Túrki álemi: kesheden – keleshekke

Jańa kezeń, jańa qadam

Sultan RAEV,

Halyqaralyq TÚRKSOI uıymynyń bas hatshysy, Qyrǵyz Respýblıkasynyń halyq jazýshysy:

– Qazaqstan – Eýrazııanyń kindigi. Bul rette Qazaqstan túrkitildes ha­lyq­tardyń rýhanı qaıta órleýine jańa múmkindik ashyp berdi. Dini men dili bir, túıeniń qos órkeshindeı, tonnyń ishki baýyndaı, qustyń eki qanatyndaı týys elder eń alǵash máde­nıet arqyly, rýhanı týystyq arqyly birikti. Bul – bir týǵan, taǵdyrlas elderdiń asyl birligi.

Búginde biz tarıhı keń dalada uly Turan ıdeıasyn tý etip kótergen Alash arystarynyń armanyn jalǵastyryp kelemiz. Irgeli TÚRKSOI uıymy elderimizdiń egemendigimen qurdas, taǵdyrlas. Otyz jyl jahandyq  uıymǵa deıin keńeıip, qanat jaıdy. Negizgi mıssııamyzdyń arqasynda bir týǵan, tamyrlas, qandas túrki elderiniń máde­nıet arqyly yqpaldasýyna, damýy­na keń jol ashtyq. Osy jyldar­da uıym júzdegen mádenı joba júzege asy­ryp, mádenıetterdi aralastyrdy, til­der­di jaqyndatty, túr­ki mádenıetin álem­­dik mádenıettiń ajyramas bóligi re­tin­de tanytýǵa kóp eńbek sińirdi. Ja­han­daný kezeńindegi mádenıettiń róli jo­ǵarylaǵan dáýir­de uıymymyz jańa mádenı kezeńge ótý jolynda túr­ki jurtynyń shańy­raǵy bolýdy kózdeı­di. Aıtalyq, uıym iri jobalardy Qa­zaq­­standa iske asyrdy. Biz «Túrki dúnıe­siniń má­de­nı ortalyǵy» atty jobamyzdy da As­tanadan bastaǵanbyz. Búginde «Túrki dúnıesiniń mádenı ortalyǵy» jobasy eń mańyzdy mádenı trendke aı­naldy. Al kóne Túrkistan – Túrki dúnıe­siniń rýhanı ortalyǵy dárejesin túbegeıli aldy. Uly Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń rýhy, qazaqtyń 21 hany, 8 sultany, 23 bıi, 59 batyry jatqan Túrkistan – Túrki dúnıesiniń rýhanı astanasy. Qazaq tarıhyndaǵy uly tulǵa Sultan Beıbarystyń 800 jyldyǵyn jal­py túrki dúnıesine bel­gili baǵytta úlken is-sharamen basta­dyq. Uıym Sul­tan Beıbarystyń tarıhı portretin, tarıhı ornyn kórsetetin derekti fılm túsirip jatyr.

Álemdegi ózgerister aldymyzǵa jańa mindet, jańa kózqaras jáne jańa jaýap­kershilik júktep otyr. De­mek ult­tyq, jalpy túrkilik sezim bizdi bú­gin­gi zaman suranysyna saı jaýap be­rý­ge úndeıdi. Sondyqtan biz álem­dik barsha ózgeriske rýhanı dúnıe­mizben, rýhanı birligimizben, rýhanı jańǵyrýymyz­ben ǵana ja­ýap beremiz. Baýyrlas ha­lyq­tar ortaq múdde jolynda bolashaq­­qa jańa qadam, jańa kezeńge aıaq basty.

