Memleket basshysy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHHIII sessııasynda el birligin nyǵaıtý jolyndaǵy qyzmeti erekshe biregeı ınstıtýttyń maqsat-mindetin nyqtap, etnosaralyq alaýyzdyqtyń aldyn alýdy tapsyrdy. Osy máseleler jóninde saıasattanýshy Saıfýlla SAPANOVPEN suhbattasýdyń sáti túsken edi.
– Saıfýlla Jumabaıuly, aldymen elimizdegi etnosaralyq jáne konfessııaaralyq memlekettik saıasattyń maqsat-mindetterine jáne qaǵıdalaryna toqtalsańyz.
– Qazaqstan aýmaǵynda ǵasyrlar boıy áralýan mádenıettiń, din men dástúrlerdi ustanǵan kóptegen halyqtyń taǵdyry toǵysqan. Sóıtip tarıhı úrdistiń nátıjesinde elimizde 100-den asa etnos qalyptasyp otyr. Olardyń qazirgi ultshyldyqtyń órship turǵan kezinde beıbit ómir súrýi, aınalyp kelgende, qazaq halqynyń tózimdiliginiń jáne toleranttylyǵynyń jemisi.
XXI ǵasyrdyń basy adamzat tarıhyna ultshyldyq pen ksenofobııanyń órshýi jáne etnosaralyq qaqtyǵystardyń shıelenisýimen erekshelenip otyr. Oǵan mysal retinde Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵystardyń ashyqtan ashyq dinı, etnostyq sıpat alýy, Reseı-Ýkraına soǵysy, AQSh-taǵy qaranásilshildik máselesiniń qaıta órshýi dálel bola alady.
Elimiz óz táýelsizdigin alǵan ýaqyttan bastap, qoǵamdy úılestirý, tózimdilik pen etnosaralyq dostyqqa shaqyrǵan qoǵam qurý ıdeıasyn ómir súrýdiń negizgi sharty etip qoıa otyryp, quqyqtyq memleket qurýdy qoldady.
KSRO ydyraǵannan keıingi ótpeli, qıyn kezeńniń ózinde de elimiz etnosaralyq qaqtyǵysqa jol bergen joq. Árıne, turmystyq dárejedegi, jastar arasyndaǵy túsinbeýshilik, keıbir ultshyl toptardyń el aýmaǵynda ultarazdyqty qozdyrý sııaqty áreketi boldy. О́ıtkeni 100-den astam etnos ókilin baýyryna basqan qara shańyraqtaǵy birlik pen tatýlyqqa kóz alartqandar jeterlik. Biraq memlekettiń syndarly saıasaty arqasynda halyqtyń birligi nyǵaıyp keledi.
Shekaramyzdy nyqtap, táýelsizdigimizdi alǵan tustaǵy alǵashqy kezden-aq memleketimiz etnosaralyq dostyqqa, azamattyq qoǵam qurýǵa baǵyttalǵan el ekenin dúnıe júzine jarııalady. Bul qaǵıda bizdiń Konstıtýsııamyzda bekitildi. Máselen, Ata zańda barlyq etnosqa olardyń tarıhı shyǵý tegine, násiline, dinine, ultyna qaramastan, azamattarǵa birdeı kepildik berilip otyr. Konstıtýsııalyq normalar etnostyq toptar arasynda ózara senimdi qalyptastyrdy.
Etnosaralyq kelisim quqyqtyq-normatıvtik jáne tujyrymdamalyq negizde quryldy. Eldegi etnosaralyq jáne dinı kelisimdi qamtamasyz etý sharttary Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna Joldaýlarynda, jańa Qazaqstan týraly, onyń ishki jáne syrtqy saıası strategııasyna, dinı ahýalǵa, ártúrli saıası-ekonomıkalyq daǵdarysqa baılanysty qabyldanǵan elimizdiń uzaqmerzimdi damý strategııalarynda jan-jaqty aıshyqtalǵan. Sonymen qatar bul normalar elimizdiń zańdyq aktileri men qujattarynda da belgilendi.
