Qazaqstan ekonomıkasyna ınvestısııa quıýshy, qajetti taýarlardy eksporttaýshy Qytaı eliniń bizdiń ónimderge de suranysy bar. Mıllıard tutynýshysy bar alpaýyt eldiń muqtajdyǵyn óteý turǵysynan elimizde de tıisti áleýet joq emes. Tek múmkindikterdi baıyptap, iske asyrý ǵana jetispeı keledi. Sol olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin eki eldiń iskerlik ókilderi «Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy saýda qatynastaryn damytýdaǵy jańa tásilder» taqyrybyn arqaý etken eksporttaýshylardyń ekinshi forým-konferensııasyn ótkizip, saladaǵy ózekti máselelerdi saralady. B2B formatynda júrgizilgen kelissóz nátıjesinde, eki memlekettiń bıznes ókilderi taýar jetkizýde jalpy somasy 164,5 mln dollar bolatyn shart jasasty.
Qytaı qandaı ónimderge qyzyǵady?
Forýmda Qytaı elimen saýdany damytýdyń ózekti máseleleri talqylandy. Basym taýarlardyń eksportyna, logıstıkaǵa, sertıfıkattaýǵa, sondaı-aq birlesken ózara tıimdi jobalardy josparlaýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Jıynǵa qatarynda 200-ge jýyq kásipker bar Sychýan jáne Hýbeı provınsııasyndaǵy isker top ókilderi, salalyq qaýymdastyq basshylary keldi. Bizdiń taraptan 300-ge tarta túrli sala ókilderi qatysty.
Eksport máseleleri boıynsha paneldik sessııanyń ashylý kezinde «QazTrade» AQ Bas dırektory Jeńis О́serbaı otandyq taýar óndirýshilerdiń joǵary áleýeti týraly aıtty.
«Qytaı naryǵynyń taýarlarǵa degen qajettiligi orasan zor jáne Qazaqstan bul suranystyń bir bóligin, atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy ónimderimen jabýy múmkin. Jyl saıyn Qytaı provınsııalary bizdiń naryqqa kóbirek qyzyǵýshylyq tanytyp jatyr, muny saýda kólemi dáleldep otyr», dedi ol.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıev osy baǵytta atqarylyp jatqan jumystyń bári Qazaqstan-Qytaı saýda-ekonomıkalyq qatynastaryn damytýdyń jańa tásilderin iske asyrýǵa baǵyttalǵanyn basa aıtty.
«Eki eldiń Memleket basshylary ózara taýar aınalymyn 40 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıtý jóninde qysqamerzimdi mindet qoıǵan bolatyn. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha eki taraptyń birlesken kúsh-jigeriniń arqasynda Qazaqstannyń saýda seriktesteriniń arasynda QHR birinshi orynǵa shyqty», dedi mınıstr.
Qazir elimizde óńdelgen ónimdi eksporttaýshy 740 belsendi uıym bar. Onyń 80%-ǵa jýyǵy shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi. Byltyr eki el arasyndaǵy ózara saýda kólemi 31,5 mlrd dollardy quraǵan rekordtyq kórsetkishke jetti. Otandyq ónimniń Qytaıǵa eksporty 12,6%-ǵa ósip, 14,7 mlrd dollar boldy. Import 50,5%-ǵa artyp, 16,8 mlrd dollar boldy. Qytaımen ózara baılanys Qazaqstan úshin álemdegi turaqty progress pen saýda-ınvestısııalyq áleýetti iske asyrýdyń uzaqmerzimdi faktoryna aınaldy. Byltyr elimizdiń Qytaı naryǵyna erkin eksporttaı alatyn agroónimder tizbesi keńeıdi. Búginde otandyq kásiporyndar 135 taýar pozısııasy boıynsha 1 mlrd dollar qarjy kóleminde Qytaıǵa ónerkásiptik jáne aýylsharýashylyq ónimderiniń keń assortımentin jetkizýge qaýqarly.
