Senat spıkeri Máýlen Áshimbaevtyń tóraǵalyǵymen Palata otyrysy ótip, senatorlar kún tártibine shyǵarylǵan zańdardy qarap, depýtattyq saýaldaryn joldady.
Odaqtyq shartqa ózgeris enedi
Otyrys barysynda depýtattar «2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarap, maquldady. Hattama Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qoldanystaǵy quqyǵynda kezdesetin tehnıkalyq retteý, veterınarııalyq-sanıtarııalyq jáne karantındik fıtosanıtarııalyq sharalar, tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý, tarıftik emes retteý jáne memlekettik satyp alý máselelerine qatysty olqylyqtardy joıýǵa arnalǵan. Zańda qarastyrylǵan túzetýler múshe memleketterdiń EAEO-nyń karantınge jatqyzylǵan nysandarynyń biryńǵaı tizbesine qosylmaǵan zııandy organızmderge qatysty shuǵyl fıtosanıtarııalyq sharalar qabyldaýdy, elektrondyq formatta ótkiziletin satyp alýǵa qatysýǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etý úshin ulttyq elektrondyq sıfrlyq qoltańbalardy ózara tanýdy, sondaı-aq taýarlardy ákelý jáne áketý kezinde ruqsat qujattaryn resimdeý úderisin ońaılatýdy kózdeıdi.
Palata otyrysynda senatorlar «2000 jylǵy 7 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men О́zbekstan Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy Azamattardyń ózara saparlarynyń sharttary týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zańdy da qarap, maquldady.
Senat tóraǵasy atap ótkendeı, bul qujat eki el azamattarynyń kóshi-qony salasynda qosymsha ońtaıly quqyqtyq jaǵdaılar qarastyrady. Hattamada eger taraptar azamattarynyń eki elde bolý kezeńi shekarany kesip ótken kezden bastap kúntizbelik 30 kúnnen aspaıtyn bolsa, quzyretti organdarda tirkeýsiz olardyń aýmaqtarynda bolýynyń ońaılatylǵan tártibi qarastyrylǵan. Osylaısha, eki memleket azamattardyń óz aýmaqtarynda bolýynyń ózara merzimin ýaqytsha tirkeýsiz 5 kúnnen 30 kúnge deıin ulǵaıtty.
«Qazaqstan men О́zbekstan memleketteri arasynda berik baýyrlastyq qarym-qatynas qalyptasqan. Elderimiz qol qoıǵan Máńgilik dostyq týraly jáne Odaqtastyq týraly sharttar – sonyń aıqyn dáleli. Búgin qaralǵan hattama eki el azamattaryna ózara sapar kezinde qosymsha ońtaıly quqyqtyq jaǵdaılar ornatýdy kózdeıdi. Jalpy, maquldanǵan zań tatý kórshilik qarym-qatynasty odan ári nyǵaıtýǵa óz úlesin qosady dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.
Onyń aıtýynsha, Qazaqstan men О́zbekstan azamattarynyń bir-biriniń aýmaǵynda kedergisiz bolýyna jaǵdaı jasaýdyń mańyzy zor. О́ıtkeni bul – baýyrlastyq qarym-qatynasty odan ári nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan naqty qadamdardyń biri. «Ekonomıkalyq, áleýmettik, basqa da saladaǵy baılanystardy arttyrýdyń birden-bir kepili – adamdardyń ózara saparyna qolaıly múmkindik jasaý. Eki el azamattary bir-biriniń aýmaǵynda kedergisiz 30 kún bolsa, mundaı qadam saýda-ekonomıkalyq jáne basqa da qarym-qatynastardy damytýǵa tikeleı áser etetini anyq», dedi M.Áshimbaev.
Sonymen qatar Senat spıkeri bul kelisim tolyǵymen Qazaqstannyń saıasatymen sáıkes keletinin aıtty. Sondyqtan qujat normalaryna durys kózqaras qalyptastyrǵan jón. M.Áshimbaev kelisimniń eki memleketke ne beretinine kóbirek kóńil bólýdiń jáne qazirgideı kúrdeli kezeńde syrtqy qarym-qatynastardy jan-jaqty damytýdyń mańyzy zor ekenine nazar aýdardy.
О́tilalym men alǵashqy tirkeý
Palata otyrysy kezinde senatorlar depýtattyq saýaldaryn joldady. Bekbol Orynbasarov ótilalym men kedendik tólemder mólsherin jáne ımporttyq avtokólikterdi tirkegeni úshin tólenetin somany tómendetýdi usyndy. Senator sheteldik kólikterdiń qazirgi baǵasy otandastarymyzdyń kópshiligi úshin tym joǵary ekenin aıtty.
