Telefonǵa telingen tárbıe

Osy bir kókeıkesti máseleni Memleket basshysy da qozǵady. Prezıdent Atyraýda ótken quryltaıda: «Aqparattyq tehno­lo­gııanyń paıdaly jaǵyn alyp, zııandy jaǵynan saq bolǵan jón. Ashyǵyn aıtsaq, ınternetti talǵamsyz paıdalaný bala tárbıesine teris yqpal etip jatyr. Bul – ókinishke qaraı, aqıqat. Balalar túgili ata-analar da áleýmettik jelidegi maǵynasyz kontentke tym áýes», dedi. Iá, bala eń aldymen kórgenin aınytpaı qaıtalaýǵa qumar, ıaǵnı ol bárinen buryn ata-anasynyń, úıdegi eresekterdiń áreketin «kóshiredi». El arasyndaǵy «Bala aıtqanyńdy emes, istegenińdi isteıdi» degen sóz de osy oıǵa saıady.

Maqalany jazarda ata-analar arasynda saýalnama júrgizip, olarǵa «Balańyz neshe jastan bastap telefon ustady?», «Bala­ńyzdyń telefonda qandaı kontent qaraıtynyn bilesiz be?», «Telefon ustaý­ǵa tyıym salasyz ba, álde ustaý tártibin engizgensiz be?», «Jalpy, bala­men ýaqyt ótkizgende telefonǵa jıi úńi­le­siz be? Kúnine qansha saǵat telefon us­taı­syz?» degen suraqtardy qoıyp kórdik.

Qalı Súleı esimdi saýalnamaǵa qaty­sý­shy: «Pandemııaǵa deıin balalaryma telefon ustatqanym joq. Arasynda surap shu­qy­laıtyn. Pandemııa kezinde úlkeni 6-synypta, ekinshisi 4-synypta, kishisi 0-synypta oqydy. Qashyqtan oqıtyn bolǵandyqtan, amalsyz telefon satyp aldyq. 0-synyptaǵy balama úlkenderine jar­ma­satyn bolǵandyqtan amalsyz áper­dik. Basynda bir-eki jyl «ata-ana baqylaýyn» (balanyń telefonyndaǵy áreketin baqylaýǵa bolatyn fýnksııa bar – red.) qoıyp, kúnine birneshe saǵatqa ǵana ashyp berip júrdim. Qazir úlken qyzym 9-synypta oqıdy, sabaqqa qoldanady, oıyn oınamaıdy. Ul 7-synypta oqıdy, ol oıyn oınaıdy. Kishi qyz da oıyn oınaıdy. Telefondaryn tekserip turýǵa tyry­samyn, túsindiremin. Bir qıyny, ózim de bala­lardyń kózinshe telefondy kóp qaraı­myn. Jumystan kelgen soń feısbýk «aqta­ra­myn». Sol qıyn bolyp tur», dep jaýap beripti.

Qazir «Role model» degen uǵym qa­lyptasty, ıaǵnı ata-ananyń ózi eń aldymen balaǵa úlgi bolýy kerek. Al ata-analardyń basym bóligi balalaryn oıyn alańyna qoıa berip, bolmasa aldyna oıynshyqtaryn shashyp qoıyp, ózderi telefon qarap otyrady. Sol áreketin balany qadaǵalaý, balamen birge ýaqyt ótkizý dep esepteıdi. «Role model» demekshi, kitapty kóp oqıtyn bir ata-anadan «Balalaryńyz kitapqa qyzyǵa ma?» dep suraǵanymyzda, ol ókinishin jetkizdi. «Balalarym oqysyn dep qyzyq degen kitaptardy kóz aldyna qoıyp ketemin. Qaramaıdy. Balalardyń kózinshe kitap oqyp, gazet-jýrnal qarap, telefonǵa úńilmeı, únsiz úlgi kórsetip júremin. Biraq, ókinishtisi, úsh balamnyń da ańdyǵany – telefon. Qalaı kitapqa qyzyqtyrarymdy bilmeımin. О́tkende psıhologten balalarymnyń yntasyn, nazaryn telefonnan kitapqa qalaı aýdarýǵa bolatynyn suradym. Sonda psıholog bala men ata-ana arasynda dıalog, kelisim, syrlasý bolý keregin aıtty. Sol kezde ǵana ózimniń únsiz úlgi kórsetýim jetkiliksiz ekenin, balalarmen jıi, keı kúnderi tipti múldem sóılespeıtinimdi ańǵardym. Sóılesý, pikirlesý, kelisip alý kez kelgen kıkil­jińniń aldyn alatynyn túsindim. 5 jasar ulymmen 20 mınýt qana telefon qaraýǵa, ýaqyty aıaqtalǵanda óz erkimen telefondy qoıýǵa kelistim. Psıhologtiń keńesi kelisim men pikirlesýdiń biraz máselede kómektesetinine kózimdi jet­kizdi», dep edi.

