jerinen oryn tepken. О́zenniń bulaı atalýy da kezdeısoq emes sııaqty», deıdi tarıhshy.

Tańdanarlyǵy sol, tarıhı derekter HV ǵasyrǵa deıingi Reseıde de 14 naý­ryz Jyl basy retinde dúrkireı toı­lan­ǵa­nynan habar beredi. «Ataǵy aıǵa je­tip, «aq degeni alǵys, qara degeni qar­ǵys» bop turǵan Altyn Orda­nyń aıbyndy handaryna salyq tólep, pushaı­man kúıge túsken qońsylarymyzdyń jaı-kúıi kóz aldyńa keledi», deıdi ǵalym.

Prezıdenttiń tikeleı bastamasymen Naýryznama onkúndigi aıasynda Kórisý kúnine aıryqsha mańyz berilip otyrǵany bul merekeniń endi tek batys óńirleri emes, jalpy el kóleminde qaıta jandanýyna jol ashady dep úmittenemiz. Qystyń yzǵary ketip, shýaqty kóktem bastalǵanda keletin bul aıtýly kúnniń batys oblystarda burynǵy deńgeıinen túspeı atalyp óte beretini sózsiz. Alaıda onyń mánin jańa zamanǵa saı asha túsý – oryndy bastama. Tarıhshy pikirinen baıqaǵanymyzdaı, Kórisý kúniniń qaı ýaqytta tarıh sahnasynan oryn alǵany týraly bir toqtamǵa kelgen pikir joq. Degenmen de, onyń shyǵý tórkini tereńde jatqany talas týdyrmaıdy. Buryn qazaq halqy kóshpeli ǵumyr keshkeni málim. Úskirik aıazdy alty aı qystan mal-jannyń aman-esen shyǵýy kıiz úıde turatyn jurtshylyq úshin búgingi kezge qaraǵanda áldeqaıda qıyn bolǵany belgili. Qar erip, jer jibı bastaǵanda sheti men shegi joq dalada tarydaı shashylǵan halyq týǵan-týysyn, jaqyn-jýyǵyn izdep, bir-birimen kórisetin. «Bir jasqa shyǵýyńmen!» degen tilektiń artynda «Qystan aman shyǵyp, jańa jylǵa qadam basýyńmen» degen oı jatady, deıdi biletinder.

Naýryznama onkúndigi aıasynda 14 naýryzdan bastap «Naýryz-bazarlyq» maýsymy jarııalanyp, jappaı satylymdar men jeńildikter qaras­tyrylmaq. Bul dástúr el jańarýy­nyń jarshysy retinde tabaldyryqtan attaǵaly turǵan Ulý jylyn zor úmitpen jáne nyq senimmen bastaýǵa jaqsy sebep bolady.