Senatordyń sózinshe, depýtattarǵa kedendik alymdar, kádege jaratý tólemderiniń mólsheri men ımport avtokólikterdi tirkeý týraly azamattardyń ótinishteri únemi kelip turady. Depýtattar Úkimetke birneshe ret depýtattyq saýal jibergen bolatyn, alaıda naqty ekonomıkalyq mindetterge, ǵylymı tujyrymdarǵa negizdelgen jáne eki tarapty da qanaǵattandyratyn sheshim áli tabylǵan joq. Saldarynan qarapaıym azamattarǵa «avtokólik satyp alý» deńgeıine qol jetkizý tómendep barady.
Senator jeńildetilgen avtonesıeleý baǵdarlamasy halyqty jańa avtokóliktermen qamtamasyz etý maqsatyna jete almaǵanyn, al jańa jáne sapaly avtokólikterge qol jetkizýdiń qıyndyǵy kólikti esepke qoıýdaǵy zańsyzdyqtyń kóbeıýine sebep bolǵanyn atap ótti. Senator azamattardan túsken shaǵymdardy taldaý negizinde Úkimet basshysyna kádege jaratý alymyn tómendetýdi, kedendik baj ben avtokólikti tirkegeni úshin alym mólsherin azaıtýdy usyndy.
«Qozǵaltqysh kólemi eki myń tekshe santımetrge deıingi, shyqqanyna úsh jyldan aspaǵan avtokólikter úshin kádege jaratý alymynyń mólsherin 150 myń teńgeden aspaıtyndaı etip qaıta qaraýdy suraımyn. Kedendik bajdy esepteý kezinde kedendik tordy azaıtý jaǵyna qaraı qaıta qaraý kerek. Qazirgi ýaqytta avtokólikterdiń kópshiligi, ásirese Qytaıdan Qazaqstanǵa Qyrǵyz Respýblıkasy arqyly ákelinetin faktiler bar, óıtkeni avtokólik ıeleri QQS pen bajdy bizdiń memleketimizge qaraǵanda birneshe ese az tóleıdi. Shyǵarylǵan jylyn qosa alǵanda, bes jylǵa deıin kólik quraldaryn memlekettik tirkegeni úshin alym mólsherlemesin 0,25 AEK kóleminde qarastyrýdy usynamyn. Atalǵan usynystar Qazaqstan azamattaryna sapaly jáne qoljetimdi avtokólikter alýǵa múmkindik beredi dep senemiz», dedi B.Orynbasarov.
Jastar el tarıhyn bilmeıdi
Senator Sáken Arýbaev jastardyń el tarıhyn jaqsy bilmeıtinine, qazaq tili óziniń biregeıliginen aıyrylyp bara jatqanyna jáne qasıetti dombyra haram deıtin úgittiń bar ekenine narazy boldy. Sondyqtan depýtat ulttyq sana men rýhanı qundylyqtardy nyǵaıtý tujyrymdamasyn ázirleýdi usynyp, Úkimet basshysynyń atyna depýtattyq saýal joldady.
Senatordyń pikirinshe, qazirgi otandastarymyz táýelsiz Qazaq eliniń qalyptasýy men odan ári damýyna eleýli úles qosqan batyrlar men tulǵalardyń ómir tarıhynan beıhabar. Sebebi táýelsizdik jyldarynda bul baǵytta nátıjeli memlekettik baǵdarlama men keshendi damý jospary qabyldanbaǵan.
«Bizdiń ata-babadan qalǵan, mura men mıras bolǵan ulttyq qundylyqtarymyz bilim, namys, tanym, tárbıemen urpaqqa daryǵan. О́kinishke qaraı, qoǵamdyq sanaǵa tirek bolar osyndaı qasterli qasıetter Batystyń ba, joq álde basqanyń ba jetegine erip, ulttyq bolmysty álsiretý ashyq kóriniske ıe bolyp bara jatyr. О́kinishtisi, búgingi urpaq ulttyq tarıhymyzdyń dińgegine aınalǵan batyrlar men arystarynyń esimderin maqtanyshpen aıtýdan, ómir joldaryn bilýden tys qalǵandaı. Jastar «Abaı kim?», «Qabanbaı kim?», «Aqan kim?», «Qanysh kim?» degen saýalǵa «ákim, mınıstr, ataqty sportshy» dep jaýap berdi», dedi senator.
