Búgingi qaryshtap damyǵan, jahandanǵan qoǵamnyń bir urty maı bolsa, bir urty qan ekeni de ras. Iá, keshegi kezeńmen salystyrǵanda ómirimiz jaqsardy, turmysymyz jeńildedi, Aıǵa da ushýǵa múmkindik bar. Esesine, rýhanı quldyraýǵa ushyradyq. Burynǵydaı kitap izdegen, túndi tańǵa uryp maıshammen kitap kemirgen, bas qosqan dos-qurbylar oqyǵan shyǵarmasyn aıtyp shýlasqan qoǵam qazir ózgergen. Bul kitap oqymaý ǵadeti qazaq qaýymynda ǵana emes, barsha álemde beleń alyp otyr. Kitap oqýǵa tolyq múmkindigi bar adamdardyń kórkem ádebıetke qyzyqpaýynyń sebebi kóp. Eń basty dáýirlik sebep, árıne, «sanany turmys bıleýinde» deımiz. Osy oıymyz ras pa ózi?
Rýhanı, mádenı ımmýnıteti myqty eldiń irgesi de berik, sapasy da jaqsy bolary sózsiz. Oqıtyn ult qalyptastyrý jolynda Memleket basshysy da birqatar bastama kóterip, tikeleı nazarynda ustap otyr. Bıylǵy Úshinshi Ulttyq quryltaıda barsha halyqty kitap oqý mádenıetin qalyptastyrýǵa shaqyrǵany da este.
«Biz, eń aldymen, jastardy kitap oqýǵa baýlýymyz kerek. Sonda jappaı kitap oqıtyn ultqa aınalamyz. Táýelsizdik kezeńinde elimizde kitaphana isi kenjelep qaldy. Toqsanynshy jyldardaǵy alasapyran ýaqytta myńdaǵan kitaphana jabyldy. Mıllıondaǵan kitap qorynan aıyryldyq. Keıingi jyldary jaǵdaıdy túzeý úshin áreket jasalyp jatyr. Kitaphana – memlekettiń, ulttyń negizgi jady. Elimiz úshin qundy tarıhı derekter men materıaldardyń deni kitaphanada saqtalady. Sondyqtan kitaphana isin damytýǵa beıjaı qaraýǵa bolmaıdy», dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, kitap oqyrmanǵa qoljetimdi bolýy kerek.
«О́zderińizge málim, men byltyr Túrkistanda ótken quryltaıda elimizde táýlik boıy jumys isteıtin zamanaýı kitaphana salý týraly aıttym. Ondaı kitaphanalar kóptegen elde bar. Meniń tapsyrmammen Almatyda jáne Astanada kóp uzamaı osyndaı tamasha ǵımarattar boı kótermek. Jalpy, bul salany jetildirý úshin basqa da aýqymdy sharalardy qolǵa alý qajet», dedi Memleket basshysy.
Eske salsaq, álemde kóptegen memleket Ulttyq kitap kúnin atap ótedi. Elimizde de ataýly datany bekitýge Quryltaı músheleri bastama kótergen edi. Igi usynysty Memleket basshysy qoldap, biraq ony mazmundy etip ótkizý qajettigin aıtqan bolatyn. Ozyq oıly ult qalyptastyrýǵa osyndaı batyl qadamdar men júıeli ister aıryqsha sep bolar deımiz.
Jýyrda QazUEK kitaphanasy aqparattyq júıesiniń jarııalaǵan kórsetkishi boıynsha eń belsendi oqyrman – jastar eken (51%). Árıne, buǵan daý joq. Al 27%-yn professor men oqytýshylar quramy, memlekettik qyzmetshiler jáne túrli sala mamandary quraıdy. Al eń kóp oqylatyn ádebıet – salalyq ádebıet (fılosofııa, medısına, matematıka, óner, t.b.) – 69%, kórkem ádebıet – 31%. Eger statıstıkaǵa súıenetin bolsaq, medısına týraly kitaptardy – 23059, psıhologııa jaıynda – 6918, din jóninde – 2305, geografııa haqynda 12105 oqyrman suraǵan. Kórkem ádebıet kitaphana oqyrmandary arasynda da suranysqa ıe. Kórkem ádebıetti túrli janrǵa bólip qarastyrsaq, romandar – 33%, detektıvter – 19%, tarıhı belletrıstıka – 15%, qııal-ǵajaıyp – 13%, shytyrman oqıǵa – 12%, balalar ádebıeti – 8%.
