Osydan tórt jyl buryn qurylǵan Parlamentarızm ınstıtýtyna júktelgen basty mindet – qabyldanatyn zańdardyń sapasyn arttyrý. Zańnamaǵa ózgerister engizýdiń ǵylymı negizdemesin qalyptastyryp, jańa normalardy engizý jáne zań jobalaryn ázirleý de osy mekemege mindettelgen. Bir sózben qaıyrǵanda, ınstıtýt depýtattarǵa zańnamalyq bastama quqyǵyn iske asyryp, sapaly zań shyǵarýǵa kómektesedi. О́tkende «Bizge memlekettik tildi mindetteıtin zań kerek pe, álde zańnyń ózi memlekettik tilde jazylǵany mańyzdy ma?» degen máseleni kótergende sapaly zań shyǵarý isiniń ózekti tustary da baıqalǵan edi. Osyǵan oraı biz Parlamentarızm ınstıtýtynyń dırektory Qanatbek SAFINOVKE birqatar suraǵymyzdy qoıyp, oı-pikirin bilgen edik.
– Konstıtýsııalyq reforma aıasynda Parlamenttiń zań shyǵarý úderisteri de ózgeristerge ushyrady. Jańartylǵan depýtattyq korpýs bir jyl jumys istedi. Bul ózgerister Parlamenttiń zań shyǵarý qyzmetine qalaı áser etti?
– Zań shyǵarmashylyǵy – dınamıkalyq úderis. Keıingi jyldary bul úderis aıtarlyqtaı ózgerdi. Parlamenttiń ınstıtýsıonaldyq róli basym bola bastady. Al zańnamalyq belsendiliktiń bastaýyn «kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» úlgisin iske asyrýǵa eleýli serpin bergen konstıtýsııalyq reformadan izdeý kerek. Qazir zań shyǵarýshy organnyń belsendiligi, Parlament depýtattarynyń bastamashyldyǵy artty. Depýtattar ózekti áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası máselelerdi jıi kótere bastady. Aktıvterdi qaıtarý, onlaın platformalar, janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý, kásipodaqtar týraly zań jobalary osyǵan jarqyn mysal bola alady. Bul depýtattardyń qoǵamdy tolǵandyrǵan júıeli máselelerdi sheshýge degen nıetin kórsetedi.
Búgin de depýtattar bastamashylyq etken zań jobalarynyń sany artty. Máselen, 2023 jylǵa arnalǵan josparda Úkimettiń 27 zań jobasy bolsa, 2024 jyly 18 zań jobasy bar. Al Májilis pen Parlamentarızm ınstıtýtynyń birlesken jumys josparynda 35 zań jobasyn ázirleý kózdelgen. Parlament depýtattary zań jobalaý jumystaryn júrgizetin basqa da zań jobalary bar.
Zań shyǵarý úderisinde demokratııalyq qaǵıdattardy nyǵaıtý da mańyzdy. Búginde bir mandatty depýtattar, saıası partııalar fraksııalarynyń belsendi músheleri zańnamany halyqtyń naqty qajettilikterine barynsha sáıkestendirý maqsatynda ashyq talqylap júr. Jańartylǵan depýtattyq korpýstyń aldynda zańnamanyń turaqsyzdyǵy, normatıvızm, quqyqty shekteıtin jáne tyıym salatyn zańdar men zańǵa táýeldi aktilerdiń kóptigi, olardyń júıesizdigi sekildi máselelerdi sheshý mindeti tur.
Qoǵamdyq qatynastardy retteýdegi normatıvızm – ulttyq zańnamadaǵy qalyptasqan úrdis alańdaýshylyq týǵyzady. Táýelsizdik alǵaly beri 300 derbes zań qabyldanyp, myńnan asa túzetý men ózgeris engizildi. Myńnan asa halyqaralyq shart ratıfıkasııalansa, 50 myńǵa jýyq zańǵa táýeldi akti qabyldanǵan. Osy «quqyqtyq beıbereketsizdikti», ulttyq zańnamanyń jetilmegenin «utymdy» paıdalanǵan sheneýnikter men olıgarhtar memlekettik múlikti jekeshelendirip, zańsyz satyp alynǵan aktıvterdi shetelge asyryp jiberdi.
– Qanatbek Beısenbekuly, qazirgi tańda zań shyǵarý úderisinde ınstıtýt aldynda qandaı mindetter tur?
