Qazaq eli bıyl Naýryz meıramyn on kún boıy toılady. «Naýryznama» tujyrymdamasyna sáıkes Kórisý kúninen bastalǵan mereke Tazalyq kúnimen túıindeldi. Ulystyń uly kúni qarsańynda Tabıǵat-ana da meıirim tanytyp, Uly dalanyń túkpir-túkpirinde sartap bolǵan qasat qardyń baýyry jylyp, kóbesi sógildi. Osy aıdyń orta tusynan bastalǵan jaımashýaq kúnniń ózi meıramnyń erekshe ekenin pash etip turǵandaı áser qaldyrdy.
Jaqsylyqtyń jarshysy
Atam qazaq ejelden Ulystyń uly kúnin jaqsylyqtyń jarshysy jetti, meıirbandyqtyń jyly lebi esti dep, Naýryz meıramynyń mártebesin kótere dýmandatqan. Naýryz – kún men túnniń teńeletin, Samarqannyń kók tasy jibıtin kún. Kebejeniń aýzy ashylatyn, súriniń sońy asylatyn, qazan ottan túspeıtin, alǵashqy ýyz qatyrylatyn kún. Jer-ana býsanyp, tirshilik ataýlynyń tamyryna qan júgiretin kún.
Naýryz tól basy dep te tap basyp, tamasha aıtylǵan. Naýryz kóje, oǵan salynatyn til úıirer qazy-qarta, jal-jaıa, quıryq-baýyr, qurt pen irimshik – bári de mal súmesi. Tórt túlikti teń ósirgen halqymyz aýzyńdy aqqa tıgizer sıyrdy – Zeńgi baba, minseń kólik, ishseń sýsyn, jelden júırik jylqyny – Qambar ata, «Mal ósirseń qoı ósir, paıdasy onyń kól-kósir» delinetin qoı túligin Shopan ata, nar jolynda júk qalmaıdy delinetin túıeni Oısyl qara dep tekten-tekke maqal-mátelge aınaldyrmaǵan. As arqaýy, bereke bastaýy – alys aýyldardaǵy beınetkesh eńbekshi qaýymnyń «Qoı qozdap, qorada shý» dep bir serpilip qalatyn kezi de osy kóktem.
Naýryzǵa baılanysty bar yrym-joralǵy, úmit pen senim peıildiń keńdigin, nıettiń tazalyǵyn bildiredi. Bul kúnderi araz adamdar tatýlasyp, bir-biriniń alashaq-bereshegin keshirisip, jan jarastyryp, kóńil jaqyndastyratyn jaqsy dástúr bar. Arada renish, júrekte daq, kóńilde syzat qalmasyn dep, shytynaǵan, ketilgen ydysty syndyratyn yrym sodan shyqqan. Qudaıyn umytqan adamǵa daýa joq, áıtpese osy kezeńde eshkim urlyq-qarlyq jasamaýǵa, daý-janjal týdyrmaýǵa, eldiń tynyshtyǵyn almaýǵa tıis.
«Bul án burynǵy ánnen ózgerek» demekshi, Memleket basshysynyń kóktem merekesiniń mazmunyn baıytý týraly tapsyrmasyna sáıkes daıyndalǵan Naýryz meıramyn atap ótý tujyrymdamasy boıynsha uıymdastyrylǵan bıylǵy Naýryznamanyń burynǵy mereke formatynan aıyrmashylyǵy kóp boldy. Jańa mazmundaǵy meıram kópshiliktiń kóńilinen shyqty. Halqymyz tutastyǵy men yntymaqtastyǵyn kórsetip, bir ult retinde Ulystyń uly kúnin aıryqsha atap ótti. Sózimiz dáıekti bolsyn, endi jer-jerde Naýryz qalaı toılanǵanyna az-kem sholý jasap kórelik. Jalpy, on kún ishinde Qazaqstanda on myńnan astam is-shara uıymdastyryldy.