Bizdi biriktiretin meıram

Fahrettın ALTÝN,

Túrkııa Respýblıkasy Prezıdent Ákimshiliginiń kommýnıkasııalar basqarmasynyń basshysy:

– Naýryz merekesi – Ortalyq Azııadan Anadolyǵa deıingi túrki keńistiginde ǵasyrlar boıy toılanyp kele jatqan kóne mereke. Bıyl túrki álemi qa­sıetti Ramazan aıynda Naýryz mere­kesin toılaýdyń qýanyshyn sezi­nip jatyr. Bul qýanyshymyzǵa qýa­nysh, baqytymyzǵa shattyq qosa­dy. Sebebi túrki jurty úshin Naý­ryz molshylyq pen birlikti bildi­redi. 2009 jyly IýNESKO-nyń «Ma­te­rıaldyq emes mádenı muralar tizi­mine» engizilgen Naýryz meıramy BUU Bas Assambleıasy tarapynan da Halyqaralyq Naýryz merekesi retinde resmı túrde qabyldandy. Osylaısha, bul meıram túrki áleminiń ortaq áleýmettik, mádenı qundylyqtarǵa uıysýyna jol ashty. Sondaı-aq Naýryz túrkilerdiń salt-dástúrin, mádenıetin qorǵaýǵa jáne saqtaýǵa degen erik-jigeriniń kórsetkishine aınaldy. Naýryz meıramyn erekshe atap ótetin qazaq halqynyń túrki áleminiń kóne mádenıetine qosqan úlesi zor.

Túrki álemi – tarıhta qıyn-qys­taý kúresten ótken, árqashan bir-bi­rine qoldaý kórsetip kelgen órke­nıettiń murasy. Biz muny keleshek urpaqqa kózdiń qarashyǵyndaı saqtap jetkizýge mindettimiz. Túrki birligi ortaq mádenı qundylyqtardy qorǵaý, ekonomıkalyq-saıası yntymaq­tas­tyqty nyǵaıtý arqyly júzege asa­dy. Bul úshin ortaq múdde jolynda bir-birimizdi qoldap, birlesip áreket etýge tıispiz. Sonda ǵana túr­ki odaǵy tıimdi kúsh retin­de búkil álemdegi beı­bitshilikti qamta­masyz etýge úlken úles qosady. Sol sebepti 100 jyldyǵyn toılaǵan Túrkııa Respýblıkasy retinde biz de túrki dáýiriniń ári qaraı tamyr jaıyp, órkendeýine kúsh salamyz. Prezıdentimiz Rejep Taııp Er­do­ǵan myrzanyń basshylyǵymen túrki álemimen, dos jáne baýyrlas Qazaq­stanmen birge ilgeri jyljyp, túrki ǵasyryn álemge aıshyqtaý jolynda kúsh-jigerimizdi biriktirýge atsalysamyz. HHI ǵasyrda maqsat etip otyrǵan «Túrki dáýiri» urany ekonomıkalyq jáne saıası ǵana emes, áleýmettik jáne mádenı turǵydan ilgerilep, damýy qajettigin aıtqym keledi.

Túrki memleketteri uıymynyń tóraǵasy bolǵan Qazaqstannyń «Túr­ki dáýiri» tujyrymdamasyn iske asyrýǵa bizdiń elderdegi qoǵamnyń barlyq toptarynyń qatysýy men qoldaýy mańyzdy. Bul maqsatqa jetýde halyqtarymyzdyń birligi jarasyp, yntymaǵy arta berýge tıis.

Biz Qazaqstannyń jetistikterin maqtan tutamyz jáne qıyndyqta qoldaý bildirýge árqashan daıynbyz. Qazaq baýyrlarymyzdyń da Túrkııaǵa degen kózqarasy erekshe ekeni anyq. Qazaq aqyny Maǵjan Jumabaıdyń «Alystaǵy baýyryma» poemasy – osy sezim birliginiń kórinisi. Premer-mınıstrimiz bolǵan Adnan Menderes ótken ǵasyrdyń 50-jyldary qazaq baýyrlarymyzdy Túrkııaǵa qabyldaýǵa bel býǵan kezde de dál osyndaı sezimmen áreket etti.