– Zań shyǵarý úderisi kóptegen naqty aspektimen sıpattalady, biraq búgingi tańda eń ózekti másele – depýtattardy dáıekti aqparatpen qamtamasyz etý. Zańdar ýaqyt pen mazmuny jaǵynan únemi ózgerip otyrady. Parlament depýtattary túrli máseleni qozǵaıtyn zańdar boıynsha usynys jasap, daýys berýge tıis. Oǵan qosa, zań shyǵarýshy bılik tek zańdardy qabyldap qana qoımaı, olardy Úkimettiń oryndaýyn da baqylaýda ustaýy qajet. Alaıda depýtattardyń bárinde birdeı memlekettik qyzmette tájirıbe joq. Olar zańnyń naqty oryndalýyn baqylaıtyn bir salanyń sarapshysy da emes. Bul jaǵdaıda ınstıtýt saıası, quqyqtyq, ekonomıkalyq jáne basqa da máselelerde obektıvti jáne tekserilgen aqparatty usyna otyryp, depýtattarǵa kómektesýde mańyzdy ról atqarady. Parlamentarııler úshin tıisti faktilerdi obektıvti jınaqtap qorytý jáne taldaý, sondaı-aq sarapshylar qaýymdastyǵynyń kásibı pikirin alý mańyzdy. Zertteý ortalyǵy retinde ınstıtýttyń basty róli – atqarýshy bılik eskere bermeıtin, qoǵamdaǵy pikirler men kózqarastardyń keń aýqymyn qamtıtyn obektıvti taldaýdy qamtamasyz etý. Mindetimiz – qandaı da bir sheshimdi tańý emes, depýtattardy habardar etý.
– Instıtýttyń bıylǵa arnalǵan josparlary qandaı? Zań shyǵarý úderisinde jınaqtalǵan máselelerdi sheshýde ınstıtýt nege súıenedi?
– Bıyl ınstıtýt ózine aýqymdy mindetter qoıyp otyr. Májilis pen ınstıtýttyń birlesken josparyna sáıkes bıyl tórt zań jobasy ázirlendi, al 2024 jyldyń maýsymyna deıin taǵy bes zań jobasyn ázirleý josparda bar. Bul qujattar mańyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası qatynastardy retteýge baǵyttalǵan. Senattyń Jobalyq keńsesimen ózara is-qımyl jelisinde 8 zań jobasyn ázirleý josparlanǵan. Oǵan qosa, zańnamanyń ártúrli salasyn jetildirý maqsatynda 19 dóńgelek ústel jáne ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizemiz.
Biz úshin tujyrymdamalyq krıterııler mańyzdy jáne sáıkesinshe biz zań shyǵarý úderisine synı turǵydan qaraımyz. Zań shyǵarý úderisin quqyqtyq retteýdiń mazmunyn túbegeıli ózgerýi qajet. Osy maqsatta ınstıtýt depýtattarmen birlesip «Quqyqtyq aktiler týraly» zańǵa jáne norma shyǵarýdy jetildirýge baǵyttalǵan basqa da normatıvtik-quqyqtyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly usynystar pysyqtalyp jatyr. Máselen, zań shyǵarý úderisin sapaly ózgertý jáne jaýapkershilikti, quqyq normalaryn, normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi pysyqtaý deńgeıin arttyrý maqsatynda ınstıtýt zań jobalaryn ǵylymı (kásibı) saraptaýdan ǵylymı (kásibı) ázirleýge kóshýdi usynady.
Zań jobalarynyń mátinderin kásibı toptyń ázirleýiniń artyqshylyqtary bar. О́ıtkeni kásibı komanda ázirlengen zań jobalaryn talqylaý men kelisýdiń barlyq kezeńinde qol qoıylǵanǵa deıin súıemeldeıdi, aqparattyq-túsindirý jumystaryna, Zańnyń qoldanylýynyń quqyqtyq monıtorıngine qatysady jáne eń bastysy – jumysyna, onyń ishinde materıaldyq jaýapkershilikti óz moınyna alady.
Memleket basshysy 2020 jyly shamadan tys zańnamalyq reglamentteý máselesin kóterip, zańdar men qaýlylardyń egjeı-tegjeı normalary memlekettik apparattyń jumysyn tejep qana qoımaı, Parlamenttiń jumysyn, sheshim qabyldaý úderisin tejeıtinine nazar aýdardy. Osyǵan oraı ınstıtýt keshendi zertteý jumysyn júrgizdi. Parlamenttiń keıingi bes sessııasynda qaralǵan 543 zań jobasynyń 168-inde memlekettik organdardyń quzyretin keńeıtetin 2 473 norma boldy.
