Memlekettiń eń qymbat qazynasy adam bolsa, zúbárjat tasy – bala. Onyń qaýipsiz ómiri men bostan bolashaǵy bárimizdiń moınymyzda. Jas urpaqtyń janaryndaǵy jalyndy jaǵa bilý – basty paryzymyz. Ol úshin balanyń kóńil kúmbezine basa-kóktep kirmeı, tanym tabaldyryǵyn ádeppen attaý kerek. Osy turǵyda eresekter men balalar arasyndaǵy túsinistik mańyzdy oryn alady. Oraıly tusta myna bir oqıǵanyń oıymyzǵa oralyp otyrǵany.
– Balaqaı, óskende kim bolǵyń keledi? – deıdi oıyn bilgisi kelgen bir eresek.
– Baqytty bolǵym keledi.
– Sen suraǵymdy túsinbeı qaldyń-aý...
– Keshirińiz, siz jaýapty túsinbeı qaldyńyz-aý, – deıdi álgi bala. Mysqyl suraqqa berilgen myqty jaýap kez kelgen aqyl ıesin oılandyryp tastaıdy. Rasynda, balaǵa baqyttan artyq eshteńe kerek emes. Eresekter jan-dúnıesin túsinip, sapaly ómirge jaǵdaı jasaǵany kerek keleshek urpaq úshin. Osyndaı izgi nıetpen memleketimiz balalarǵa, olardyń quqynyń qorǵalýyna basa nazar aýdaryp otyr.
Bul – ana men bala qaýipsizdigin qamtamasyz etetin, sondaı-aq otbasy ınstıtýtynyń daǵdyly damýyna septigin tıgizetin tıisti normalar. Soǵan oraı, jaqynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev áıelderdiń quqy men balalardyń qaýipsizdigine qatysty zańǵa qol qoıdy. Jańa qujatqa sáıkes densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý, sondaı-aq uryp-soqqany úshin baptary Qylmystyq kodekske engizilip, jaza merzimi uzartyldy. Budan bólek, 16 jasqa tolmaǵan balalardy jynystyq qatynasqa ıtermelegenderge de jaza kúsheıtildi. Soǵan sáıkes túrli baılanys jelisi arqyly qysym jasaý, denesine qol tıgizý sekildi qylmystyq áreketterge 200 aılyq eseptik kórsetkishke deıingi aıyppul salynady nemese 200 saǵatqa qoǵamdyq jumysqa tartylady. Bul bolmasa elý táýlik túrmege qamalady. Jańa zańdaǵy taǵy bir jańalyq, kámeletke tolmaǵandardy jynystyq zorlyq-zombylyq kórsetip óltirgender ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylady. Dál solaı pedofılder de ómir boıy temir torǵa toǵytylady.
Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Osylaısha, Úkimet balalardy zorlyq-zombylyqtan, sýısıdtiń aldyn alýdan qorǵaý jáne olardyń quqyqtary men ál-aýqatyn qamtamasyz etýdiń 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn qabyldaǵan edi.
Bıyldan bastap memleket kóleminde oqýshylardyń janjaldarǵa syndarly áreket etý daǵdylaryn qalyptastyrýǵa, balalardyń áleýmettik-emosıonaldyq jaǵdaıyn retteýge, tulǵaaralyq jáne toparalyq qatynastardy ońtaılandyrýǵa, balalardyń ózindik ál-aýqatynyń deńgeıin arttyrýǵa baǵyttalǵan «DosbolLike» býllıngke qarsy qanatqaqty baǵdarlama iske qosyldy. Búginge deıin joba aıasynda on myńnan astam shara ótkizilipti.
Álimjettik, kıberbýllıng sekildi minez merezderin joıý maqsatynda elimizdiń 14 óńirinde balalardy psıhologııalyq qoldaý ortalyqtary ashyldy. Mundaı ortalyqtar barlyq oblysta da ashyq. Sonymen qatar turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekkender júginýi múmkin balalarǵa arnalǵan «111» memlekettik senim telefonynyń jumys isteıtinin atap ótken jón.