Osydan birshama ýaqyt buryn «Dóp sóz» you tube arnasynda «Samuryq-Qazyna» ulttyq kompanııasynyń jeke­she­lendirý jáne damytý jónindegi basqarýshy dırektory Saltanat Sátjan jumys pen otbasy arasyndaǵy tepe-teńdikke qatysty: «Kúndiz jumystamyz ǵoı. Eki balamyzǵa bóletin ýaqytymyz tym az. Biraq úıge kelgende arnaıy qorapqa telefondarymyzdy salyp, jaýyp qoıamyz, tańerteńge deıin telefonǵa qaraýǵa bolmaıdy. Tek qana balalarmen oınaımyz, otbasymen ýaqyt ótkizemiz. Jumystan uıyqtaýǵa deıingi bir nemese bir jarym saǵat qana ýaqyt bolsyn, bul – otbasyna arnalǵan ýaqyt», degeni adamdy kádimgideı oılantyp tastaıdy.

Joǵarydaǵy saýalnamaǵa qatysqan taǵy bir ata-ana Baǵdat Shoıbas: «Tórt ba­la­nyń ákesimin. Eń alǵash telefondy úl­ke­nine 13 jasynda áperdim, odan keıingisi 12 jasynda, úshinshi balam 10 jasynda us­tady, eń kishisi 3 jasynan bastap paıda­la­nady. Syrtynan baqylap júremin. Tık-tok jelisin qaraıdy, kóp tálim-tár­bıelik dúnıeni sol tık-toktan úırendi. Biraq mynadaı tártibimiz bar: kún saıyn­ serýendeýge, bolmasa otbasylyq asqa otyr­­ǵanda olar telefon ustamaıdy. Eń ken­­jemizge kelsek, 2019 jyly týǵan bala­lardyń kóbi – taza kıberbýynnyń ókil­deri. Tili shyqpaı jatyp ındı-oıyn «Maın­krafty» oınaı bastady. Men onyń geı­merlik qasıetin damytqym keledi. Sol sebep­ti oıyn oınaǵanda birge bolamyn. Oınaý ýaqyty eki jarym saǵatty alatyn shy­ǵar. Úlkenderi telefonǵa baılanbaǵan. Qa­raı­tyny – tık-tok, ázirshe», dep jaýap berdi.

Joǵarydaǵy jaýapta eleń etkizgeni – bes jastaǵy balanyń kúnine 2,5 saǵat telefon qaraıtyny. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń bekitken usy­nymyna sáıkes 2 jasqa deıingi bala­larǵa ekran aldynda ýaqyt ótkizýge múlde bolmaıdy. Al 2–6 jasar balalardyń ekran aldynda ótkizetin ýaqyty kúnine 1 saǵattan aspaýǵa tıis. 7–12 jas araly­ǵyndaǵy balalar ekran aldynda 2 saǵattan artyq otyrmaýy kerek. Biraq aınalamyzdan áli tili, besikten beli shyqpaǵan sábılerdiń telefonnan bas almaıtynyn jıi baıqalady. Telefondy qyzyqtaý ýaqyty az bolsa, tipti jaqsy ekeni, ár 20–30 mınýt saıyn kózdi demaldyryp, qımyldy oıyn nemese is-áreketke almas­tyrý kerek. Irgeli uıymnyń usynymy osyndaı. Ýaqyt mólsherine qatysty talapty ekiniń biri saqtaı ma? Odan keıin ár 20 mınýt saıyn kim demaldyryp otyrady? Ári-beriden soń, eki balanyń biri ber degenge telefondy bere qoıa ma? Ata-ana men balanyń arasynda kıkiljiń osyndaıdan týatyn sııaqty.

