Adamnyń ar-namysyn taptaý, abyroı-bedeline nuqsan keltirip, aıaqasty etý osy kúni op-ońaı bolyp ketti. Tipti el basqaryp otyrǵan, memlekettiń irgesin bekemdep júrgen azamattardyń ózine jala jaýyp, eldiń aldynda abyroıyn tóge salý jaman ádetke aınalyp barady.
Bıyl aqpan aıynda ótken Prezıdenttik jastar kadr rezerviniń forýmynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Elde zań men tártiptiń dıktatýrasy ornamasa, qazirgideı kúrdeli geosaıası jaǵdaıda elimizdi saqtap qalý qıyn bolady. Muny bári túsingeni jón. Tek memlekettik qyzmetshiler ǵana emes, jalpy qoǵam zańǵa baǵynýǵa tıis. Bul demokratııa shekteledi degen sóz emes, kerisinshe elimizdiń egemendigin nyǵaıtyp, demokratııany damyta túsedi», degen edi.
Árıne, ákimqaralardyń bári kim kóringenniń qoljaýlyǵy bola berse, irgesi berik el bola almaımyz. Halqymyz attyń ústinde júrgen azamatyn syılaǵan, onyń abyroıy men bedeliniń joǵary bolýyn qalaǵan. Sonda ǵana el ishinde birlik pen bereke bolaryn bilgen. Al sondaı azamattarǵa op-ońaı jala jaýyp, aýyzǵa kelgen dóreki sózben negizsiz aıyp taǵa beretin bolsaq, eldiń yntymaǵy ydyraıdy. Osyndaı qııampurystyń saldarynan qazir keıbir aýyl, aýdan basqaryp otyrǵan azamattardyń abyroı-bedeliniń berekesi qashqanyn kórip júrmiz. Sý tasqyny bastalǵaly da olarǵa qarsy nebir sózder aıtylyp jatyr. Tabıǵı kataklızmniń sebebin de tutastaı solarǵa japqan jandardy kóz kórip, qulaq estidi. Olar bedeli men ar-namysyn tek sot arqyly qorǵaı alady, al aıtqysh, jazǵyshtarmen sottasa berýge ýaqyt qaıda? Ol úshin barlyq jumysty jıyp qoıyp, tek sotpen eki arada júrý kerek. Sondyqtan jumysy bastan asatyn basqarý, atqarý organdaryndaǵy qyzmetkerler abyroıy men namysyn qorǵaýǵa da qaýqarsyz. Qazir blogerler ákimqaralardyń kabınetine kirip baryp, beınejazba túsirip, qısynsyz suraqtyń astyna alatyn «taptyrmas tásil» taýyp aldy. Keıbir dóreki erkekter men doly áıelder ákimdikke kelip jeke basynyń, úıiniń problemasyn aıtyp, aıylyn jımaı kóbine negizsiz aıǵaı-shý shyǵarady. Mundaı jerlerde túrli turpaıy sóz de aıtylady.
Jaqynda «Onlaın-platformalar jáne onlaın-jarnama týraly» zań qabyldandy. Qujatta jalǵan aqparat taratyp, laýazymdy tulǵalardyń bedelin túsirgeni úshin jaýapkershilik qarastyrylǵan. Ákimshilik aıyppuldyń kólemi ártúrli. Mysaly, jeke tulǵalar jalǵan aqparat taratsa – 20, al bloger taratsa 30 AEK kóleminde aıyppul tóleıdi. Demokratııa degendi sheksiz ruqsat, ásire erkindik kóretinderge bul zań birshama tyıym bolary anyq. Alaıda at ústindegi azamattardyń bedeli men qadirin qorǵaıtyn da zań kerek bolar.
Keńes zamanynda bılik ókiliniń talaby minsiz oryndalatyn. Bılik ókiline dórekilik kórsetkenderdi, talabyn oryndamaı qarsylyq bildirgenderdi, bedeli men abyroıyna nuqsan keltirgenderdi jazalaıtyn arnaıy zań talaptary qoldanylatyn. Osy zańnyń arqasynda laýazymdy adamdardyń, bılik ókiliniń bedeli kúshti boldy. Nátıjesinde, halyqtyń tártibi berik bolyp, is-áreket te durys júrip, ekonomıkalyq josparlar da oryndaldy.
Qylmystyq kodekste de bılik ókilin qorǵaýǵa arnalǵan baptar bar. Alaıda kodekste laýazymdy tulǵaǵa qatysty qorqytý nemese kúsh kórsetý áreketteri bolǵan jaǵdaıda ǵana beriletin jazalar qamtylǵan. Abyroı-bedeline nuqsan keltirilgen jaǵdaıda bılik ókili zań boıynsha jalpyhalyqtyq tártippen ar-namysyn sot arqyly ǵana qorǵaı alady. Biraq joǵaryda aıtqanymyzdaı, áldebireýlermen sottasyp júrýge qyzmettegi adamda ýaqyt bola bermeıdi.