Qazaq eli egemendik alǵandaǵy túrik halqynyń qýanyshy da, ótken jyly elimizde bolǵan jer silkinisinen keıin qazaq halqynyń kórsetken yntymaqtyń úlgisi de osy ortaq sezimniń jemisi. Janashyrlyǵymyz naqty yntymaqtastyqqa aınalyp, qarym-qatynasymyz keńeıtilgen strategııalyq seriktestik deńgeıine kóterilgenine qýanyshtymyz. Baıla­nys jáne BAQ salasynda birlesip atqaratyn jumys kóp. Prezıdenttik kommýnıkasııalar basqarmasy basty maqsatynyń biri – aımaǵymyzdaǵy jalǵan aqparatpen jumyla kúresý. Baýyrlas Qazaqstannyń bul kúreste qasymyzda bolýy mańyzdy dep sanaımyz. Sózimniń sońynda búkil túrki álemin, baýyrlas qazaq halqyn Naýryz merekesimen shyn júrekten quttyqtaımyn. Ramazan aıynda túrki jáne musylman álemine tynyshtyq pen bereke ákelsin dep duǵa etemin.

Birlik – ortaq qundylyǵymyz

Akbar GOShALY,

Halyqaralyq Alash ádebı syılyǵynyń laýreaty, Əzirbaıjan aqyn-túrkology

– El men halyqtyń jaqyndasýynda til men mádenı birliktiń mańyzy zor. Ásirese qıyn-qystaý zamannan ótken túrki halyqtaryna tatýlyqtan asqan qundylyq joq. Aldymyzda baýyrlas halyqtardy rýhanı jaqyndastyrý mindeti tur. Osy ýaqytqa deıin qu­ryl­ǵan túrki uıymdarynyń jumy­sy jemisin berip, birlesken ýnıversıtetter ashyldy. Mádenıet pen óner salasyndaǵy is-sharalar halyqtarymyzdyń bir-birin jaqyn tanýyna úlesin qosty. Alaıda stýdentter men oqytýshylar arasyndaǵy almasýdyń bolmaýy, ádebı-mádenı onkúndikterdiń qarqyndylyǵy  áli baıaý. Eń mańyzdy kemshilik – ortaq aqparattyq keńistik qurylǵan joq.

Sońǵy jyldary jahandyq deńgeı­degi saıası-ekonomıkalyq, áskerı rıtorıka túrki elderin de qamtyǵan sııaqty. Bul túsinikti. Sol sebepti elderimiz qaýipsizdik múddesi jolynda ortaq túrki maqsatynyń aınalasyna birigýge tıis. Osy arqyly ózgelerdiń bir-birimizden alshaqtatýyna, bó­lip alýyna, aramyzǵa alaýyzdyq tuqy­myn sebýine jol bermeýimiz kerek. Qaýipsizdik týraly aıtqan kez­de halyqtar arasyndaǵy ortaq máde­nıetti arttyrý, rýhanı baılanysty jandandyrýdyń qanshalyqty zor ekenin túsinýge bolady.

Patshalyq Reseı men keńes zama­nynda túrki respýblıkalarynyń resmı shekaralary aǵaıyndar arasynda daý-damaı týdyratyndaı etip syzyldy. Bul Ortalyq Azııadaǵy baýyr­larymyzǵa kóbirek qatysty. Sol se­bepti  tarıhtaǵy keıbir qaqtyǵysty búgingi shyndyqtyń kózimen, qazirgi zamanǵy oılaý júıesimen túsindirý kerek. Myńjyldyq tarıhta beıbit ómir súrgen halyq joq. Tarıhtan sabaq alýdy úırenip, bizdi biriktiretin oqıǵalar oqýlyqtarymyzǵa, akade­mııalyq basylymdar men mektep baǵdarlamalaryna engizilýge tıis. Eń bas­tysy, baýyrlastyq pen birlikke bas­taıtyn ǵylym, ádebıet pen óneri­miz­ge ortaq qundylyq retinde qaraǵan jón.

