Qazaqtyń ulttyq mýzykalyq aspaby qobyzǵa uqsas aspaptar álemniń kóptegen elinde bar. Alaıda Qorqyt babanyń sher-zaryn jeter jerine jetkizgen qasıetti qobyzdyń jóni qashanda bólek. Qaıbir jyly Áýlıeata tórinde dástúrli respýblıkalyq «Jezkıik» qobyzshylar baıqaýy ótpeı qala jazdady. Sol kezde «kásibı qobyzshylar da Qyzyl kitapqa enipti ǵoı» dep qapa bolǵan edik. Olaı emes eken...
Kez kelgen mýzykalyq aspapty kóz súısinetindeı etip jasaýǵa bolady. Áıtkenmen, odan shyǵatyn áýenniń únin sezinip isteý ekiniń biriniń qolynan kelmesi anyq. Sheberde de sheber bar. Uzaq jyl boıy qobyz jasap júrgen Qanat Qazaqbaevtyń jóni bólek. Ol óz isine asqan adaldyqpen qaraıdy. Sodan da bolsa kerek, Qanekeńe tapsyrys beretinderdiń qarasy sıregen emes.
El ishinde «Qanattyń qolynan shyqqan qobyz Vatıkan memlekettik mýzeıindegi Qorqyt babamyzdyń kitabynyń janynda tur» degen áńgime jıi aıtylady. Shý aýdanyna qarasty Tóle bı aýlynda turatyn sheber jasaǵan aspap rasynda da kári qurlyq asty ma, álde bul el arasynda tarap ketken qaýeset pe? О́zinen surap bildik.
«Tórtkúl dúnıede eki-aq danasy bar «Qorqyt dada» degen asa qundy kitap bar eken. Onyń túpnusqasy Vatıkan memlekettik mýzeıinde tursa, ekinshisi Germanııanyń Drezden qalasyndaǵy mýzeıge qoıylǵan desedi biletinder.
2001 jyly Rım Papasy Ioann Pavel II arnaıy issaparmen elimizge kelgende, sol kezdegi Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov Vatıkandaǵy Qorqyt babamyzdyń kitabynyń janynda ulttyq aspabymyz qobyz tursyn degen usynys jasap, belgili din qaıratkerine ulttyq aspapty syılady. Sol qobyzdy jasaý úshin maǵan tapsyrys bergen edi. Bul, árıne, erekshe bir sát qoı» - deıdi ol.
Sheberdiń shaǵyn bólmeli sheberhanasynda ulttyq aspabymyzdyń áldeneshe túri qaz-qatar ilinip turady. Jarym-jartylaı istelgen jumysyna ózi de bir aıryqsha mahabbatpen qaraıtyn sekildi. Kózqarasynan ózi isine degen adaldyq pen mahabbat aıqyn kórinedi.
Keıipkerimiz Almatydaǵy Gogol atyndaǵy kórkemsýret ýchılıshesin 1982 jyly támamdaǵan. Qazaqtyń ulttyq mýzykalyq murasyn qazirgi zaman aǵymyna laıyqtap óńdep, halyqaralyq deńgeıde nasıhattaǵan belgili qobyzshy, respýblıkalyq jáne halyqaralyq baıqaýlardyń jeńimpazy Álqýat Qazaqbaev – Qanekeńniń týǵan inisi. Sheberdiń aıtýynsha, Álqýat respýblıkalyq mýzykalyq mektep-ınternatynda 4-synypta bilim alyp júrip, demalys kezinde úıine qurama qobyz ákelgen. Qanekeńniń sol sátten bastap, qobyzǵa degen ańsary aýyp, jan-jaqty zerdeleı túsken.
Shırek ǵasyrdan astam ýaqyt buryn qolyna alǵash ret qobyz ustaǵan Qanat Qazaqbaev qural-jabdyqpen jumys isteýge, túıeniń terisin qalaı óńdeý kerektigine den qoıyp, qazaqy qobyzdy jasaýǵa mashyqtana bastaıdy. Bul jumysqa ol asqan mahabbatpen kirisedi.
Derekke sensek, 2014 jyldyń tamyzynda arheolog Zeınolla Samashev bastaǵan top Shyǵys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynda qazba jumysyn júrgizip, yqylym zamanda jerlengen jaýyngerdiń ornyn taýypty. Mamandar batyr shamamen VII ǵasyrda ǵumyr keshken degen baılam jasapty. Arheologııalyq qazba jumysy barysynda úlken oljaǵa kenelgen mamandar jaýyngerdiń qarý-jaraǵynan bólek beımálim bir aspapqa kezigipti. Pishini bólekteý aspapty olar ábden zerttep kórgen kórinedi. Nátıjesinde, ǵalymdar aspaptyń sarbazdardy rýhtandyratyn qýaty bar ekenin aıqyndapty. Al syrtqy pishinin ulttyq aspabymyz qobyzǵa uqsatqan eken...
– Ol kezde Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti qyzmetin Darhan Qydyráli baýyrymyz atqaratyn. Arheolog Zeınolla Smashev jáne bir top ǵalym aspap ábden eskirgendikten, ony bútindeı almaı, qaǵazǵa túsirgen. Odan keıin maǵan habarlasyp, sýretine qarap osy aspapty jasaýǵa tapsyrys berdi.