Urpaq – ult dánekeri. Onyń sapasy myqty, sany kóp bolǵany qajet. Osy maqsatta Qasym-Jomart Toqaev 2020 jyly 1 qyrkúıektegi «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda otbasylyq-demografııalyq ahýal zor alańdaýshylyq týdyryp otyrǵan másele ekenin aıtyp, naqty mindetter júktegen edi. «О́kinishke qaraı, Qazaqstanda árbir altynshy otbasy bala súıe almaı otyr. Saýalnama kórsetkendeı, otandastarymyzdyń 20 paıyzǵa jýyǵy muny ajyrasýǵa negiz bolatyn eleýli sebep dep sanaıdy. Birikken Ulttar Uıymynyń elimizdegi halyq sanynyń ósimine qatysty boljamy Ortalyq Azııadaǵy kórshiles memlekettermen salystyrǵanda kóńil kónshitpeıdi. Úkimetke 2021 jyldan bastap «Ańsaǵan sábı» arnaýly baǵdarlamasyn júzege asyrýdy tapsyramyn. Ekstrakorporaldy uryqtandyrý baǵdarlamalary boıynsha bólinetin kvota sanyn 7 myńǵa deıin, ıaǵnı 7 ese kóbeıtý qajet», dep tapsyrma berip edi Prezıdent. Igilikti joba óz jemisin berdi. 20 myń erli-zaıypty ańsaǵan perzentin besikke bóledi. Endi aldaǵy jeti jylda jobaǵa 49 myń otbasy qatysyp, ata-ana atanýǵa talpynys jasaıdy.
Budan bólek, Memleket basshysy halyqqa Joldaýynda «Ulttyq qor – balalarǵa» atty jańa jobany júzege asyrýdy tapsyrǵan edi. «Ulttyq qordyń jyl saıynǵy ınvestısııalyq tabysynyń 50 paıyzyn balalardyń arnaýly jınaqtaýshy esepshotyna aýdarýdy usynamyn. Qarjy ár balaǵa 18 jasqa tolǵanǵa deıin aýdarylyp turady, ony merziminen buryn esepshottan shyǵaryp alýǵa bolmaıdy», dedi Q.Toqaev. Atalǵan jobanyń ıgiligin keńinen tarqatyp aıtsaq, jınalǵan qarajattyń ıesi qarjyny kámelettik jasqa tolǵannan keıin ǵana paıdalana alady. Baspana alýǵa elimizdiń aýmaǵynda ǵana ruqsat etilse, bilim alý úshin sheteldik oqý ordalaryna da bara alady. Atalǵan baǵdarlamanyń aıasynda qańtarda 6,9 mıllıon balanyń jeke shotyna 100,5 dollar tústi. Qarjy mınıstrligi júrgizgen esepke súıensek, bıyl dúnıege kelgen bala kámelettik jasqa tolǵanǵa deıin onyń esepshotynda 3,5 myń dollar jınalady. Bul – elimizdegi ár balanyń bolashaqta sapaly bilim alýyna jasalǵan úlken qoldaý.
Bıyldan bastap elimizde «Keleshek» bilim berý baǵdarlamasy da iske qosyldy. Bul joba jas urpaqtyń sapaly bilim alýyna múmkindik beredi. Balanyń esepshotyna ata-ana ǵana emes, memleket te aqsha salyp otyrady. Árbir bes jasar balaǵa memleket shot ashyp, oǵan 60 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde qarajat engizedi. Bul baǵdarlama erikti júıe bolǵandyqtan, shottardy avtomatty túrde ashý josparlanbaıdy. Ol ata-analardyń qalaýyna baılanysty.
Elimizdegi Artsport, Damubala, sondaı-aq Darabala syndy shyǵarmashylyq jáne sport úıirmelerindegi balalardy jeke qarjylandyrý baǵdarlamalary jumys isteıdi. Osy joba aıasynda 480 myńnan astam balanyń qosymsha úıirmelerge qatysyp, ózin sabaqtan tys damytýǵa múmkindigi bar.
Sonymen qatar elimizde jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa jeke qoldaý men kómek kórsetetin tálimgerlik ınstıtýtyn engizý jobasy tabysty iske asyrylyp jatyr. Respýblıkanyń 17 qalasynda 300-den astam adam tálimger bar. Bul baǵdarlama jetim balalardy qoǵamǵa beıimdeýge jáne táýelsiz eresek ómirge daıyndaýǵa baǵyttalǵan.
Byltyr elimizde jańa Áleýmettik kodeks qabyldanǵan edi. Bul qujatta halyqty memlekettik qoldaý tásilderi tolyqtyryldy. Naqtylaı aıtsaq, Otbasynyń sıfrlyq kartasy engizilip, balalardy áleýmettik qorǵaý sharalary kúsheıtildi. Sondaı-aq múgedektigi bar azamattarǵa, ásirese aýyldyq jerlerde arnaýly áleýmettik qyzmetterdiń qoljetimdi bolýyn qarastyrdy.
