Senat spıkeri Máýlen Áshimbaevtyń tóraǵalyǵymen Palata otyrysy ótip, senatorlar qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne qarjy naryǵyn retteý týraly zańdy qarady, sondaı-aq depýtattyq saýaldaryn joldady.
Jubaıynyń kelisiminsiz nesıe berilmeıdi
Otyrys barysynda depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine kredıt berý kezinde táýekelderdi barynsha azaıtý, qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý, qarjy naryǵyn retteý jáne atqarýshylyq is júrgizýdi jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań eki oqylymda qarady. Zań banktik qaryzdar men mıkrokredıtter berý kezinde kredıtorlarǵa qoıylatyn talaptardy qatańdatý arqyly azamattardyń shamadan tys nesıe alýyn tómendetýdi kózdeıdi.
Atap aıtqanda, zańda azamattarǵa merzimi ótken kredıtteriniń ýaqyty 90 kúnnen asqan jaǵdaıda jáne jubaıynyń nemese zaıybynyń kelisiminsiz nesıe berýge tyıym salý qarastyrylǵan. Odan bólek, qarjy naryǵyndaǵy kıberalaıaqtyqqa qarsy is-qımyl máseleleri de eskerilgen. Endi elektrondy qaryzdar berý kezinde bankter men mıkroqarjy uıymdary klıentti bıometrııalyq sáıkestendirý tártibin júrgizýge mindetteledi.
Paıyz mólsheriniń joǵary
bolýy jáne jobalardy pysyqtaýǵa mán berilmeýi Qazaqstandaǵy bızneske nesıe berýdiń tómendeýine ákep soǵýda. Al tutynýshylar nesıesi tóleminiń keshigýi jyl saıyn kóbeıip bara jatqany halyqtyń jaǵdaıy máz emes ekenin kórsetedi. Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev halyqtyń jappaı nesıe alýǵa umtylýynyń problemalary men sebepteri týraly aıtty.
«Biz kórip otyrǵan mańyzdy kórsetkish – tutynýshy nesıesiniń ósý qarqyny – 2,4, bul bızneske nesıe berýdiń ósý qarqynynan – 0,8 paıyz joǵary. Úsh esege jaqyn. Osy sandar men úrdis bizdiń bıznestiń durys damymaı otyrǵanyn kórsetedi. Ol tipti negizgi qorlarǵa ınvestısııanyń tómendeýinen de kórinip tur. Halyqtyń ústi-ústine nesıe alǵany baıqalyp otyr. Bul halyq ómiriniń jaqsylyǵyn emes, tabysy az jáne ál-aýqaty tómen ekendigin kórsetedi. Bul olardyń tutynýshy nesıesi arqyly kún kóretinin baıqatady. Udaıy áldebir «sańylaýdy» jaýyp júredi. Tıisinshe, olar odan keıin ol nesıelerdi óteı almaıdy. Sondyqtan bul – keshendi másele jáne erteń óńdeý ónerkásibi boıynsha parlamenttik tyńdaýda osy máselelerdi ishinara kóteremiz», dedi Máýlen Áshimbaev.
Senat tóraǵasynyń pikirinshe, qazir kásipkerlik saýattylyqty damytý, halyq arasynda kásipkerlik belsendilikti yntalandyrý jáne bilim berý kýrstaryn ótkizý mańyzdy bolyp otyr.
«Senattyń tıisti komıteti osy jáne kelesi sessııa kezinde shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý baǵdarlamalaryna qaıta oralýy, olardy taǵy da taldaýǵa tıis. Búginde iri ónerkásip kompanııalarynyń aınalasynda shaǵyn jáne orta bıznes klasterin qanshalyqty órkendetip otyrǵanymyzdy, kásipkerlik rýhty qaı deńgeıde damytyp jatqanymyzdy kórýimiz kerek. Bul da mańyzdy mindet. Qytaı kásipkerlik rýhty únemi damytyp otyrdy. Qazir ol óz nátıjesin berip otyr. Bizge de bul baǵytta aýqymdy jumys atqarý kerek. Sondyqtan Ulttyq bank, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi jáne basqa da qurylymdardyń qatysýymen kásipkerlik, shaǵyn jáne orta bıznes máseleleri týraly salmaqty áńgime bolýy kerek», dedi Máýlen Áshimbaev.
Talqylaý barysynda senatorlar qujattaǵy normalardy konseptýaldy turǵydan maquldap, oǵan birqatar túzetý engizdi jáne zańdy Májiliske qaıtarý týraly sheshim qabyldady.