Baılanys bekemdele túsedi
«QHR-men jumys isteýdiń negizgi baǵyty – ár provınsııany aımaqtandyrý qaǵıdaty men birlesken jospardy ázirleý jáne ózara jumys organdaryn qurý. Biz belsendi jumysty Qytaıdyń eń iri úsh provınsııasynyń quramyna kiretin Sychýannan bastadyq. Qazir Qazaqstan men provınsııa arasyndaǵy saýda shamamen 230 mln dollardy quraıdy. Onda bizdiń el 45 mln dollarǵa ónim eksporttaıdy. Provınsııa maı, astyq, sýsyn, kondıterlik ónimderdiń jáne taǵy basqa birqatar taýardyń úlken kólemin satyp alýǵa daıyn», dedi A.Shaqqalıev.
Ol sondaı-aq 40-tan asa otandyq kompanııanyń qatysýymen Chendýdaǵy sońǵy saýda mıssııasy Qytaı naryǵyna suranys pen otandyq taýarlar úshin eksporttyq múmkindikterdiń aýqymyn kórsetkenin jetkizdi. Sychýan provınsııasy maı, astyq ónimderi, sýsyn, kondıterlik ónimder men basqa da taýarlardyń aýqymdy kólemin satyp alýǵa daıyn. Jaqyn arada «QazTrade» saýda ókildigi Sychýan provınsııasyndaǵy qytaılyq seriktestermen birlesip jumys isteı bastaıdy. Onda eksporttyq operator otandyq kásiporyndar men Qytaıdyń iri kompanııalary arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn rólin atqaratyn bolady.
«О́tken jyly Shensı provınsııasynda Memleket basshysy Bas konsýldyqty ashty. Onyń alańynda qazaqstandyq ónimder orny jumys isteıdi. Sııan qurǵaq portynyń aýmaǵynda «Qazaqstan temir joly» termınalynyń qurylysy bastaldy. Oǵan qosa, Hýbeı provınsııasynyń kompanııalarymen saýda jáne akademııalyq yntymaqtastyq ornatylyp jatyr», dedi mınıstr.
Transkaspıı dáliziniń tabysy
Is-sharaǵa qatysqan Kólik vıse-mınıstri Maqsat Qalıaqparov elder arasyndaǵy kólik boıynsha yntymaqtastyq serpindi damýdy jalǵastyryp jatqany týraly áńgimeledi.
«Qytaıdan bastalyp, Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótetin Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizin damytýdyń oń nátıjelerin kórip otyrmyz. 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy temirjol júk tasymalynyń kólemi 28,3 mln tonnadan asty. Bul – oń faktor. Endi logıstıkalyq qyzmetterge suranys artty. Osyǵan baılanysty temirjol qatynasyn odan ári damytýǵa kúsh salyp jatyrmyz», dedi vıse-mınıstr.
Sóıtip, Dostyq-Moıynty temirjol ýchaskesinde ekinshi joldyń jáne Almaty vokzalyn aınalyp ótetin jeli qurylysynyń bastalǵanyn aıtty. Ol júk aǵynyn Almaty stansasyn aınalyp ótetin Jetigen-Qazybek bı jańa temirjolyna qaıta baǵyttaýǵa múmkindik beredi. Bul Almaty habyndaǵy júktemeni 40 paıyzǵa azaıtyp, taýardy jetkizý merzimin aıtarlyqtaı qysqartady. Al byltyrǵy qazan aıynda Kólik mınıstrligi men QHR Damý jáne reformalar jónindegi memlekettik komıteti arasynda Aıagóz-Baqty keńistiginiń qurylysy jobasy boıynsha yntymaqtastyqty birlesip damytý týraly ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Taraptar «Baqty» baqylaý-ótkizý beketine deıin temirjol tóseý jumystaryn jalǵastyryp jatyr.