Naýryz túsiniginiń jańa mazmuny
Jańa tujyrymdamaǵa sáıkes 14 naýryz Kórisý kúni – Amal merekesi retinde belgilendi. Buǵan deıin Amal merekesin elimizdiń batys óńiri keń kólemde toılap kelgeni málim. Ásirese batys óńiriniń turǵyndary, mańǵystaýlyqtar Otpan taýǵa jınalyp, aıryqsha atap ótedi. Bıyl bul dástúr jalǵasyn taýyp qana qoımaı, barsha óńirde keń kólemde kórinis tapty. Almaty sekildi úlken shaharlarda kóshege shyqqandar kórisý rásimin bar sán-saltanatymen oryndady. Qyzylordada erikti jastar qarttar úıine baryp, úlkenderge qurmet bildirip, án men jyrdan shashý shashty. Túrkistanda aýqymdy konsert uıymdastyrylyp, onda Amal merekesiniń shyǵý tarıhy túsindirildi. Aıta bersek, mundaı mysaldar óte kóp.
Kórisý kúniniń jalpyhalyqtyq sıpat alýy Naýryz túsiniginiń jańǵyrǵanyn aıǵaqtaıdy. Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Bazarbek Atyǵaıdyń pikirine súıensek, buryn Amal merekesin keń shalqar qazaq jurty túgel toılaǵan. Keıin keńes ókimeti tusynda, keritartpa saıasattyń kesirinen, tasada, umyt qala bastaǵan. Aıtpaqshy, kórisý salty bizde ǵana emes, parsylarda da kezdesedi. Qazaqstandaǵy Iran elshiliginiń mádenı ister jónindegi keńesshisi Álı Ákbar Talebı Matınniń aıtýynsha, osy kúni jasy kishiler úlkenderge arnaıy baryp, amandasyp, olardyń bata-tilegin alady.
«Adamdar arasyndaǵy meıirimdilikti, jaqyndyqty arttyrýǵa baǵyttalǵan kórisý salty osy atalǵan on kúndik mereke ishinde oryndalady. Qazaqstannyń batys óńirlerinde ǵana atap ótiletin bul merekeniń qaıta jańǵyryp, bıyldan bastap búkil el kóleminde mańyz ben mártebege ıe bolyp jatqany qýanyshty jaǵdaı», deıdi Álı Ákbar Talebı.
О́mirlik ustanymǵa aınalýǵa tıis
Qaıyrymdylyq, Mádenıet jáne ulttyq salt-dástúr, Shańyraq kúnderi de elimizdiń túkpir-túkpirinde keń kólemde atalyp ótti. Máselen, «Qazaqstan halqyna qory» jıyrma myń balaǵa jazǵy lagerge joldama syılady.
Qarapaıym azamattar da aıanyp qalmady. Astanada eriktiler kóshelerge shyǵyp, kommýnaldyq mekeme qyzmetkerlerine baýyrsaq pen ystyq shaı taratty. Qyzylordada kópbalaly jáne osal top sanatyndaǵy 134 otbasy baspanaly bolyp, jańa qonysqa qol jetkizdi. Taldyqorǵanda 200-deı otbasyna azyq-túlik qoraptary úlestirildi.
Mádenıet jáne ulttyq dástúrler kúni aıasynda, Almatydaǵy teatrdyń birinde 200 jas dombyrashy kúı tartyp, ulttyq mýzyka janashyrlaryn tánti etti. Shyǵys Qazaqstan oblysynda erekshe «Baýyrsaq Party» aksııasy ótti. Abaı oblysynda «Ulttyq qolóner – babalar murasy» atty qolónershiler kórmesi uıymdastyryldy. Taldyqorǵanda naýryz kóje jasaýdyń ádis-tásili úıretildi.