Bank ombýdsmany ókilettigi keńeıtiledi
Senatorlar usynǵan ózgeristerdiń qatarynda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń qyzmetin Ulttyq Bank bıýdjetinen qarjylandyrýǵa kóshire otyryp, ony respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý quramynan alyp tastaý týraly quqyqtyq tetikter bar. Sondaı-aq merzimdi áskerı qyzmet ótkerý kezeńinde zańda kózdelgen qaryz óteýdi keıinge qaldyrýdy 60 kúnge uzartý usynyldy. Bul túzetý zapasqa shyǵarylǵan áskerı qyzmetshige jumysqa ornalasýǵa jáne tólem qabilettiligin qalpyna keltirýge ýaqyt berý maqsatymen qarastyrylyp otyr.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Parlament depýtattary shamadan tys tutynýshylyq nesıe alyp, qaryzǵa batqan azamattar sanyn azaıtýǵa arnalǵan júıeli zańnamalyq túzetýler toptamasyn ázirledi. Zań arqyly azamattardyń bank nesıeleri men mıkrokredıtter boıynsha qaryzdaryn kollektorlarǵa satýǵa eki jyldyq, ıaǵnı 2026 jylǵy 1 mamyrǵa deıin moratorıı engizý usynylyp otyr. Sotqa deıingi retteý jáne atqarýshylyq is júrgizý aıasynda azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tetikteri kúsheıtiledi. Bank ombýdsmanynyń ókilettikteri keńeıtiledi. Sondaı-aq jańa mıkroqarjy ombýdsmany ınstıtýty engiziledi. Búgin senatorlar engizgen ózgerister zańnyń jekelegen erejelerin jetildirýdi kózdeıdi. Zańda kózdelgen sharalar azamattarymyzdyń quqyqtaryn tıimdi qorǵaýǵa jáne qarjylyq saýatty arttyrýǵa oń áserin tıgizedi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.
Áıelder ortalyqtaryn qoldaýǵa shaqyrdy
Palata otyrysynda senatorlar depýtattyq saýaldaryn joldady. Depýtat Nurtóre Júsip Úkimetke joldaǵan depýtattyq saýalynda áıelderge arnalǵan bilim, aqparattyq-konsýltasııa berý ortalyqtaryn qoldaýǵa shaqyrdy.
Senatordyń aıtýynsha, elordada 2021 jyldan bastap kópbalaly jáne jalǵyzbasty analarǵa, ómirde qıyn jaǵdaıda tap bolǵan, sondaı-aq múgedek balalardy tárbıelep otyrǵan analarǵa kómek kórsetetin «Baqytty otbasy» ortalyǵy jumys isteıdi. Bul ortalyq qazirgi kezde túrli kásip boıynsha 20-dan astam bilim berý kýrsyn uıymdastyryp, onda 2,5 myń áıel bilim alǵan. Onyń ústine, olardyń 80%-y óz isin ashqan jáne ortalyq zańgerleriniń qoldaýymen ótinish berip, memlekettik grant ala aldy.
«Baqytty otbasy» ortalyǵy bir jaǵynan áıelderdi rýhanı, moraldyq turǵydan qoldap, kásip úıretse, ekinshi jaǵynan halqymyzdyń etnografııalyq murasyn jańǵyrtyp, jas urpaqqa tálim beretin taptyrmas mádenı mekteptiń qyzmetin atqaryp otyr. Osyndaı úlgidegi ortalyqtardy óńirlerde, ásirese oblys ortalyqtarynan kóptep ashýǵa qalaı qaraısyz? Úkimet tarapynan arnaıy granttyq kómek berýge múmkindikterińiz bar ma? Osy úlgidegi ortalyqtardyń ónimderin naryqqa shyǵarýǵa, qorǵanys, medısına, mádenıet salalary boıynsha júıeli tapsyrystar arqyly qalyptastyrýǵa múmkindik bola ma?», dep saýal tastady Nurtóre Júsip.
Otandyq anımasııany damytý tetikteri
Senator Rýslan Rústemov depýtattyq saýalynda aqparattyq tehnologııa dáýirinde ulttyq erekshelikti saqtaý máselesin kóterdi. Depýtattyń aıtýynsha, shamadan tys belsendi vırtýaldy álemniń áserine tótep berý úshin ulttyq til men mádenı týyndylardy ortaq qundylyqtar retinde belsendi túrde nasıhattaý asa mańyzdy. Otanshyl urpaqty qalyptastyrý úshin sol aqparattyq tehnologııany jete meńgerip, ana tilimizdegi mádenı ónim men tárbıe quraldaryn zamanaýı formatta jańǵyrtý, búgingi kúnniń tilinde usyný asa ózekti bolyp tur.
Senatordyń pikirinshe, anımasııalyq fılmder búldirshinderdiń dúnıetanymyn qalyptastyratyn, tilin ushtaıtyn birden-bir tálim-tárbıe quralyna aınalyp otyr. Alaıda eger qazaq mýltfılmderi joǵary talaptarǵa saı kelmese, balalar ony kórmeıdi.