Jýyrda qaısybir tıktokerler Ulytaý oblysynda jemshóptiń jetpeýi saldarynan qyrylyp qalǵan jylqylardy kórsetip, soǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrin kináli dep jarty álemge jar saldy. Onyń aıtýynsha, 10 aqpanda jańbyr jaýǵanda mınıstrge «Azyq-túlik korporasııasynda «shirip jatqan» astyqty jemazyqqa bosatýdy suraǵan eken. Sony mınıstr sheshpepti-mys. Sonyń kesirinen jylqy qyrylǵan kórinedi. Blogerdiń suraǵanyna bola mınıstr «Azyq-túlik korporasııasynyń» qulpyn ashyp, astyq bosatatyn qoımashy ma eken? Suraý kerek bolsa, aldymen óz ákimderine usynys jasap, tek solardyń qoldaýymen mınıstrlikten suralýy kerek qoı. Ondaıdy kerek qylyp turǵan tıktoker joq, oǵan tek mınıstrdi kináli qylyp shyǵarý kerek.
Bizde eńbek etip, ter tógip júrgen sheneýnikter kózge túsedi, halyq negizinen solardy ǵana biledi. Ter tókpeı, kózge túspeı oryntaǵynda tym-tyrys otyra beretin ákimqaralar tolyp jatyr. Biraq halyq ondaılardyń tipti esimin bilmeıdi. Al jumys isteıtin adamdy júndeý jalǵasa beretin sııaqty. Jýyrda áleýmettik jelide taǵy sol A.Saparovqa qarsy bir orasholaq jala jarııalandy. Jer daýymen mınıstrler úıine kelip otyrǵandardyń aldyna shyǵyp, ony jarııalaǵan Ǵ.Músirepov aýdany ákiminiń burynǵy orynbasary Talǵat Ábilpeıisov degen adam. Kezinde alpaýyt agrofırmalarǵa jalǵa berilgen aýylynyń jerin ol sot arqyly qaıtara almaı, bir úderiste jeńip, bireýinde jeńilip júrgenin aıta kelip: «Biz aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparovqa senimsizdik bildiremiz, sondyqtan otstavkaǵa ketsin», degenin eshkim uǵa almady.
Jer úshin sottasyp, zań boıynsha jeńilgenine Aýyl sharýashylyǵy mınıstri kináli me? Bizge osy T.Ábilpeıisov aýylynyń jeri paıdalanýshylarǵa úleskerlerdiń kelisimimen 8-10 jyl buryn berilip qoıǵany belgili. Oǵan A.Saparovtyń eshqandaı qatysy da joq. О́ıtkeni ol kezde Saparov Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary, al jerdi jergilikti komıssııa beredi. Bul – tek sol «japtym jala, jaqtym kúıeniń» bir kórinisi.
Osy arada Qazaqstan shahmat federasııasynyń prezıdenti Ǵalym Qusaıynovtyń myna sózin keltire ketkendi jón kórip otyrmyz. Ol: «Halyqqa mınıstrdiń róli men jaýapkershiligin uǵyndyra bilýimiz kerek. Onyń mınıstr taǵyna kelý sebepterin de túsindirgen jón. Tańǵy segizden keshki onǵa deıin jumys istep, mıllıondaǵan dollarlyq máselelerdi sheship otyrǵan adamdardyń basyn blogerlerdiń laık pen feık úshin beriletin aqylsyz suraqtary men jalalarynan qorǵaý kerek», depti. О́te oryndy pikir. Osyny ákimderge qatysty aıtýǵa da bolady. Prezıdenttiń talaby da sol ekenin joǵaryda aıttyq.
Joǵaryda atalǵan «Onlaın platformalar jáne onlaın jarnama týraly» zań jóninde Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva: «Mınıstrlik zańsyz kontentti anyqtaý boıynsha únemi monıtorıng júrgizip otyrady. Zań boıynsha jalǵan aqparat úshin aıyppul salynady», degen edi. Biz aıtqan faktiler de mınıstrliktiń nazarynan tys qalmas.
Úkimet otyrystarynyń birinde Aıda Balaeva tekserilmegen jalǵan aqparattardy taratýshylarǵa jaýapkershilik júkteletinin eskertti. «Búgingi tańda eldiń birqatar óńirinde tasqyn sýǵa baılanysty Premer-mınıstrdiń deńgeıinde arnaýly shtab qurylǵan. Onyń jumysyn Prezıdenttiń ózi rettep otyr. Soǵan qaramaı jaǵdaı áleýmettik jelilerde keńinen talqylanyp, shynaıy aqparat qana emes, arandatqysh, jalǵan habarlar da taratylyp jatyr», dedi mınıstr.
Osyndaı syn saǵatta arzan sensasııa jasap, ony áleýmettik jelide jarııalaý, halyqty dúrliktirip, el basqarǵan adamdardyń jaǵasynan alý, tekserilmegen habarlardy taratý eldiń berekesin ketireri sózsiz. Ar-uıaty, aqyly bar adam alypqashpa áńgimemen aınalyspaıdy, eldiń qaıǵysynan «haıp» jasamaıdy.
Soltústik Qazaqstan oblysy