Bilim mazmunynyń jańarýy – qalypty úrdis

Sapaly bilim be­rý­ maq­­­sa­tynda baǵ­dar­­­­la­ma­ny túr­li­ ba­­­ǵyt­ta ja­ńar­týǵa bolady. Pro­fes­sor M.Jad­rına jáne K.Sham­shı­dı­no­va bastaǵan ǵalym-pedagogter álemdik jáne otandyq ozyq táji­rı­belerdi zerdelep, balaǵa «jandy bilim» berý baǵytyn tańdady. Iаǵnı oqý­shylardy oqytýdyń nátıjesi olardy synı turǵydan oılaý, toppen jáne jeke jumys isteı bilý, túrli kommýnıkasııalyq tásildi qarym-qatynasta qoldaný, zertteý jáne aqparatty óz betinshe izdeý, tereń taldaý daǵdylaryn ıgergen bilimdi fýnksıonaldy jáne shyǵarmashylyqpen qoldana alatyn, zaman aǵymynyń kez kelgen baǵytynda júze biletin, saýatty tulǵa etip shyǵarý. Saýatty degende, tek oqı-jaza bilý emes, ómir súrýge qajetti eń aýqymdy daǵdylardy meńgerýdi aıtyp otyrmyz. Atap aıtsaq, burynǵydaı muǵalimniń óz aıtqanyn ózine qaıtalap berýmen shektelmeı, aqparatty oı eleginen ótkizip qabyldaý jáne sol boıynsha ózdiginen sheshim qabyldap, tujyrym jasaýyna múmkindik berý. Bul ulttyq mektep modelin kóksegen A.Baıtursynulynyń «Mektepke bala bergende, ata-anasy balany turmys isine qaıym bolyp, ómirdiń azabyn kórmeı, rahatyn kórgendeı adam bolyp shyqsyn degen úmitpen beredi. Memleket jurttyń balasyn úıretkende, o da sóz úırengen balalar turmys isine sheber bolyp, ózine de, memleketke de paıdaly adam bolyp shyqsyn degen maqsatpen úıretedi» degen tujyrymyna sáıkes keledi. Jalpy, 2016 jyly qoldanysqa «jańartylǵan bilim mazmuny» ataýymen engen oqý baǵdarlamalary muǵalimniń kóp daıyndalýyn, kóp izdenýin talap etetin baǵdarlama boldy. Balanyń óz tájirıbesine súıenip, ózi oı qorytyp, sheshimin tabýy úshin muǵalim jan-jaqty qoldaý kórsetýi qajet.

Keńes dáýirinde ereje jattatyp úırenip qalǵan muǵalimniń bastapqyda «Zat esimniń túrleri», «Sóı­lemniń turlaýly músheleri» jáne sol sııaqty teorııalyq taqy­ryptardy izdep abdyrap qalǵany anyq. Bul baǵdarlama Ahmet Baıtursynulynyń eń súıikti sózi «daǵdylandyrýǵa» jáne «synaýǵa» baǵyttaldy. Mysaly, qazaq tili boıynsha «jatys septik jalǵaýy» degen taqyryp oqytylmaıdy. Tıisinshe, aýtentti materıaldardan qajetti aqparatty alý degen «oqý maqsaty» bar. Onda bılbord nemese kez kelgen ıllıýstrasııa kórsetiledi de, oqýshyǵa «Bul shara qaıda bolady? Neshede bolady?» degen suraqtarǵa jaýap alǵan kezde jatys septigin aýyzsha jáne jazbasha túrde keńinen qoldanady.