«Ulttyq tanymymyzǵa saı ıdeologııalyq mazmun-mańyzǵa ıe, balanyń sanasy tez qabyldaıtyn tárbıelik máni bar anıma ónimderi de, baldyrǵandarǵa arnalǵan kitaptar da óte az. Tili shubarlanyp, qazaqy tildiń qaımaǵynan aıyrylǵan, tipti anaıy sózben bylǵana bastaǵan qazaq kınosynyń kúrdeli jaǵdaıy da jeke saýaldyń júgi. Sodan bolar, balalardyń tili ózge tilde shyǵyp, ultymyzǵa jat tanym-túsinigi qalyptasyp keledi. Bul – ulttyń keleshegi úshin óte qaýipti qubylys. Sebebi anımasııa – jahandanýdyń eń mańyzdy quralyna aınaldy. Ozyq elder anımasııaǵa strategııalyq deńgeıde mán berip, óziniń ulttyq qundylyǵyn ózge elderge darytyp keledi», dedi R.Rústemov.
Senator otandyq anımasııany damytý tujyrymdamasyn ázirleýdi, «Kınematografııa týraly» zańdy qaıta qaraýdy, qarjy sýbsıdııasymen ulttyq anımasııalyq ortalyq ashýdy usyndy. Sonymen qatar ol anımasııalyq kıno rejısseri mamandyǵyna granttardy ulǵaıtý qajettiligin, ulttyq rýhqa sáıkes keletin mýltfılmderge jyl saıynǵy tapsyrys berýdiń mańyzdylyǵyn, sheteldik anımasııalyq fılmderdi memlekettik tilge aýdarýdyń qatań krıterıılerin bekitýdi jáne «Ulttyq anımasııa óneri týraly» zań jobasyn daıyndaý qajettigin atap ótti.
«Beıneleý óneri» pánin qaıtarý kerek
Elimizdiń kásibı sýretshileri jumysqa ornalasýda udaıy qıyndyqtarǵa tap bolyp keledi. Olar memlekettik qoldaý baǵdarlamasyna qol jetkize almaıdy jáne áleýmettik kepildikter de joq. Senator Amangeldi Tolamısov depýtattyq saýalynda kásibı sýretshiler zańdy túrde moıyndalmaǵannan keıin kóptegen problemaǵa dýshar bolatyny týraly aıtty.
Parlamentshiniń aıtýynsha, depýtattar 2022 jyly mádenıet týraly zańǵa «óner», «sýretshi», «músinshi», «qoldanbaly óner sheberi», «qolónershi» jáne t.b. uǵymdardy tolyqtyrýǵa usynǵan bolatyn. Alaıda memlekettik organdar bul termınder «shyǵarmashylyq qyzmetker» jáne «shyǵarmashylyq qyzmet» uǵymdarymen qamtylǵan dep eseptegendikten, túzetýler qoldaý tappady.
«Bizde kásibı sýretshilerdi daıyndaıtyn túrli oqý oryndary bar, alaıda olar keıinnen kásibı mártebeden aıyrylady. Saldarynan elimizdiń kásibı sýretshileri jumysqa ornalasý kezinde zańdy tanylýda qıyndyqtarǵa tap bolady. Olardyń memlekettik qoldaý baǵdarlamalaryna qol jetkizý múmkindigi shekteýli. Sýretshiniń kásibı mártebesiniń belgisizdigine baılanysty olardyń qyzmetinen túsken tabysqa salyq salý rettelmegen, jeńildik nemese arnaıy sharttary joq. Sondaı-aq sýretshilerdiń memlekettik baǵdarlamalar arqyly halyqaralyq jobalarǵa qatysýy rettelmegen, bul osy saladaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqtyń sapasyna tikeleı áser etedi. Sondyqtan «sýretshi» mamandyǵynyń anyqtamasy elimizdiń quqyqtyq salasyna qaıta oralýy kerek dep sanaımyz», dedi A.Tolamısov.
Senator sonymen qatar mektep baǵdarlamasynda «beıneleý óneri» pániniń joqtyǵyn da atap ótti. Bul balalardyń damýyna teris áser etedi. О́ner shyǵarmashylyq oılaý men qııaldy yntalandyrady, sezimder men emosııalardy bildirýge kómektesedi, synı kózqarasta oılaýdy damytady, usaq motorıkany jaqsartady jáne mádenı alýandyqpen tanystyrady. Bul pándi oqý baǵdarlamasyna qaıtarý balalardyń ıntellektýaldy, emosıonaldy, áleýmettik jáne fızıkalyq damýynda mańyzdy ról atqarady, bul bolashaq urpaq pen ulttyq tutastyq úshin mańyzdy.
Senator osyǵan baılanysty sýretshi mamandyǵyna resmı mártebe berý jáne «beıneleý óneri» pánin mektep baǵdarlamasyna qaıtarý úshin zańnamaǵa ózgerister engizýdi usyndy.
Senator Aınur Arǵynbekova skrınıngtik baǵdarlamalar tıimdiliginiń tómendigine jáne aýrýdy erte satysynda anyqtaýǵa qajetti medısınalyq jabdyqtardyń tapshylyǵyna alańdaýshylyq bildirdi. Osyǵan baılanysty mınıstrlikter men ákimdikterge medısınalyq mekemelerdiń ınfraqurylymyn jańartýǵa qosymsha qarjy bólýdi usyndy.