Onyń qaǵazǵa túsken kólemin ólshep, oǵan kádimgi qazaqtyń qara qobyzyna salynatyn jylqynyń quıryq qyly men túıeniń terisin salyp, bas-aıaǵy eki aıdyń aınalasynda qobyzdy jasap shyqtym. Burynǵy zamanda baqsylar qobyzǵa buǵynyń taramysyn tartqan degen derek bar. Ony da baıqap kórgim kelgen edi. Alaıda ysyp alatyn adamdy tabý qıynǵa soqty. Jumys tolyǵymen aıaqtalǵan soń, kólemi shaǵyn ǵana jaýyngerdiń aspabyn tartyp kórgen ǵalymdar onyń únine tańǵalyp, qobyzdyń atasy dep baǵalapty.
Odan soń Darhan Qydyráli osyndaı qobyzdyń bes danasyna tapsyrys berdi. Qazir ózimde bir danasy saqtaýly. Al elimiz boıynsha bul qobyzdyń jeti danasy ǵana bar, - deıdi ol.
Qobyzdyń syrtqy pishininiń ózi kóz súısintedi. Al aspaptan shyqqan tylsym ún sonaý bir ǵasyrlarǵa sapar shektiredi. Júregińdi bir beımálim muń qozǵap jiberedi. Ústińgi bóligine tartylǵan jylqy qyly men tómengi jaǵyndaǵy óńdelgen túıe terisin asyqpaı-aptyqpaı ádiptegen sheber óz jumysyn óte uqypty, tııanaqty atqaratyny taıǵa tańba basqandaı ańǵarylyp tur. Sheber bul týyndyny ózine deıin de, ózinen keıin de eshkim jasamaǵanyn aıtady.
Qyryq jylǵa jeteǵabyl ýaqyttan beri qobyz jasaýdy kásibine aınaldyrǵan Qanekeńniń aıtýynsha, qobyzdan shyǵatyn ún tańdalyp alynǵan aǵash pen jylqy qylyna baılanysty kórinedi.
«Qobyz aspabynyń eki túri bolady. Alǵashqysy – qazirgi kezde qoldanysta júrgen mýzykanttardyń qolyndaǵy qobyz bolsa, ekinshisi kezinde baqsylardyń oınaǵan nar qobyzy. Bular tutas aǵashtan shabylady.
Aǵashty ár sheber óziniń týǵan jeriniń tabıǵatyna, yńǵaıyna qaraı tańdaıdy. Men Shý ózeni boıynda kóp ósetin jıde aǵashyn paıdalanamyn. Odan bólek, úıeńki aǵashymen de jasaımyn. Qobyzdyń tómengi jaǵy túıeniń terisimen qaptalsa, ishekteri 5-6 jasar aıǵyrdyń quıryq qylynan jasalady. Aǵashty oıǵannan soń, ony eki saǵat tuzǵa qaınatyp, sodan keıin baryp aǵashtyń boıyndaǵy ylǵal men maıdy sińirip alý úshin sekseýildiń shoǵynan qalǵan kúlge salyp, 3-5 kún aralyǵynda kebýine qaraı ustaımyn. Sodan keıin ǵana árleý jumysy bastalady.
Bir jyldary qylqobyz degendi eshkim qolǵa ustamaı, quryp bara jatyr edi. Qazir ulttyq aspaptarǵa degen suranys jaqsardy. Bir qobyzdy jasaý 15-20 kúndi qajet etedi. Búgingi kúnge deıin júzdegen qobyz jasappyn. Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń ujymy turaqty tutynýshylaryma aınalǵan edi», deıdi sheberdiń ózi.
Sheberdiń aıtýynsha, qobyzdyń quny ártúrli eken. Al eń qymbat týyndysyn 400 myń teńgege ótkeripti.
Qanat Qazaqbaevtyń jetken jetistigi de az emes. Ol 2006 jyly ótken I respýblıkalyq «Dana qobyz» atty ulttyq mýzykalyq aspap qylqobyz jasaýshy sheberler arasyndaǵy baıqaýda top jarǵan. Sodan bolsa kerek, Taldyqorǵan qalasyndaǵy Ilııas Jansúgirovtiń ádebı-memorıaldy mýzeıindegi baǵa jetpes qazynaǵa aınalǵan Molyqbaı Baısaqulynyń ejelgi qobyzyn qaıta óńdeý Qanatqa tapsyrylǵan.
Ilııas Jansúgirov 30-jyldardyń basynda Jetisý dalasynyń ataqty qobyzshysy, úsh ishekti dombyrany jetik meńgergen Molyqbaıǵa arnap «Kúıshi» poemasyn jazǵany barshamyzǵa málim. Atadan balaǵa mıras bolǵan poema keıipkeriniń osy kıeli qobyzyn Shý jerinde óńdep, qaıta qalpyna keltirip, ony Molyqbaı Baısaqulynyń 150 jyldyǵyna arnalǵan respýblıkalyq ǵylymı-tanymdyq konferensııaǵa daıyndaǵan sheberdiń eńbegi orasan zor.
Jambyl oblysy,
Shý aýdany