Ol osy saladaǵy jaǵdaıdy jaqsartýǵa, ulttyq sanany bekemdeýge jáne otandastarymyzdyń rýhanı qundylyqtardy saqtaýǵa múmkindik beretin birqatar usynys aıtty. «Prezıdent Ákimshiligimen birlese otyryp, Memleket basshysy janynan ulttyq qundylyqtar boıynsha jumysty júıeleıtin arnaıy memlekettik komıssııa qurý qajet. Úkimet bul baǵytta jańa tujyrymdama ázirlep, «Respýblıkalyq ulttyq qundylyqtardy nasıhattaý ortalyǵyn» asha otyryp, onyń quramyna Úkimet múshelerimen qatar, ǵalymdar men tarıhshylar, zııaly qaýym men azamattyq qoǵam belsendilerin tartý kerek. Shetelderden keletin týrısterge qazaq halqynyń ulttyq qundylyqtary jaıly úsh tildegi túsindirme jáne nasıhat materıaldaryn shyǵarýdy qolǵa alý kerek. Áleýmettik jeliler áleýetin tıimdi paıdalaný joldaryn qarastyrý kerek», dedi senator.
Balalar úıindegi pedagogterdiń jalaqysy tómen
Senator Nýrııa Nııazova depýtattyq saýalynda balalar úıinde jumys isteıtin pedagogterdiń áleýmettik mártebesin kóterýdi usyndy. Depýtattyń aıtýynsha, jetim balalarǵa arnalǵan mamandandyrylǵan úılerde jumys isteıtin pedagogter túrli syrqaty bar balalar tárbıesimen jáne bilim berýmen aınalysady. Mamandandyrylǵan pedagogıkalyq bilimi bar olar ózderiniń kásibı daǵdylaryn saqtaý jáne damytý úshin tıisti biliktilikti arttyrý kýrstarynan ótedi. Alaıda olar bilim salasy muǵalimderiniń jalaqysyn kóterýdi retteıtin qazirgi kezdegi Úkimet qaýlysyna engizilmegen. Sondaı-aq erte jastaǵy balalar tárbıesi jáne damytý fýnksııasyn oryndaıtyn densaýlyq saqtaý jáne balalardy áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy pedagogter týraly da eshteńe jazylmaǵan.
Senator osydan bir jyl buryn osy taqyrypqa uqsas depýtattyq saýal joldaǵanyn eske saldy. Ol onda mektep muǵalimderimen qatar ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarmen, onyń ishinde ortalyq júıke júıesi organıkalyq zaqymdanǵan, aqyl-oıy men dene bitimi kemistigi bar balalarmen jumys isteıtin muǵalimder jalaqysyn da teńdeı kóterýdi suraǵan bolatyn. Olar – logopedter, psıhologter, tárbıeshiler, ádisker-pedagogter, Montessorı muǵalimderi, mýzyka jetekshileri sııaqty eńbekkerler. Úkimet ol kezde osy máseleni sheshý boıynsha jumys júrip jatyr dep jaýap bergen edi. Alaıda bir jyl ótti, al muǵalimderdiń jalaqysy kóterilgen joq.
«Ol taqyryp boıynsha bizdiń burynǵy depýtattyq saýalǵa 2023 jylǵy 25 mamyrda jaýap keldi. Alaıda balalarymyzdyń damýynda áleýmettený úshin qosymsha bilim berýde sheshýshi ról atqaratyn osy sanattaǵy qyzmetkerlerdiń jalaqysy sol deńgeıde qalyp otyr.
Sondaı-aq ana men balany qorǵaý salasynda jumys isteıtin densaýlyq saqtaý uıymdarynyń, stasıonarlyq jáne jartylaı stasıonarlyq úlgidegi medısınalyq-áleýmettik mekemelerdiń, úıde qyzmet kórsetý, ýaqytsha bolý uıymdary, jumyspen qamtý ortalyqtary mamandarynyń áleýmettik jáne materıaldyq mártebesin kóterý máselesin «Pedagog mártebesi týraly» zańǵa engizý jónindegi jumystar týraly da aqparat kerek», dedi N.Nııazova.
Sonymen birge otyrysta Janbolat Jórgenbaev senatorlardyń aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qatysty buǵan deıin joldaǵan depýtattyq saýaldaryna Úkimet tıisti deńgeıde jaýap bermegenin alǵa tartty. Ol agrobıznestiń qalyptasýy men damýynyń barlyq aspektisin qamtıtyn keshendi baǵdarlama daıyndaý qajet ekenine toqtaldy.
Al Andreı Lýkın Úkimettiń nazaryn zańsyz altyn óndirý jáne satý máselesine aýdardy. Depýtat qosymsha beınebaqylaý kameralaryn ornatýdy, shahtalardy talshyqty-optıkalyq arnalarmen jabdyqtaýdy jáne basqa da qaýipsizdik sharalaryn qolǵa alyp, nysandardy baqylaýdy kúsheıtý kerektigin aıtty.