Áleýmettik tólemder de shet qalǵan joq. 2023 jyldan bastap Memleket basshysynyń 2022 jylǵy Joldaýynda aıtylǵan bastamasyna sáıkes bala kútimi boıynsha tólemder 1,5 jylǵa deıin uzartyldy. Buǵan deıin qoǵamda sábıdi kútip-baptaýǵa beriletin áleýmettik kómek merziminiń azdyǵy týraly jıi talqylanatyn edi. Sondyqtan bul bastama da ata-analarǵa úlken kómek bolary anyq. Osy oraıda bala dúnıege kelgende beriletin járdemaqy mólsherin de aıta keteıik. Úsh balaǵa deıin 38 aılyq eseptik kórsetkish esebinde bıýdjet esebinen bir rettik kómek beriledi. Al tórtinshi ne odan keıingi balasyn bosanǵandarǵa 63 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde tólenedi. Kópbalaly otbasylarǵa aı saıyn járdemaqy beriledi. Budan bólek, «Altyn alqa», «Kúmis alqa» ıegerlerine de qosymsha tólem jasalady. Osylaısha, memleket óskeleń urpaqtyń kútimine qomaqty qarjy bólip otyr.
Bala sany artsa, balabaqsha men mektepterge suranys artatyny belgili. Bul másele boıynsha memleket aýmaǵynda mektepke deıingi ártúrli uıym jumys jasap jatyr. Qazir olardyń sany 11,5 myńǵa jetti. Onda mıllıonǵa jýyq bala tárbıelenedi. Al kezekte 107 myń bala tur.
Oryn tapshylyǵyn ońtaıly retteý maqsatynda «Jaıly mektep» ulttyq jobasy qolǵa alynǵany belgili. Oqýshynyń sapaly bilim alyp, jan-jaqty damýyna jaǵdaı jasaıtyn joba aıasynda aldaǵy eki jyl kóleminde 400-den asa mektep salý josparlanǵan. Osy jyldyń 1 qyrkúıegine deıin 98 mektep, 2024 jyldyń sońyna deıin 110 mektep, qalǵany – 2025 jyldyń sońyna deıin. Bul oqý nysandary zamanaýı jabdyqtarmen jabdyqtalyp, biryńǵaı standart boıynsha salynady. Oqý úderisinde de oń baǵyttar bar. «Jaıly mektepterdiń» dırektorynan bastap, muǵalimderine deıin arnaıy tártippen qabyldanady. Elimizde ulttyq baǵalaý júıesi bar ekenin eskersek, oqýshyǵa muǵalim qoıǵan baǵamen ǵana emes, syrtqy baǵalaý arqyly da bilim sapasy anyqtalatynyn aıta ketý kerek.
Sonymen qatar áleýmettik osal toptaǵy 400 myńnan astam mektep oqýshylary mektep formasy jáne oqýǵa arnalǵan kerek-jaraq quraldarymen qamtamasyz etiledi. Memleket alyp bergen kıim-keshekterdiń deni birdeı nusqada bolyp, balalardyń talǵamynan shyqpaı jatady. Bul joly aqshalaı qarajat ata-analarǵa mektep formasyn, aıaqkıimdi, keńse taýarlaryn balalarymen óz betinshe tańdaı alatyndaı etip beriledi. Jyl saıyn arnaıy bilim berý uıymdarynyń jelisi keńeıip keledi. Búgingi kúni mektepterdiń 86%-dan astamynda ınklıýzıvti bilim berýge jaǵdaı jasalǵan. Osy saladaǵy 500-ge jýyq uıym erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalarǵa arnaıy psıhologııalyq-pedagogıkalyq qyzmetter kórsetedi. Mektepterde ınklıýzıvti oqytýdy qoldaýdyń 1051 kabıneti jumys isteıdi.
Iá, memleket ata-ana men balalardy qoldaý úshin osyndaı ıgilikti jobalardy júzege asyryp jatyr. Munyń barlyǵy elimizdiń kemel keleshegi úshin. Alaıda myna qaǵıdany esten eshqashan shyǵarmaǵan jón. Balanyń turmysyn jaqsartqanmen, kúlkisin jasandy qylyp almańyz, qurmetti ata-ana! Onyń kisilik kelbetin, adamdyq ar-uıatyn qalyptastyrýǵa eń áýeli siz jaýapkersiz. Qashanda «balanyń jaqsy bolmaǵy – ata-anasynan». Sondyqtan ata-ana, qurby-qoǵam bolyp, balalardyń baqytyna sep bolý – dáýir aldyndaǵy basty paryzymyz.