Otbasy jáne balalar psıhologi, «Counsellor» jeke mektebinde eńbek etetin maman Baıram Týrel kıkiljiń týmas úshin ata-ana balada nashar ádettiń birden, kenetten paıda bolmaıtynyn, sáıkesinshe odan tez arylyp ketpeıtinin túsinýi keregin aıtady. «10-synyptaǵy qyz saǵattap serıal kóretin edi. Onymen bir jyl boıǵy jumystyń nátıjesinde qazir telefon qaraýǵa ýaqyty joq, maqsatyna umtylǵan tulǵaǵa aınaldy. Árıne, mundaı nátıjege jetý ońaı emes, bári birden bola ketken joq, úzdiksiz jumys isteldi. Kómek surap keletin ata-analardyń kóbi bir-eki apta ishinde nátıje shyǵara almaǵanyn aıtyp, shaǵymdanady. Olarǵa balanyń nashar ádetinen arylýǵa uzaq ýaqyt, tabandylyq, túsinistik qajet ekenin aıtamyn. Mysaly, joǵaryda aıtqan 10-synyptyń oqýshysyn áýeli zerttedik, neni jaqsy kóredi, nemen aınalysqan unaıdy, soǵan saı áreket ettik. Ol tamaq pisirgendi, taǵamnyń qu­ra­­myn, onyń adam aǵzasyna qalaı áser ete­tinin bilgendi unatady eken. Sodan bir kýrsqa jazdyryp, ony qyzyǵa oqyp, arnaıy sertıfıkat ıelendi. Sońynda taǵam quramy boıynsha koých bolyp shyq­ty. Bolashaqta taǵamtanýdy tereń zert­tep, kásibı maman deńgeıine jetkisi kele­di. Tipti kitapqa da qyzyǵýshylyǵy artyp, jylyna 100 kitap oqýdy maqsat etip otyr. Mundaı nátıjege qol jetkizý úshin aldymen ata-ananyń qoldaýy, erik-jigeri, sodan soń balamen tııanaqty jumys júr­gizýi qajet. Tııanaqty jumys balaǵa maq­sa­tyn aıqyndaýdan, balanyń aldyna sol maqsatyna jetkizer mindetterin belgilep berýden turýy qajet», deıdi psıholog.

Psıhologtiń aıtýynsha, balaǵa maqsat belgilep berý onyń ózin-ózi alǵa súıreýine, jańa jetistikke jetýge septesedi. Mańyzsyz dúnıelerge saǵattap ýaqyt qurtýdan saqtaıdy. Biraq bul úshin onyń maqsaty ózine mańyzdy, qyzyq jáne nátıjesi ózin damytýǵa kómektesetindeı bolǵany kerek. Muny mektepterde oqýshylardyń arnaıy bir jobalar berý, portfolıosyn jasaqtaý, nátıjesin talqylaý, nátıjege jetý joldarynda qoldaý-kómektesý arqyly júzege asyrýǵa bolady.

«Balanyń aldyna maqsat qoıǵanda oǵan qajetti, tipti armanyndaǵy is bolsa tipti jaqsy. Mıchıgan, Kalıfornııa ýnıversıtetteri, «Soursera» platformasy «Úırenýdi úırený» (Learning How to Learn) degen kýrs engizip jatyr. Sol kýrsty oqyp, sertıfıkat alýǵa bolady. Mundaı tanymal kýrstar balalarǵa qıyndyqsyz úırenýdiń qyr-syryn ashyp, qoldanbaly keńester beredi, úırenýdiń jeńil tehnıkasyn bólisedi. Jańa nárseni qalaı jeńil úırenýge bolatynyn uǵyndyrady. Sonda balanyń jańa nársege qyzyǵýshylyǵy artady. Mekteptegi balalardyń aldyna maqsat retinde jobasyn sońyna jetkizgende sertıfıkat beremin, úıdegi balama ózi meje etken kitapty oqysa, qalaǵanyn áperemin nemese syılyq syılaımyn. Aınalyp kelgende munyń bárinde ata-ananyń qoldaýy, durys baǵyttap otyrýy, árdaıym keńesi, tipti birge jasaýy qajet. Mysaly, menen keńes surap keletin ata-anaǵa bir ýaqytty belgilep, sol kezeńde telefondy múldem ustamaý degen aksııa uıymdastyrýdy usynsam, olardyń arasynda «Telefonnan meni emes, balamdy alystatý kerek, men nege mundaı talapty oryndaýǵa tıispin?» degenderi de bolǵan. Mundaıda balanyń mıy ony qabyldamaıtynyn túsindirýge tyrysamyn. Úıde sondaı paıdaly aksııaǵa (kitap oqý, senbilikke shyǵý, úı tazalaý, aǵash otyrǵyzý, t.b.) bári qatysyp, ákesi nemese anasy qatyspasa, bala ony qabyldamaıdy, ózi buıryqqa baǵynyp turǵanymen, mıy qabyldamaıdy. Sol sebepti balanyń jaqsy jaqqa ózgerýine aldymen ata-ana qosyla áreket etip kómektesýi qajet», deıdi psıholog B.Týrel.

