Adam barlyq ýaqytta ólimnen de kúshti qudiretti izdedi. Árıne, ol áýeli Qudaıdy tapty. Bul senim oǵan dúnıáýı kúıbeń tirlikten arylýǵa múmkindik berdi. Biraq pende balasy sonda da izdenýden, oılaýdan jalyqpady. Aqyry, ajaldy ǵana emes, júrektegi qorqynyshty jeńdi. Ol – keshirim edi, adam keshirýdi úırengen sátten bastap taǵdyrdyń soqqysyna, ozbyrlyq pen ádiletsizdikke ústemdik etti.
Maqala mańdaıyndaǵy móltek tujyrymdy ssenarıst ári rejısser Emmanıýel Mýr «Biz ne aıtamyz, biz ne isteımiz?» kıno-kartınasynda paıdalanady. О́mir túp-túzý jol emes, súrinip ketýińiz áp-sátte. Sol dúrbeleńde ornyńyzdan turyp kórińizshi. Áldebir dúleı kúsh yryqsyz eńseńizdi basady. Plıýralıstik qoǵamda qateligińizge kúlgen adamdy keshirý úshin úlken minez kerek. Úlken minez. Basqa bireýdiń istegen qylmysyna, ántek ábestigine, aýyr aıybyna túsinistikpen qaraýǵa shydamyńyz jete me? Joq, ádettegideı qoǵamdyq sana shyrmaýynda qalasyz ba?
Bul ótkeldi ishki rýhanı konsepsııańyz myqty bolsa ǵana keship ótesiz. Al sondaı modern adamnyń deńgeıine kóterilý óte qıyn. Jyǵylyp, tura almaǵan jannyń ústinen toqpaqtasaq ıntensııasy joǵalyp, janyn haos bılep, ómiri fıaskoǵa aınalady. Ony óltirgen sizdiń áleýmettik jelidegi ur da jyq pikirińiz edi, ıakı siz – qylmyskersiz! Moıyndasańyz da, moıyndamasańyz da shyndyq osy.
Osy bir tusta taǵy bir tujyrymdy tamyzyq eteıikshi. «Adamnyń qýanyshy alýdan emes, berýden turady. Siz ózińizde bar qundylyqty únemdegennen góri, ony jumsaǵanda rahattanasyz. Izgilikti ishte saqtamańyz, meılinshe qurban etińiz. Qashanda «berýshi adam» úlken qýanyshqa keneledi, onyń baqyty da shynaıy. Bul – parasattylyqqa qaraǵanda utymdy sheshim». Kelisesiz be? Biz mysalǵa alǵan sýretke qarańyzshy? Babalarymyzdyń «qaıǵy − kózsiz, sezim − sózsiz, mahabbat − essiz, meıirim − keksiz, uıat – teksiz keledi» deýi osynda kórinedi. Nege meıirim keksiz bolady? Sony aıtyńyzshy?
Úndistandyq áýesqoı fotograf Anıl Prabhakar Indonezııa araldarynyń birinde orangýtannyń ózen laıynda keýdesine deıin batqan adamǵa qolyn sozyp turǵanyn sýretke túsirip alǵan. Ony keıinnen óziniń Instagram paraqshasyna jarııalap, «Adamzat ataýlynyń adamgershiligi ólgende, ony janýarlar bizge qaıtarady», dep jazba qaldyrdy. Atalǵan fotosýret bir kúnniń ishinde álemdi tańdaı qaqtyrdy. Bul da – jumsaq perfomans, qabyldanǵan qalyptan ózgeshelik.
Sýrettegi adam – Kalımantan orangýtanyn qorǵaý qorynyń qyzmetkeri. Ol ózennen prımattardyń jaýy sanalatyn ýly jylandardy izdeý kezinde mı batpaqqa bata bastaıdy. Dál osy kezde qor qyzmetkerine orangýtan jaqyndap, kómek qolyn sozady. Alaıda jumysshy maqulyqtyń qolynan ustamaı, ózennen ózdiginen shyǵyp ketken. Jabaıy janýarǵa senim joq, sondyqtan onyń qalaı áreket etetini belgisiz.
Jalpy, orangýtan – Azııadaǵy jalǵyz iri prımat. Olar negizinen Indonezııanyń Kalımantan jáne Sýmatra araldarynyń aýmaǵynda turady. Keıingi úsh urpaq ishinde orman órtteri men ań aýlaý saldarynan orangýtan popýlıasııasy 80 paıyzǵa qysqarǵan. О́kinishtisi sol, baıaý kóbeıedi, analyq orangýtan ár 6-8 jylda bir týady eken. Sondyqtan janýardyń quryp ketýinen qaýiptengen adamdar ony arnaıy baqylaýyna alǵan. Bul – tabıǵatty teńdikte ustap turý úshin jasalǵan eń jeńil qadam edi.
Maımylda túısik joq, biraq onyń bul áreketin sýretke túsirip turǵan fotografqa qaraǵanda shynaıy, jasandylyqtan ada. Bálkı, kútýshisine osylaı jaqsylyq jasaǵysy keldi, bálkı basqa birnárseni oılady, ol mańyzdy emes. Mańyzdysy – onyń qapııada jasaǵan qareketi. Adam eshqashan birden jaqsy nárseni oılamaıdy, onyń tabıǵaty sondaı. Áıtse de prımattyń qolushyn sozýy ǵalamnyń eń álsiz tusyn túrtip ótkendeı, sanańyzdy silkileıdi, kóńilińizdi kórkeıtedi. О́zińde joq qasıetti bógde bireýden kórgendeı qyzyǵa da qyzǵana qaraısyz. Bul da – tabıǵat syılaǵan grasııa.
Bir oı – bir oıdyń baspaldaǵy. Qurǵaq aqparattarǵa tolǵan adam sanasynda dál qazir uly oılar buǵynyp jatyr. Ony oıatý úshin kitap oqý ǵana emes, kıno da kórgen lázim. Qudaı bárimizdi berdeı qylyp jaratty, tipti janýardan janýardyń artyqshylyǵy joq. Máselen, Jaratqan áý basta qazaqqa qoıdy azyq etip berdi delik. Bizdiń turmys-saltymyz, ómir súrý qaǵıdamyz Shopan ata túligimen tindesip, tamyr jaıdy. Qoı – azyq, eger biz dál solaı pildi qadir tutyp, iship-jemge paıdalanatyn bolsaq, onda qoıdyń quny baqyr tıyn bolar edi. Tipti qoı etin jegen halyqqa kúle qaraıtyn edińiz.
Iá, qazaq bireýge qarap kúledi, kóp kúledi, mysqyldaıdy, ájýalaıdy. Jaıaý kele jatyp, túıedegini, qulap jatyp, súringendi tildeıdi. Jaqynyna jany ashymaıdy, jalasyn ósek, tabasyn kesek qylyp taratady. Qyzarmaıdy da, betiniń nury joq. Esep berseńizshi ózińizge bir sát, qaıdan kele jatyrsyz, qaıda bara jatyrsyz, qaı jerge keldińiz, endi qansha qaldy? Aına aldyndaǵy adam siz emes, sizdiń oıyńyzda qattalǵan minsiz beıne. Ony kúnde kórip, kózaıym bolǵannan dúnıe ózgermeıdi