Jańartylǵan baǵdarlamada grammatıka joq emes, bar. Biraq ol jeke taqyryp bolyp turmaıdy. Ol leksıkalyq taqyryptyń aıasynda qamtylady. Túsindirip óteıin: Mysaly, burynǵydaı «Dara jáne kúrdeli syn esimder» degen taqyryp joq. Onyń ornyna «Sý – tirshilik kózi» degen ortaq taqyryp aıasynda Balhash kóli týraly aqparat beriledi. Osy jerde oqýshy ashy, tushy, úlken, kishi, tunyq, jalpaq, te­reń jáne t.b. syn esim túr­le­rin jan-jaqty qoldanady. Baǵ­dar­lamada oqý maqsaty «3.5.1.1 zattyń synyn bildiretin sózderdi aýyzsha/jazbasha tilde qoldaný» dep usynylady. Osy oqý maqsaty arqyly balanyń syn esimdi qoldaný daǵdysy qalyptasady. Onyń qandaı syn esim ekenin bilý mańyzdy emes. Taǵy da qaıtalap aıtam, oqýshynyń bári birdeı til mamany nemese bıolog bolyp shyqpaıdy. Olardyń qazaq tilinde saýatty sóıleýi, sózdik qorynyń mol bolýy jáne sol sózdik qordy shyraıyn shyǵaryp paıdalana bilýi, ıaǵnı oıyn tolyq jetkize alýy men tildi tanym quraly retinde qoldana bilýi mańyzdy.

Sondyqtan da ár synypqa oqytylatyn barlyq pán mazmuny kiriktirilip, ózara sabaqtastyra, keshendi túrde bilim berýi úshin «ortaq taqyryptar» beriledi. 1929 jyly kórnekti qoǵam qaı­ratkeri, Alash ókili Júsipbek Aımaýytulynyń «Komplekspen oqy­tý» degen ádistemelik qu­ra­ly jaryq kórgen bolatyn, bul eńbek­pen tanys adam or­taq taqyryptyń mańyzyn bir­den túsinedi. Sonymen qatar «Jańar­tyl­ǵan baǵdarlamada ulttyq qun­­­dy­lyqtarymyz nazardan tys qal­ǵan» degen pikirler ár jerden kórinis berip qalyp júr. Biraq osyndaı pikir bildirýshiler tá­ýelsiz elimizdiń tarıhynda mem­lekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standartynda oqý men tár­bıe úderisin qundylyqtarǵa negiz­dep uıymdastyrý maqsa­tyn­da birinshi ret bilim berý qundy­lyq­tary belgilengenin eskermeıdi de.