Elektrondy kitaphananyń (QazUEK) derekterine sáıkes osy jyldyń birinshi toqsanynda oqyrman kitaptardy – 1 331 503, merzimdi basylymdardy – 178 623, avtoreferattar men dıssertasııalardy – 81 524, aýdıo-beıne qujattardy 24 492 ret júktep oqyǵan jáne saıtqa álemniń 102 elinen paıdalanýshy kirgen.
Sonymen elimizdiń jastary jylyna ortasha eseppen 10-12 kitap oqıdy eken. Súıip oqıtyn kitaptar qatarynda HH ǵasyr men qazirgi zamanǵy balalar jazýshylarynyń shyǵarmalary bar. Jastar arasynda jaýap bergen respondentterdiń kópshiligi kitapty kóp oqıtynyn aıtady. Máselen, bilim alý úshin – 55%, oqýdy mindet retinde qabyldaıtyndar – 5%, kitap oqýdy unatatyndar – 40%. Tym jaqsy da emes, tym jaman da emes nátıje osyndaı.
Kitap qaı zamanda da mádenıettiń bastaýy sanalǵandyqtan, kitap oqý – mádenıettiliktiń belgisi, kitap oqyǵan adam árqashan mádenıetti. Alaıda qoǵam aýysyp, zaman damyǵan ýaqytta oqyrmannyń talǵamy da, kózqarasy da ózgeredi eken. Bul sózimizge búgingi halyqtyń kitap oqýshylyq deńgeıi dálel. Sonda ne ózgerdi? Qazirgideı jahandanǵan qoǵamda qundylyqtar aýysty deımiz. Sol joǵalǵan, bálkı umytylǵan qundylyqtardyń ishinde, árıne kitap oqý da bar. Onyń negizgi sebebin ǵalamtorǵa balap júrgenderge áste qosylýǵa bolmas. Kerisinshe, ǵalamtordyń kitap oqýǵa tıgizer paıdasy orasan emes pe?! Kórkem dúnıege qajettilik bolmaǵan soń, oqyrman óz aıaǵymen shyǵarmaǵa kelmegen soń, qobyz sarynǵa salyp, «oqymaıdylap» ulardaı shýlaǵan bizdiki ne áýre osy?.. Álde qoǵamnyń kitap oqýyna jaǵdaı jasaı almaı otyrmyz ba?
Salystyrmaly túrde alyp qarasaq, qazir ádebı kitaptardyń tusaýkeserinen góri motıvasııalyq, iskerlik, ǵumyrbaıandyq kitaptardyń tusaýkeseri jıiledi. Jetistikke jetken bıznesmen, ánshi, bıshi, prodıýserler osy kúni kitap shyǵarýǵa qumar-aq boldy. Árıne jalpy kitap naryǵynda túrli janrdaǵy kitaptardyń oqtyn-oqtyn jarııalanýy jaqsy úrdis. Degenmen, naǵyz ádebıettiń, klassıkanyń oqyrmany búginde jeńil kitaptardyń jeteginde ketkeni máselege aınalyp otyr.
Mysaly, qoǵamda qandaı kitaptar ótimdi? Qalaı baı bolýǵa bolady? Qalaı baqytty bolýǵa bolady? Myqty áıel ózin qalaı ustaýy kerek? Jaqsy ómir súrýdiń joldary qandaı? Taǵysyn taǵylar. Iаǵnı adamdar qıyndyqty kitaptaǵy daıyn aqyl arqyly jeńgisi keledi. Kitaptaǵy keńesterdi oryndap, aqsha tapqysy keledi. Tipti durys ómir súrýdiń de, baqytty bolýdyń da syryn bireýdiń sózinen, ıakı ómirbaıanynan izdeıdi. Sonda qazirgi halyq (bul sanattaǵylardy oqyrman deýge bolmas) ómirlik qıyndyqtarmen óz betimen kúrese almaıtyndaı álsiz bolǵany ma? Nege olar osy taqyryptaǵy kitaptarǵa muqtaj? Bir jaǵynan, qoǵamnyń nazaryn birden kórkem shyǵarmaǵa buratyndaı ádebıetti nasıhattaı almaı otyrǵanymyz taǵy bar. Álde kitap oqylmaýynyń bizge beımálim basqa sebepteri de bar ma? Jalpy, kitap oqýdyń búgingi deńgeıine qandaı faktorlar áser etip otyr? Bul týraly arnaıy mamandar da óz oılaryn ortaǵa saldy.