Tájirıbeli dáriger-pedıatr, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Lázzat Eralıeva ınstagram áleýmettik jelisinde ata-analarǵa arnap kásibı medısınalyq keńes usynady. Sondaı jazbasynyń birine ol «Gadjetter balanyń damýyna qalaı áser etedi?» degen taqyryp qoıypty. Sodan soń óziniń maman retindegi pikirin: «Bizdiń balalar gadjetterdi erte jastan bastap qoldanady. Kez kelgen jańa qural basqa da qyzyq is-áreket sekildi balanyń damýyna, jańa bilim jınaýyna kómektesýi múmkin. Bári gadjetterdi balaǵa qashan tanystyrǵanyna, qansha ýaqyt onymen otyratynyna, odan basqa qyzyqtyratyn is-áreketiniń kóp-azdyǵyna baılanysty. Balanyń jasy kishkentaı bolǵan saıyn gadjetti uzaq qoldaný soǵurlym qaýipti. Iri qol motorıkasy damymaıdy – 4 jasqa deıin bala tik turýdy, júrýdi, qolynyń qımylyn úılestirýdi meńgerýi kerek. Gadjetti tym uzaq qoldaný qımyldy úılestirýde másele týǵyzady. Osyǵan qosa usaq motorıkasy da damymaıdy – balaǵa qurastyrmaqtarmen, mozaıkamen oınaǵan paıdaly, ekran betinde saýsaǵyn qur qımyldatqannan damýyna qajetti sensorly qabileti damymaı qalady. Gadjetti uzaq qoldaný kórý qabiletin buzady, sonyń ishinde alystan kórý qabileti nasharlaıdy. Omyrtqa jotasynda, qan aınalymynda, máseleler týady, bir baǵytta qozǵalmaı jatqandyqtan nemese az qozǵalystan as qorytý júıesi buzylady. Balanyń til damýyn kesheýildetedi», dep bildiripti.

Dárigerdiń sózine qaraǵanda, gad­jet­terdi uzaq qoldaný balalardyń sabaq úlgerimine de áser etedi. О́ıtkeni bul olardyń nazar aýdarý jáne este saqtaý qabiletin tómendetedi. Ekrandaǵy shekteýli kólemde aqparatty qabyldaýǵa ádettenip alady, mátindi tyńdaý, sózderdi sóılemderge baılanystyrý, áńgimeniń maǵynasyn túsiný kezinde aldyńǵy sóz tirkesin jadynda saqtaýda da qıyndyq týady. Mátindi oqýǵa qatysty máseleler de osydan shyǵady. Balanyń psıhıkasyna da áser etedi, shyǵarmashylyq belsendiligin tómendetedi. Gadjetterdi uzaq qoldanatyn balalarda ózge balalarmen jáne eresektermen sóılesý, aralasý múmkindigi azaıady. Osynshama teris áserine qaramastan, pedıatr ári professor L.Eralıeva balalardy gadjetter men ınternet qoldanýdy túbegeıli shekteýge bolmaıtynyn aıtady. Onyń oıynsha, gadjetterdi qoldaný arqyly balanyń tanym qabileti damıdy, jańasha bilim alady. Uzaq jolǵa shyqqanda mýltfılm, oıyn nemese qosymshalar balany ish pysýdan qutqaryp qalatyn kómegi taǵy bar.

Dáriger aıtqandaı, gadjetter men ınternet qoldanýdy túbegeıli shekteýge bolmaıtyny ras. О́ıtkeni bul balalarǵa jańa bilim alatyn qural ekeni belgili. Saýal­namamyzǵa qatysqan, biraq aty-jónin jarııalamaýdy qalaǵan ata-ana bala­la­rynyń telefonda negizinen fýtbol, sosyn álem qalalary, eń bıik ǵımarattar, jer-sý, kólikter týraly kóretinin jetkizdi. Bala­­larynyń mundaı mańyzdy jáne paıdaly, tanymdyq dúnıelerdi kórýine ata-ana­­synyń: «Ata-ana baqylaýy» fýnksııa­syn qosyp qoıǵanmyn. Telefon ustaýǵa ty­ıym salmaımyn, biraq telefon qaraý ýa­qytyn jáne qaraıtyn taqyryptaryn shek­teımin», degen jaýabynyń yqpaly bardaı kórindi. Iаǵnı túptep kelgende, balanyń taǵ­dyryna, ómirine, damýyna, bolashaǵyna ja­ýapty bolǵandyqtan, bári ata-ananyń qol­daýy, baǵyt­taýy, baqylaýyna, nazar aýdarýyna, janashyrlyǵyna, durys áre­ke­tine baılanysty, keı jaǵdaıda tipti táýeldi.