Shańyraq kúni otaý kótergenderdiń qarasy qalyń. О́ńirlerde talaı jyl otbasylyq ómirdiń ystyǵy men sýyǵyn birge bastan ótkergen ata-ájelerimiz jas jubaılarǵa úlgi-ónege bolarlyq tálimdi áńgimeler aıtyp, aq batasyn, aqyl-keńesterin berdi.
Naýryznamanyń kezekti kúni ulttyq kıimge arnalǵany málim. Bul kún de halqymyzdyń tarıhy men mádenıetin aıshyqtaıtyn is-sharalarǵa toly boldy. Qoǵam osy rásimge erekshe qoldaý bildirgenin aıta ketken jón. Ulttyq kıimmen jumysqa barǵan, kóshede kıip júrgen adamdar kóp kezdesti. Turǵyndar qazaqy qamzol, oıýly shapandaryn kıip, merekelik sherýler ótkizdi. Ulttyq kıimderdiń sán festıvali uıymdastyryldy. Ulttyq kıim kúninen álemge tanymal juldyzdarymyz da qalys qalǵan joq. Dımash Qudaıbergen ataqty ıspan opera ánshisi Plasıdo Domıngoǵa shapan syılady.
О́lketanýshy Erlan Kúzekbaı Naýryznama aıasyndaǵy Ulttyq kıim, Mádenıet jáne ulttyq salt-dástúr kúnderi naýqandyq is-sharaǵa aınalmaǵany jón dep biledi. Onyń paıymdaýynsha, munyń bári bir kúnmen shektelmeı, halqymyzdyń kúndelikti ómirlik bolmysyna aınalýy qajet.
«Osy salt-dástúrlerdiń barlyǵy bir kúndik nasıhat emes, halqymyzdyń ómir boıy ustanyp ótetin qaǵıdasy bolýy kerek. Joǵaltqan muralarymyzdy, salt-dástúrimizdi qalpyna keltirý, jańasha ulttyq tárbıelik bastamalarǵa jol ashyp, ár adamnyń júregine tereń boılata berý negizgi muratymyz bolýǵa tıis. Munyń bári elimizdiń kúndelikti ustanatyn ulttyq ıdeologııasyna aınalýy qajet», deıdi E.Kúzekbaı.
Jańarý kúni elimizdiń túkpir-túkpirinde kóktemgi aǵash egý dástúri jalǵasyn tapty. Qarapaıym turǵyndardan bastap, túrli mekemeler ıgi is-sharaǵa atsalysyp, tal otyrǵyzdy. Máselen, bir Almaty oblysynda ǵana on alty myńǵa jýyq kóshet egildi.
Jalpyhalyqtyq meıram
Ulttyq sport kúni de qazaqstandyqtarǵa tyń serpin bergeni anyq. Jer-jerde báıge, kókpar, aýdaryspaq, jamby atý, teńge ilý, qusbegilik jáne asyq atý, toǵyzqumalaq, sadaq atýdan túrli jarys uıymdastyryldy. Solardyń ishindegi atap óterligi, Qazaqstan men AQSh quramalary kókpar tartysty.
Astanadaǵy «Arǵymaq» kesheninde aýqymdy merekelik shara ótti. Osy oraıda, Dúnıejúzilik kóshpeliler oınynyń bıyl Qazaqstanda jalaýyn jelbiretetinin eskersek, Ulttyq sport kúnin aıryqsha toılaýdyń ózindik sımvoldyq máni bar.
Yntymaq kúni de halqymyzdyń birligi men tutastyǵyn nasıhattaýǵa baǵyttalǵan túrli is-sharaǵa toly boldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Almatyǵa barǵan jumys saparynda barsha halyqty Ulystyń uly kúnimen quttyqtady. Prezıdent áz Naýryzdyń kúlli halyqqa ortaq jalpyulttyq merekege aınalǵanyn aıryqsha atap ótti.