Elimizdegi etnosaralyq jáne konfessııaaralyq memlekettik saıasattyń maqsaty, mindetteri men qaǵıdalarynyń aıqyn kórinisi – Qazaqstan halqy Assambleıasy. Al Assambleıanyń negizgi mindeti – etnosaralyq qatynastar salasynda memlekettik organdarmen, azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen tıimdi ózara is-qımyldy qamtamasyz etý, qoǵamda etnosaralyq kelisimdi jáne toleranttylyqty odan ári nyǵaıtý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý, el birligin nyǵaıtý, qoǵamnyń ortaq qundylyqtary negizinde kelisimdi qoldaý jáne damytý.
– Keıbir adamdar Assambleıa jasandy uıym degendi aıtyp júr. Sizdiń bul jaıynda pikirińiz qandaı?
– El aýmaǵynyń birqatar óńirin tasqyn sý basqany málim. Bul bir jaǵynan halyqtyń naǵyz birligi synalatyn shaq. Otandastarymyzdyń basym bóligi tótenshe jaǵdaımen kúreske jumyldy. Tasqyn bastalǵannan beri Qazaqstan halqy Assambleıasy ortaq isten shet qalmaı, tasqynnan zardap shekkenderge kómek kórsetip keledi. Ony tótenshe jaǵdaıdaǵy óńir halqy da, áleýmettik jelidegi áleýmet te kórip, baqylap otyr. Memleket basshysy da elep-eskerip, rızashylyǵyn bildirdi.
Oǵan qosa Memleket basshysynyń taǵy bir márte «Joıqyn sý tasqynynan buzylǵan úılerdi qalpyna keltirý, zardap shekken turǵyndardyń qalypty ómirge qaıta oralýyn qamtamasyz etý – asa mańyzdy mindet» degeni kóńili kúpti halyqqa dem berdi. Sondaı-aq Prezıdent sóz arasynda «Assambleıa – el birligin is júzinde ornyqtyra túsetin tıimdi qurylym», dep qadap aıtty.
Tarıhqa kóz júgirtsek, KSRO kezinde ultaralyq máseleler ashyqtan-ashyq talqylanbaıtyn. Muny KSRO Kommýnıstik partııasy óz baqylaýynda ustap, eshqandaı etnostyq erekshelikter joq, bári KSRO azamaty degen saıasatty myqtap ustandy. Desek te qoǵamda narazylyq birtindep, óziniń «apogeıasyna» jetip otyrdy. Mine, osydan kelip keı sarapshylar KSRO tájirıbesin qaıtalap otyr degen pikirler aıtady. Alaıda jańa saıası jaǵdaıda qalyptasqan Assambleıa aldyna jańa mindetter men maqsattar qoıa bildi. Elimizde qurylǵan kúnnen búginge deıin óziniń ómirsheńdigin dáleldep keledi.
Qoǵamdyq kelisim tájirıbesinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń (QHA) qurylýy mańyzdy saıası faktor boldy. О́ıtkeni sol 1995 jyldan 2002 jylǵa deıin Assambleıa totalıtarlyq «birkelkilik» júıesinen shyqqan etnostardyń dástúri, tili men mádenıetin qalpyna keltirýge, damytýǵa tolyq jaǵdaı jasalýyna kúsh salyp, buqara yqylasyna bólendi. Osylaısha, «San alýandyq arqyly birlikke» degen baǵytta damyǵan etnosaralyq qatynastyń otandyq úlgisi qalyptasty.
Al 2002 jyldan bastap qazirgi ýaqytqa deıin Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumys baǵdary ár jyldarda el ekonomıkasyn damytý, áleýmettik máselelerdi sheshý jáne el aýmaǵynda ortaq rýhanı múmkindikterdi damytýǵa baǵyttalyp keledi. Sóıtip, Assambleıa memlekettik ulttyq saıasatty júzege asyrýshy qoǵamdyq ınstıtýt retinde tanyldy.
Qazirgi tańda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń tikeleı kúsh salýymen etnosaralyq qatynastar salasyn saıasattan tys saqtap, azamattyq qoǵam qalyptastyrý maqsatynda jumys júrgizilip otyr.