Sondaı-aq geosaıası jaǵdaıda túrki elderi áskerı odaq qurýdan tartynbaýy kerek. Túrki áleminiń bolashaǵy kez kelgen maqsatta tize qosyp, biri­gip is qylýdan bastalady. Qazirgi ýa­qyt­­ta túrki álemine yqpaldasý óte mańyz­­dy. Árıne, túrki ıntegrasııasy da qıyn­­­­dyq­syz bolmaıdy. Alaıda álem qaıta qury­lyp jatqanyn eskersek, tarıh­taǵy ornymyzdy alý jolyn­da qu­­qyǵymyzdy qorǵaýdy qolǵa alǵa­­­ny­­myz abzal. Taǵy bir mańyzdy másele – ózara mádenı baılanystardy nyǵaı­tý, TÚRKSOI qyzmetin odan ári keńeıtý qajet. Máselen, áleýmettik-eko­no­mıkalyq (onyń ishinde ınfraqu­rylym­dyq) salada, teatrlarymyz ben kınoteatrlarymyzdyń kórermender aýdıtorııasynda kemshin tustar bar. Sondyqtan ortaq mádenıet, ádebıet kúnderin, kezdesýler ótkizýdi dástúrge aınaldyrý qajet. Halyqaralyq Túrki akademııasynyń túrki áleminiń tarıhy men ádebıeti týraly birlesken oqý­lyq­tar shyǵara bastaǵany qýantarlyq dúnıe.

Túrki memleketteri arasyndaǵy ǵylym, tehnıka salasyndaǵy ynty­­maq­tastyq ta aýadaı qajet. Osy oraıda «Tehnofest-2025» Qazaq­standa ótse, ol búkil túrki álemi úshin jaǵym­dy oqıǵa bolmaq. Al bilim sala­synda Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Qa­zaq-Túrik ýnıversıtetin model retinde qabyldaýǵa bolady. Ýnıver­sıtet búkil túrki álemi úshin kadr­lar daıarlaıdy. Sonymen birge Túr­ki memleketteri uıymyna múshe elderdiń arasyndaǵy shekaralyq, kedendik ótkelder jeńildetilse, baýyrlas halyqtar úshin tıimdi orta qurylady. Atap aıtqanda, týrızmniń áleýetin arttyrýǵa zor múmkindik. Qoryta aıtqanda, túrki memleketteri arasyndaǵy yntymaqtastyq jyl sanap artyp keledi. Aldaǵy 5 jylda bul baılanys ekijaqty, kópjaqty negizde damıdy. Bul úshin túrki uıym­darynyń jumysy ári qaraı jandanýy kerek. Aıtpaqshy, Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Ázerbaıjanǵa jasaǵan memlekettik sapary, Toqaev myrzanyń Qarabaqqa, Fızýlı men Shýshaǵa sapary bizdiń baýyrlastyǵymyzdy nyǵaı­typ, dostarymyzdy qýantqany sózsiz.

Aǵaıyndar arasyndaǵy dostyq pen baýyrlastyq artsa, túrki halyq­tarynyń táýelsizdigi tuǵyrly bolary haq. Byltyr Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Túrki memleket­teri uıymynyń mereıtoılyq X sammıtinde el prezıdentteriniń oı-pikiri de osy arnaǵa toǵysqan edi. Iаǵnı túrki ıntegrasııasynyń tamyryn tereńdetip, baýyrlas halyqtardyń birligin bekemdeý bolashaqtyń bas josparyna aınalýǵa tıis. Al «Túrki dáýiri!» urany baýyrlas halyqtardyń bolashaqqa degen senimin nyǵaıtyp, ortaq qundylyqtarymyzdy tórtkúl dúnıege tanytýǵa yqpal eteri anyq.

Daıyndaǵan –

Jadyra MÚSILIM,

«Egemen Qazaqstan»