Instıtýt usynǵan negizgi máseleniń biri parlamenttik baqylaý fýnksııasyn tolyqqandy iske asyrýǵa qatysty. Bul rette biz «parlamenttik tergep-tekserýler týraly emes, tek zańdardyń oryndalýyn baqylaý týraly» (Konstıtýsııasyń 57-babynyń 6-tarmaǵy) aıtyp otyrmyz. Parlamenttik, depýtattyq qyzmettiń bul baǵyty jandandyrylýǵa tıis. Instıtýt osy baǵytta atqarýshy bılik, memlekettik organdar jáne zańdardyń oryndalýyna jaýapty laýazymdy tulǵalardy, onyń ishinde jeke tulǵalardy baqylaýdy júzege asyratyn naqty tetikterdi ázirleýge nıetti. Atap aıtqanda, Úkimet músheleriniń zańdardy oryndaýy normatıvtik aktilerdi qabyldaýdan jáne qabyldanǵan zańnamany monıtorıngileýden turatyn negizgi mindetter men sharalardy oryndaýdy ǵana qamtymaıdy. Bul qyzmet zańda kózdelgen naqty maqsattar men kórsetkishterge qol jetkizýde quqyq normalaryn iske asyrýdy, sondaı-aq olardyń tıimdiligin baǵalaýdy qamtýǵa tıis. Alaıda nátıjelerge qol jetkizýge jáne olardyń tıimdiligin baǵalaýǵa baǵyttalǵan zańdardyń oryndalýyn uıymdastyrý máseleleri kóbine zań shyǵarýshy organdardyń baqylaýynan tys qalady. Saldarynan, jyl saıyn qabyldanatyn zańdardyń sanyna qaramastan, azamattardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa áseri shekteýli bolyp qala beredi.
Parlamenttik baqylaý fýnksııasyn tolyqqandy iske asyrý sıfrlyq tehnologııalardy, onyń ishinde jasandy ıntellekt júıelerin paıdalanýdy talap etetinin atap ótken jón. Jalpy parlamenttik baqylaý fýnksııasyn tolyqqandy iske asyrý zańnamalyq retteýdi qajet etedi.
– Prezıdent «Sıfrlyq Qazaqstandy» qurý máselesin únemi kóterip keledi. Osy baǵytta ınstıtýttyń qol jetkizgen jetistikteri men aldaǵy jospary týraly aıtsańyz.
– Parlament qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý maqsatynda ınstıtýt jasandy ıntellekt elementterin zań shyǵarý úderisine engizýge erekshe mán berip otyr. Bul zań shyǵarý sapasyn arttyrýǵa múmkindik beretinine senimdimiz. Halyqaralyq tájirıbe, sondaı-aq EYDU-nyń birqatar el parlamentteriniń zańnamalyq qyzmetiniń tabysty tájirıbesi zań shyǵarý úderisinde aqparattyq tehnologııalardyń negizgi rólin kórsetedi. Atalǵan tehnologııalardy engizý zańnamalyq úderisterdi jeńildetip, sýbektıvti tásildi joıýǵa, zańdardyń oryndalýyn baqylaý jáne sıfrlyq monıtorıngteýdi ońtaılandyrýǵa jol ashady.
Osy maqsatta ınstıtýt Eýropalyq parlamenttik keńistiktegi negizgi oıynshy – grek «Hellenic OCRTeam» komandasymen yntymaqtastyq ornatty. EO ashyqtyq tizilimine engizilgen komanda Parlamenttermen ózara is-qımyldyń halyqaralyq jelisimen tyǵyz baılanysty. Jumystyń osy baǵytyn iske asyrýǵa quqyqtyq boljaý, onyń ishinde tehnıkalyq beıin – «Victory Technologies» salasyndaǵy otandyq sarapshylar da tartylǵan.
Praktıkalyq turǵydan ınstıtýt zań shyǵarý úderisine 3 naqty qural – quqyqtyq saraptamany, zań mátinderin jazý men quqyqtyq boljaýdy ázirleýdi jáne engizýdi josparlap otyr. Jasandy ıntellekt tehnologııalaryn tolyqqandy engizý zań shyǵarý úderisin bıýrokratııadan aryltýǵa, bıýdjet qarajatyn ońtaılandyrýǵa, Parlament depýtattaryn kúndelikti jumystan bosatyp, qoǵamdaǵy máselelerge barynsha tıimdi áser etetin jáne azamattarymyzdyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa járdemdesetin ońtaıly zańnamalyq sheshimderdi qabyldaýǵa múmkindik beredi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»