Oı. pikir. usynys
Kitap oqytý – tal besikten
Juldyz TО́LEÝ,
psıholog
Kez kelgen adamdy bir iske úıretýdiń alǵashqy qadamy bala kezden bastalsa, sol is jemisti bolmaq. Búgingideı gadjettiń zamanynda kitap oqý, kitap oqytýdy ádetke aınaldyrý, árıne óte qıyn. Sol úshin balaǵa kitap oqytý úshin eń aldymen úıdegi tárbıege mańyz berý kerek. Adam jastaıynan daǵdylanǵan is-áreketin úlkeıgen soń sanaly túrde jasaıdy. Sondyqtan ata-analar qansha jerden ýaqyt tapshy bolsa da kúnine 15-20 mınýt qana balasyna kitap oqytý kerek. Keıingi ýaqytta balalarǵa arnalǵan qazaqtildi sýretti kitaptar da kóp shyǵyp jatyr. Bul balanyń sanasyna óte paıdaly. Mysaly, ertegini nege bala uıyqtarda oqıdy? Sol ertegidegi qııal-ǵajaıyp oqıǵalar tús arqyly balaǵa sińip, fantazııasyn damytady. Iаǵnı ertegi tyńdaý, kitap oqý – balanyń oıynyń jyldam, ójet bolýyna kómektesedi. Taǵy bir mysal, kezinde ańyz-áfsanalarda kilemmen ushatyn keıipkerler boldy. Mine, sol ertegiler adamdardyń qııalyn ushtap, ushaq jasap shyǵardy.
Júıeli is – jaqsy nátıje
Nurbol QUDAIBERGENOV,
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, PhD
Qazaqstandaǵy kitaphanalardyń kóbiniń jaǵdaıy jaqsy emes: kitap qory az, jańa kitaptar jetpeıdi, keńes kezindegi kitaptar qalyp qoıǵan, qurylǵylary eski, ishki bezendirilýi nashar, t.b. Bizdińshe, Qazaqstandaǵy kitaphanalardyń bárine aýdıt jasalyp, soǵan sáıkes naqty sheshimder qabyldanýy kerek.
Búginde kitaphananyń qyzmeti birshama ózgeriske ushyrady. Endigi rette kitaphana kitap saqtaıtyn qor ǵana emes, kóp salaly netýorkıń ortalyǵyna aınaldy. Zamanaýı kitaphanada adamdar ózara pikir almasyp, dem alyp, óner úırenip, ártúrli klýbtar men qaýymdastyqtarǵa múshe bolady. О́kinishke qaraı, elimizdegi kitaphanalardyń sapasy syn kótermeıdi. Sondyqtan, kitaphana salasyna tolyq reforma qajet. Qazir oqyrman tulǵasy ózgerdi. Al «ózgergen» oqyrmanǵa qyzmet etetin kitaphana ózgeristerge ilese almaı jatyr.
Bizdiń oıymyzsha, elimizdegi kitaphanalardy jańartý isin mektep kitaphanalarynan bastaý kerek. Orta bilim berý júıesinde kitaphana pedagogıkasyn damytý asa zárý mindetterdiń biri bolyp otyr. Ádette, kóp mektepterdiń kitaphanasy túkpirde bolady. Qazirgi ǵylym mektep kitaphanasy balalar eń kóp júretin jerde bolýy kerek degendi aıtady. Sebebi balanyń kitapqa áýes bolyp ósýine yqpal etetin eń negizgi faktorlardyń biri – kóz aldynda kitap turýy. «Kózden ketse, kóńilden de ketedi».
Sondaı-aq otandyq telearnalardan jas urpaqty kitap oqýǵa qyzyqtyra túsetin baǵdarlamalar ashý qajet. Mysaly, «Balapan» arnasynan osyndaı baǵdarlamany kórsetýge bolady. Mysaly, AQSh-ta 24 saǵat boıy kitap týraly materıal usynatyn «BookTV» degen arna bar. Al ártúrli kitaptar taldanatyn «Opra Ýınfreı shoýyn» (1986-2011) aptasyna 50 mıllıon adam kóretin bolǵan. Sondaı-aq «Daýystap oqý» (Reading Out Loud) baǵdarlamasyna el prezıdentinen bastap óz salasynda ańyzǵa aınalǵan adamdar qatysyp, balalaryna nemese nemerelerine kitap oqyp beredi. Ony mıllıondaǵan kórermen tamashalaıdy. О́rkenıetti elderdiń bári derlik balany erte jastan oqyrman etip qalyptastyrý úshin kitapty daýystap oqýdy qolǵa alady. Mysaly, Chehııada «Ár cheh balaǵa kitap oqyp beredi» (Every Czech Read to Kids), Polshada «Barlyq polıak balaǵa kitap oqıdy» (All of Poland Reads to Kids) degen jobalar bar. Jalpy, mundaı mysaldar az emes...