Búginde Assambleıa etnosaralyq kelisimdi, qoǵamdaǵy toleranttylyqty, halyq birligin odan ári nyǵaıtýǵa septigin tıgizip otyr. Memlekettik organdarǵa ekstremızm men radıkalızm kórinisterine qarsy áreket etýge, azamattardyń demokratııa normalaryna negizdelgen saıası-quqyqtyq mádenıetin qalyptastyrýǵa kómek kórsetedi. Etnomádenı birlestikterdiń kúsh biriktirýin, etnomádenı ortalyqtardyń, el halqynyń ulttyq mádenıeti, tili men dástúriniń órkendeýin, saqtalýyn jáne damýyn qamtamasyz etedi. Ol úshin Bilim jáne ǵylym, Ishki ister mınıstrlikterimen birlesken jospar bekitilip, Mádenıet jáne aqparat, Syrtqy ister, Ádilet mınıstrlikterimen birqatar baǵyt boıynsha naqty sharalar atqarylyp jatyr. Túptep kelgende, Assambleıa qyzmeti Qazaqstannyń etnosaralyq qatynastar máselelerin tıimdi sheshetin el retindegi halyqaralyq bedelin arttyrýǵa yqpal etedi.
Jalpy alǵanda, Assambleıa jumysynyń arqasynda elimizde etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimniń biregeı modeli, árbir azamat etnostyq jáne dinı ereksheligine qaramastan, Konstıtýsııada kepildik berilgen azamattyq quqyqtary men bostandyqtaryn tolyq paıdalana alatyndaı erekshe senim, yntymaq, ózara túsinistik ahýaly qalyptasty.
– Memleket basshysy «Qazaq tili ýaqyt óte kele etnosaralyq qatynas tiline aınalatynyna senemin» dedi. Buǵan qatysty ne aıtasyz?
– Qazaqstandaǵy qazaq halqynyń memleket qalyptastyrýshy mártebesi týraly pikirler alýandyǵy elimizdegi demografııalyq jaǵdaıdyń ózgerýine sáıkes ózindik dınamıkaǵa, ózgeristerge ushyrap jatyr. Kezinde (1959 jyly) respýblıkanyń demografııalyq qurylymyndaǵy úles salmaǵy 29%-ǵa deıin túsip ketken qazaq halqy táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda 40%-dan sál assa, qazirgi kezeńde 70%-ǵa deıin jetip otyr. Bul – el halqynyń úshten ekisi degen sóz. Iаǵnı kez kelgen saıası jáne ákimshilik sheshimdi qabyldaýǵa múmkindik beretin kvorýmdyq shama, saıası, áleýmettik mólsher. Biraq etnosaralyq qatynastar deńgeıindegi máselelerdiń sheshimin izdegende qurǵaq statıstıkalyq derek jaǵynan góri, mazmundyq jaǵyna kóbirek nazar aýdaryp, árbir etnostyq qaýymdastyqtyń múddesine nuqsan keltirmeýdi maqsat etken mańyzdy.
Ásirese, keńestik dáýirde osyndaı etnostyq saladaǵy amaldyń joǵynan bolǵan «qurbandyqtar» kóptegen az sandy halyqtarǵa tán bolyp keldi. Onyń ishinde qazaq halqy da totalıtarlyq rejimnen birshama rýhanı jáne mádenı qyspaq kórgeni aqıqat. Birneshe ret álipbıi aýysqan ulttyq tildiń ózi quryp ketýge shaq qalǵany – sonyń anyq kórinisi. Al endi táýelsiz el bolǵan zamanda qazaq tili memlekettik til mártebesin aldy. Ol Konstıtýsııa deńgeıinde bekigen. Elimizdegi qazaq zııalylarynyń bir toby memlekettik tildiń qoldaný aýqymynyń keńeımeı otyrǵanyna qynjylady. Máselen, memlekettik tildiń qoldanýyn únemi baqylaýda ustaý qajettigin aıtatyn qozǵalystar men belsendi azamattar qoǵamda kóbeıip keledi. Degenmen Eýrazııa aýqymyndaǵy ultaralyq qatynastar salasyndaǵy máseleler tek tildiń qyzmetin órkendetýmen shektelmeıdi, ol kópqyrly, tereń mazmundy. Ol adamdar arasyndaǵy qarapaıym turmystyq deńgeıdegi qatynastardan memlekettik deńgeıdegi halyqaralyq qatynastardyń úılesimdi órbýine deıingi aralyqty qamtıdy, mádenı ıntegrasııanyń pármendiligine tikeleı táýeldi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»