Qundylyqtardy oqytý-tárbıe úderisinde qalaı júzege asyrylatynyna toqtala keter bolsam, ulttyq qundylyqtar bizdiń kúndelikti tynys-tirshiligimiz sııaqty bilim júıesiniń ón boıyn súıemeldep, nárlendirip turady. Ony badyraıtyp, «ulttyq qun­dylyq» dep kórsetýdiń qajeti joq. Máselen, «Meniń otbasym» degen ortaq taqyrypta «naǵashy, jıen, aǵaıyn-týys» degen ulttyq uǵymdardyń máni men mańyzyn erkin berýge bolady. Atap aıt­saq, biz jazǵan 2-synyptyń «Dúnıe­taný» oqýlyǵynda otbasy taqy­ry­by aıasynda Qanysh Sátbaev týraly da aqparat berip kettik. «Meniń atym – Nurlan. Meniń naǵashy atam – Qanysh Sátbaev. Men ol kisiniń jıenimin. Naǵashy atam Baıanaýyl jerinde dúnıege kelgen. Ol – úlken ǵalym. Bizdiń úıdegi qundy otbasylyq muraǵat – naǵashy atamnyń sýretteri. Naǵashy atam óte bilimdi ári ónerli kisi bolǵan. Boıy uzyn, shashy buıra, júzi jyly jan bolatyn. Meniń túrim naǵashy atama tartqan. Men de naǵashy atam sııaqty ǵalym bolyp, elime qyzmet etemin». Bul mátindi oqý arqyly oqýshy, týys ataýlarymen tanysady, ǵalym týraly aqparat alady, adamnyń bet álpetin, tulǵasyn sıpattaýǵa úırenedi. Eń bastysy, ulttyq qundylyqtarymyzdy qurmetteýge daǵdylanady. Iаǵnı bir mátin arqyly birneshe maqsatty júzege asyrýǵa bolady. Árıne, budan basqa da syılastyq «Tórge kimdi otyrǵyzar ediń? Nege?» degen qarapaıym suraqtardyń astarynda qanshama ulttyq qundylyq jatyr? Árıne, «besikke salý», «altybaqan tebý» degen sııaqty aıǵaılap turǵan joq. Jaqynda ǵana áleýmettik jelide «Atamura» baspasynan shyqqan oqýlyqtaǵy tapsyrma tóńireginde qanshama daý týdy. Oqýlyqtaǵy «Ǵalamtor týraly» E.Ashyqbaevtyń óleńi túkke alǵysyz bolyp qaldy. Al syn turǵysynan oılaýdy damytý boıynsha, bul – óte utymdy berilgen óleń. Keńes dáýirindegi oqýlyq bolsa, «Ǵalamtorǵa kirme, densaýlyqqa zııan!» dep, úgit-nasıhat túrinde berer edi. Al jańartylǵan baǵdarlama bo­ıynsha balanyń óleńdi oqyp, oı eleginen ótkizip, jaqsy-jamandy ajyratyp, ózi sheshim qabyldaýyna múmkindik beredi. Iаǵnı pedagogıkadan habary bar adam bul tapsyrmanyń máni men mazmunyn birden túsinedi. Oqý baǵdarlamasy, oqýlyq máselesin kópshilik buqaranyń talqysyna salyp, synaı salatyn qoljaýlyqqa aınaldyrýǵa bolmaıdy. Arnaıy mamandanǵan pedagogter men tájirıbeli muǵalimder bolmasa, tipti ǵalym-akademıkterdiń ózi onyń qyr-syryn túsine bermeıdi. Tek bizdiń elde ǵana «Salalas qurmalas sóılemder» taqyrybynan dok­tor­lyq dıssertasııa qorǵa­ǵan ǵalym pedagogıka, dıdaktıka, psıho­logııa, fızıologııa, ádisnama, ádisteme jáne t.b. ǵylym salalarynan habary bolmasa da, oqý baǵdarlamasyna syn aıtyp, oqýlyqtyń taǵdyryn sheshedi. Osyny kópshilik qaýym túsine bermeıdi. Al keıbir áriptester túsinse de, óz múddelerin qorǵaý maqsatynda shý kóteredi. Osy oraıda da, ult ustazynyń: «Bilimdi úıretýge kerek kitaptar qazaq tilinde joq. Osylardy dúnııaǵa shyǵarý kerek. Biz bulardy ýaqyt jetýinshe qolǵa alyp istep jatyrmyz. Shyǵa bastaǵandaryna ókpesi bar keıbireýler syn taqpaq bolyp jatyr. Synaǵanda bireýleri tipti qolyna alyp qaramaı, ekinshileri qarasa da tanymaı synap jatqan kórinedi. Árkim synaý kerek óziniń jaqsy biletin nársesin. Bilmeıtin nárseni synaımyn dep, qur óziniń bilmeıtinin kórsetedi. Bizdiki jaman bolsa, jaqsysyn shyǵaryńdar. Jaqsysy shyqsa, jamany qalatyn» («Mek­tep kerek­­teri». «Qazaq» gazeti, 17.05.1914 jyl) degen pikiri áli ózek­­tiligin joımaǵanyn kóre­miz. Oqýlyqtardyń oqý baǵdar­la­masyna sáıkes bolmaýy da – úlken kedergi. Oqýlyqty tabys kózine aınaldyryp alǵandar bar. Kópshilik avtorlar – ǵalymdar, keıbiri oqý baǵdarlamasyna qarsy ekenin ashyq jazyp ta júr. Biraq sol ózderi aıtqan «túkke alǵysyz» baǵdarlama boıynsha oqýlyq jazýdan bas tartpaıdy. Paradoks: dál sol avtorlardyń oqýlyqtary saraptamadan ótip, elge taratylyp júr. Sondyqtan da oqýlyqtarda jańartylǵan bilim mazmuny tolyq júzege asty dep aıta almaımyn. Qazir jańa standart, jańa baǵdarlama ázirlenip jatyr. Bilim mazmunynyń jańaryp turǵany – qalypty úrdis. Jańa baǵdarlamany ázirlep jatqan avtorlarǵa sáttilik bolsyn.

Janat QAJYǴALIEVA,

Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń qyzmetkeri