Sondaı-aq osy kúni iri telearnalarda telemarafondar uıymdastyryldy. Onda túrli sala mamandary jańarǵan Naýryznama meıramyna qatysty oı-pikirlerimen bólisti. Yntymaq jáne Jyl basy retinde atalǵan 21–22 naýryz kúnderi ótken is-sharalardyń bárin terip jazbaı-aq qoıalyq. Bastysy – meıramdy halqymyz erekshe kóńil kúımen toılap, shat-shadyman merekeledi.
Naǵyz eńbektiń toıy
Onkúndikti Tazarý kúni qorytyndylady. Jer-jerde turǵyndar senbilikke shyǵyp, ekologııalyq aksııaǵa zor úles qosty. Qystaı qar astynda jınalyp qalǵan qoqystardy jınap, tazalyq jumystaryn júrgizdi. Qoǵam qaıratkeri Orazkúl Asanǵazynyń aıtýynsha, Naýryz meıramy – naǵyz eńbektiń merekesi.
«Bizdiń jaqta kún jylynǵannan bastap aryq tazalaıdy, bulaqtardyń kózin ashady, tal otyrǵyzady, jer aýdarady. Alǵashqy ónimderin egedi. Eshkim úıde otyrmaı, dalaǵa shyǵyp, úıin, aýlasyn tazalaıdy. Munyń bárin aýyl turǵyndary eshkim aıtpaı-aq, ózderi isteıdi», deıdi O.Asanǵazy.
Qazaqstan ekologııalyq uıymdary qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Ilıa Sýhonosenkonyń paıymdaýynsha, «Naýryznamanyń» sońǵy kúni Tazarý kúni bolyp belgilenýi bekerden-beker emes.
«Sebebi qazaq halqy qashanda tazalyqqa, adaldyqqa asa mán bergen. Bizge bar nyǵmetin bergen Jer-anaǵa qurmet kórsetýge mindettimiz. Ol úshin halyq arasynda qorshaǵan ortany qorǵaýdyń mańyzyn túsindirýge baǵyttalǵan aqparattyq naýqandar men is-sharalardy uıymdastyrýdyń mańyzy zor», deıdi ekolog.
Aıta keterligi, 23 naýryzda «Jer saǵaty» halyqaralyq ekologııalyq aksııasy ótti. Soǵan sáıkes jergilikti ýaqytpen saǵat 20.30-dan 21.30-ǵa deıin dúnıejúzindegi tanymal ǵımarattar men eskertkishterdiń jaryǵyn sóndirdi. Atalǵan aksııa Halyqaralyq jabaıy tabıǵat qorynyń (WWF) muryndyq bolýymen júzege asty. «Jer saǵaty» aksııasyna dúnıejúzinen 2 mıllıardtan astam adam, 180 eldegi 7 myń qalanyń turǵyndary qatysqan.
Bul kúnniń qorshaǵan ortaǵa qamqorlyq jasaýǵa arnalǵan Tazalyq kúnimen tuspa-tus kelýi de kezdeısoq bolmasa kerek.
Qazaq qoǵamynyń Jol kartasy
Jalpy aıtqanda, Naýryzdy jańa formatta toılaý ulttyq biregeıligimizdi aıshyqtap, el birligin nyǵaıta túsýge múmkindik beretinin mamandar da, qarapaıym halyq ta moıyndap otyr. Qoǵam qaıratkerleri men zııaly qaýym ókilderi dástúrimizdiń jańǵyryp, meıramnyń jańasha sıpat alǵanyn joǵary baǵalady.
Belgili mádenıettanýshy Serik Erǵalıdiń pikirinshe, áz Naýryzdyń jańasha formatta toılanýy merekeniń mán-maǵynasy men mazmunyn baıytady.
Tarıhshy Jaqsylyq Sábıtov túrkiler Naýryzdy jańa jyl sanaǵanyn alǵa tartady. «Qazir Naýryzdy toılaýdyń formaty ózgerip jatyr. Buǵan deıin eki-úsh kún merekelep keldik. Endi onyń túpki maqsatyn túsinýdiń ózgergenine kýá bolyp otyrmyz», deıdi tarıhshy.