Bala kitappen tyńdaý arqyly tanysady. Bul bala men ata-ana arasyndaǵy baılanysty berik etip qana qoımaıdy, sonymen qatar balanyń boıyna jalpy adamzattyq qundylyqtardy sińirip, tildik qoryn molaıtady, este saqtaý qabiletin kúsheıtip, qııaldaı bilý daǵdysyn damytady, tanym kókjıegin keńeıtip, bir nársege zeıinin qoıa bilýge úıretedi. Olaı bolsa, balaǵa daýystap kitap oqyp berýdi nasıhattaıtyn baǵdarlamalar ashyp, keminde 7-8 búkil halyqtyń yqylasyna bólengen tulǵalardy shyǵarý kerek. О́ıtkeni aksıologııa ǵylymynda qoǵamdaǵy qundylyqtar júıesin ulttyq elıta qalyptastyrady delinedi. Mysaly, el Prezıdentinen bastap Dımash Qudaıbergenge deıingi iri qaıratkerler kishkentaı balaǵa kitap oqyp berse, ol aksııany eldegi búkil balabaqsha men mektep jalǵastyryp áketedi.
AQSh-tyń Kongress kitaphanasynyń janynan ashylǵan «Center for the Book» uıymyn úlgi retinde alýǵa bolady. Atalǵan uıym kitaphanalarǵa qoldaý kórsetedi, kitaphanashylardyń biliktiligin arttyrady, halyqty kitap oqýǵa baýlý baǵytyndaǵy jobalardy qarjylandyrady, osy saladaǵy marapattardy tabystaıdy t.b. Elimizde 11 myńnan astam kitaphana bar. Biraq solardyń bárine aqparattyq turǵydan qoldaý kórsetetin, mamandardyń biliktiligin arttyrýmen aınalysatyn, quqyqtyq, qarjylyq, kásiptik turǵydan keńes beretin qurylym joq. Elimizde de osy sekildi arnaýly uıym ashý qajettigi bar.
Kúnine 700-800 oqyrman keledi
Ǵazıza QUDAIBERGEN,
Ulttyq akademııalyq kitaphana dırektory
Ulttyq akademııalyq kitaphanaǵa kúnine 700-800 oqyrman keledi. Búginde kitaphana qorynda 1 372768 kitap bar. Kitaphana qory barlyq ǵylym salalaryn qamtıdy. Byltyrǵy jyldyń esebi boıynsha kitaphanaǵa kelýshiler sany – 1 209 744, onyń ishinde «fızıkalyq» kelýshiler (oqý zaldary, mádenı-ǵylymı is-sharalar, ekskýrsııalar) men kitaphananyń veb-saıtyna jáne ınternet-resýrstaryn paıdalanǵandar bar. 2023 jylǵa kitap berý 2 191 213 bolsa, onyń jartysyna jýyǵyn qashyqtaǵy paıdalanýshylar alyp otyr. KazNEB júıesi halyqaralyq kitaphanalyq standarttarǵa sáıkes, álemdik kitaphana katalogtarymen ózara árekettesý men ıntegrasııany kútýmen, sondaı-aq ony Qazaqstannyń biryńǵaı aqparattyq kitaphana jelisiniń bazasy retinde paıdalaný úshin ázirlengen. Qazirgi ýaqytta portaldyń aqparattyq mazmuny 73 226 qujatty quraıdy. Jyl saıyn portalǵa álemniń 110 elinen 800 000-ǵa jýyq qoldanýshy kiredi.
Búgingi oqyrman kitaphananyń zamanaýı keıpine mán beredi. Jastarǵa jańa tehnologııa, yńǵaılylyq, qoljetimdilik, jaryq, ádemilik mańyzdy. Trendtegi kitaptar, aýdarmalar, bestsellerler bolsyn, áleýmettik jelini paıdalanatyn jastar jańa zaman janryn suraıdy, biraq klassıkalyq shyǵarmalar áli de suranystan túsken joq. Klassıka suranystan túspeıdi, biraq qordyń jasaqtalýy kezinde jańa zamannyń oqyrmanynyń jańa janrlar, iskerlik, qarjylyq sııaqty jańa taqyryptarǵa qatysty talaby barynsha eskerilýi kerek.