«Uzyndyǵy 1 782,7 shaqyrym bolatyn Qazaqstan-Qytaı shekarasynda 2 temirjol jáne 5 avtomobıl ótkizý beketi bar. Tasymaldaý úderisin tıimdi qamtamasyz etý maqsatynda Aqtaý men Quryq porttary akvatorııalarynda tereńdetý jumystaryn júrgizýdi josparlap otyrmyz. Al Qytaıdyń Sıan qurǵaq portynda qazaqstandyq logıstıkalyq termınaldy saldyq. Ol Eýropa baǵytynda konteınerlik tasymal arqyly júkterdi shoǵyrlandyrýdy qamtamasyz etedi. Qabyldanǵan tıimdi sharalardyń arqasynda kólik qozǵalysy artqanyn baıqap otyrmyz. Máselen, byltyr tasymaldaý kólemi 65%-ǵa ósip, 2,8 mln tonna júkti qurady», dedi vıse-mınıstr.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Ázerbaıjan eline sapary aıasynda Qytaıdyń Sıan qalasynan Transkaspıı kólik dálizi boıynsha Baký porty arqyly Apsheronǵa qatynaıtyn konteınerlik blok poıyzyn qarsy alý telekópiri uıymdastyrylǵan edi. Poıyz aradaǵy joldy nebári 11 kúnde basyp ótti. Al Qazaqstan aýmaǵy arqyly bar-joǵy 3 kún júrdi. Muny júkterdi jetkizý ýaqyty 53 kúnge sozylǵan 2022 jylǵy tasymaldaý merzimimen salystyratyn bolsaq, úılesimdi jumystyń arqasynda Transkaspıı múmkindigi óte jaqsy nátıje bergenin kóremiz.
«KTZ Express» AQ Bas dırektorynyń logıstıka jónindegi orynbasary Aıbek Qapardyń aıtýynsha, qazirdiń ózinde belgilengen baǵyttar boıynsha júk tasymaldaýdy odan ári ulǵaıtý men jańa perspektıvaly jobalardy ázirleý úshin qajetti sharalardy qabyldanyp jatyr. Búginde Qazaqstan aýmaǵy arqyly onnan asa kólik dálizi ótedi. Olar – Qytaı-Eýropa, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty, Qytaı-Ortalyq Azııa-Iran dálizi.
Tranzıtti tıimdi paıdalansaq
Sońǵy jyldardaǵy jahandyq logıstıkadaǵy ózgeristerge qaramastan, Qytaı-Eýropa-Qytaı baǵyty boıynsha kontınenttik konteınerlik tranzıt bizdiń el úshin tranzıttik tasymaldaýdy damytýdyń strategııalyq baǵyty bolyp qala beredi. Bul baǵyttaǵy kólik qozǵalysynyń dınamıkasy da birtindep qalpyna kelip jatyr. Eýroodaq jáne Taıaý Shyǵys elderiniń ekonomıkalyq damýy men taýarlardy tutyný deńgeıi asa joǵary. Bul ártúrli taýarǵa suranys bar ekenin jáne tutynýshylar ol úshin joǵary baǵa tóleýge daıyn ekenin bildiredi.
«Taıaý Shyǵystyń Eýropa, Azııa jáne Afrıka arasyndaǵy negizgi baǵyttardyń qıylysynda ornalasýy qazaqstandyq kompanııalarǵa óz taýaryn ártaraptandyrýǵa jáne ony eksporttaýdyń jańa baǵytyna kóshýge múmkindik beredi. Sondyqtan «KTZ Express» otandyq eksportty ilgeriletýmen aınalysatyn «QazTrade»-pen yntymaqtastyqty odan ári tereńdetýge yntaly. Eki mekemeniń yntymaqtastyǵy eksporttaýshylardyń júgin sapaly logıstıkalyq qyzmetpen qamtamasyz etýge, sondaı-aq olardyń qoljetimdiligin ońaılatýǵa, kólik shyǵyndaryn azaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy. Osy maqsattaǵy negizgi baǵyttar boıynsha jumys isteýge ár kez daıynbyz. Bul kóliktiń barlyq túrimen eksporttyq logıstıkalyq qyzmetterdi qurýǵa jáne damytýǵa, sıfrlyq platformalardy biriktirý men jetildirýge múmkindik týdyrmaq», dedi A.Qapar.
Forým aıasynda «QazTrade» AQ men Qytaıdyń halyqaralyq saýdaǵa járdemdesý jónindegi keńesi, sondaı-aq Hubei Enterprise International Cooperation of China qaýymdastyǵy arasynda, oǵan qosa Orbis Kazakstan kompanııalar toby Sichuan Kaiyi International Co, Ltd kompanııasymen yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Budan basqa, «Azyq-túlik korporasııasy» AQ men Jinmaisui Group Gangwei otandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin ótkizý maqsatynda ózara is-qımyl týraly kelisti.