Naýryz meıramynyń tarıhyn zerttep júrgen jazýshy Aıbek Nábı Ulystyń uly kúnine erekshe mán berip, jańǵyrtý otarlyq sanadan bas tartýdyń belgisi dep esepteıdi.
Jýrnalıst Azamat Erǵalıev jańa formattaǵy Naýryznamany qazaq qoǵamynyń Jol kartasy dep paıymdaıdy. Onyń aıtýynsha, halqymyz buǵan deıin zamanaýı álemdegi óz ornyn izdep, ózgelerdiń qundylyqtaryn sińirip kelgen. Endi muny túbegeıli ózgertetin sát týyp otyr.
Etnograf Jambyl Artyqbaev ta jańa formattyń engizilýin qýantarlyq jańalyq dep esepteıdi. Osy oraıda, maman mektep oqýshylarynyń demalysyn 14 naýryz ben 23 naýryz aralyǵyna aýystyrýdy usynady. Onyń paıymdaýynsha, mundaı qadam áz Naýryzdy halyqtyq turǵyda toılaýǵa jol ashady. Osyǵan uqsas pikirdi ustanatyndar kóp. О́nertaný doktory Moldııar Ergebektiń aıtýynsha, Naýryzda onkúndik demalys berý qajet. Sonda adamdar Naýryz merekesiniń bar kúninde bir-birin quttyqtap, erekshe toılaıdy.
Ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Bazarbek Atyǵaıdyń pikirine súıensek, áz Naýryzdy májbúrlep toılaýdyń qajeti joq. Turǵyndar birte-birte muny boıyna sińirip, ýaqyt óte kele jappaı sıpat alady dep esepteıdi. Alashtanýshy ǵalym Dıhan Qamzabekuly Naýryzdy naǵyz brendke aınaldyrýǵa múmkindigi bar meıram sanaıdy.
«Naýryzdy mazmundyq turǵyda baıytýymyz kerek. Bul tamaqtaný emes, aqyl-oıdyń, parasattyń, bilim men biliktiń merekesine aınalýy qajet. Jańa formattaǵy Naýryznamanyń túpki ıdeıasy – osy máselelerge ekpin túsirý», deıdi D.Qamzabekuly.
Qoryta aıtqanda, jańa formatta, jańǵyrǵan sıpatta toılanǵan bıylǵy Naýryz merekesin qoǵam jyly qabyldady. Zııaly qaýym ókilderi de, qarapaıym turǵyndar da on kúni boıy ótkizilgen is-sharalarǵa belsene aralasty. Sol turǵyda qazaqtyń ejelgi jańa jyl toılaý salty Naýryznamany jańǵyrtý sátti júzege asty, qoǵamda saıası turaqtylyqty, dostyq pen kelisimdi nyǵaıtýdyń, jalpyhalyqtyq, otbasylyq merekeniń tetigine aınala tústi deýge tolyq negiz bar.
Naýryz eń aldymen – eńbek meıramy, halyqtyń toıy. Kóńildi kórkem kúıge bólep, tirshilikke tynys berip, eńbekke shabyt qosyp, búkil jan-janýardy qarqyndy qımyl-qozǵalysqa shaqyrar meıirban meıram. Endeshe,
«Búgin halyqtyń qýanyshty, keń kúni,
Kún menen tún – tarazynyń teń túni.
«Qut-bereke bolmasa eken kem kúni», –
dep tilelik, qolyń jaı-aý, Alashym», dep Mirjaqyp aqyn tolǵaǵandaı, jańa jylda jaqsy tilek tilelik. Naýryz janymyzdy jadyratsyn, júregimizge shattyq syılasyn. Halqymyzǵa, qoǵamǵa, árbir otbasyna yrys-nesibe ákelsin!