Biz oqyrmandardyń kitaphanaǵa kelýine múddelimiz. Bir kelgen adamnyń qaıtyp kelýi úshin jumys isteımiz. Oqyrman degendi baılap tastamaý kerek. Oqyrman úıde de oqyrman, áýede de oqyrman, olar qaı jerde júrse de kitaphana qyzmetin erkin paıdalana alýy kerek. Balanyń oqıtyn dúnıesin kitaphanashy, arnaıy maman, ustaz, ata-ana tańdasyp, talǵamyn qalyptastyrýǵa kómektesýi de shart. Osy oraıda otbasylyq kitap oqý mádenıetin qalyptastyrý mańyzdy. Búgingi kitap naryǵy, kitaphana qory oqyrman ne suraıdy, barlyǵyn usyna alýy qajet.
Úlken qalalarda mýltımedıalyq múmkindik bolýy kerek. Kitaphana esigin kim ashady, sony kirgizý kerek, sol oqyrmannyń qaıtyp kelýine qyzmet kórsetý kerek. Ata-analar balany kitap dúkenine aparmaıdy, kitaphanaǵa ákelmeıdi, ýaqyttaryn qımaıdy, kitapqa otbasylyq bıýdjetten aqsha bólmeıdi. Eger osynyń bári rettelse, kitaphana oqyrmansyz bolmaıtyn edi.
Qarmaq bar, balyq joq
Shyńǵys MUQAN,
«Mazmundama» baspasynyń dırektory
«О́kinishke qaraı, adamǵa tamaq ishýden basqasynyń barlyǵyn úıretýge týra keledi. Máselen, mektepte bárimizge árip tanytyp, jazýǵa úıretedi. Bul balyq aýlaǵandaǵy qarmaq sııaqty. Qazir adamdardyń bári oqı alady, saýatty. Iаǵnı qolynda qarmaǵy bar, biraq balyq aýlamaý – saýaty bola tura kitap, gazet-jýrnal oqymaý sııaqty dúnıe. Sondyqtan qoǵamǵa kitap oqytý úshin eń aldymen ol qoljetimdi bolý kerek. Kitaphanalarda jańa kitaptar turýy kerek. Ár telearnada kitapqa arnalǵan baǵdarlamalar jasalýy kerek. Mysaly, biz qanshama kitaptyń tusaýkeser rásimin ótkizip jatamyz. Soǵan «Habar», «Qazaqstan» arnalary kelmeıdi. Jalpy, barsha álem, oqyrmandar telearnalardyń reıtıngisine qarap boı túzeıdi. Kitap oqýdy nasıhattaýda BAQ-tyń róli kúshti. Sondaı-aq qazir – áleýmettik jeliniń zamany. Mıllıondaǵan oqyrmany bar juldyzdar ishken tamaǵyn emes, oqyǵan kitabyn kóbirek salýy kerek. Sonda ǵana kitap oqý mádenıeti qalypty dúnıege aınalady. Áıtpese bárine aıan, qazir kitap oqyp otyrǵan adamǵa tańǵalatyn zaman boldy. Kitap oqý – kez kelgen adamnyń kúndelikti tirshiligine aınalsa ǵana joǵary mádenıetke jete alamyz. Memleket basshysy da bul máseleni oqtyn-oqtyn kóterip júr. El basqarýdaǵy barlyq taraptan júıeli jumys júrgizilse, kitap oqýdy sánge aınaldyrýǵa bolady.
«Mazmundama» baspasy bes jyldan beri 400-ge jýyq kitap shyǵardy. Onyń teń jartysy – shetel ádebıeti. Biz jylyna bir kitapty 900 danaǵa deıin satamyz. Shyny kerek, bul óte tómen kórsetkish. Máselen, Qazaqstan kitap palatasynyń esebi boıynsha elimizde jylda shamamen 2500 jańa kitap tirkeledi. Shyny kerek, onyń barlyǵy jańa emes. Jartysyna jýyǵy ǵana qazaqsha kitaptar. Al Reseıde 120 myń jańa kitap tirkeledi. Reseı halqynyń sany bizden 7 ese kóp, biraq jaryq kóretin jańa kitap sany 50 ese kóp. Adam sanyna shaqsaq, Reseıge jetý úshin biz jylda 12 myńnan asa jańa kitap, ıaǵnı qazirgiden 5 esege kóp kitap shyǵarýǵa tıispiz. Jalpy, kitap oqylmaǵan soń kitaptyń jazylýy da, shyǵýy da máz bolmaıdy.