Aıtyp otyrǵanymyz, ázerbaıjan ádebıetiniń kózi tiri klassıgi Anar Rzaev. Al Qorqyt ata Baıqaldan Balqanǵa deıingi baıtaq dalany mekendegen baıyrǵy túrik jurtynyń bárine ortaq orasan zor mıftik, a bálkim tarıhı tulǵa. Qazaqtyń ulaǵat uıalaǵan uǵymynda ol qara qobyzyn kúńirentken qudiretti kúıshi. Aqyl-parasatymen aınalasyn aýzyna qaratqan aq saqaldy abyz. Halqynyń arǵy-bergi shejiresin sheshen tilmen tolǵaıtyn, aldaǵyny aına-qatesiz boljaıtyn áýlıe. Áıtse de ár qadamyn ańdyǵan Ázireıil-ajaldyń quryǵynan qansha qashsa da qutyla almaǵan eki aıaqty, et júrekti pende ekeni taǵy anyq. Dám-tuzy taýsylǵan Dádemizdiń jany kıeli Turan topyraǵynda, jaıylyp aqqan Syrdarııanyń jaǵasynda jaı tapqan kórinedi. Qarmaqshy jerindegi kesenesi kelimdi-ketimdi zııarat etýshilerden arylǵan emes.
Anaý jyly Astanada ótken Azııa jazýshylarynyń birinshi forýmyna qatysqan Anar aǵamen emen-jarqyn suhbat quryp, kókeıdegi kóp saýalymyzǵa jaýap alǵan edik. Sonda onyń tym túrikshil ustanymyń túp-tórkinin túsingendeı boldyq. Qazir qanatyn keńge kergen halyqaralyq TÚRKSOI uıymynyń bastaýynda turǵandardyń qatarynan tabylǵanyn bildik.
«Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» degen emes pe burynǵylar. Ánekeńniń ákesi Rasýl da, anasy Nıgıar da ataq-dańqtary Qap taýynan asyp, keń-baıtaq Keńes odaǵyna tanylǵan aqyndar-tuǵyn. Talanttary tas jarǵan talaı qalamger osylardyń shańyraǵynan tabylatyn. Syrlasý keshterinde keıde ult taǵdyryna baılanysty oqshaý oı-pikirler aıtylyp qalatyn. Solardy sanasyna sińirip ósken óreli óren erte oıandy. Ásirese Ázız Nesın, Nazym Hıkmet sekildi Túrkııa tarlandarynyń tarıhtan tamyr tartqan áńgimelerin qumarta tyńdaıtyn. Oń-solyn tanyp úlgergen on tórt jasynda ataqty «Qorqyt ata» dastanyn oqyp taýysty. Jan dúnıesi tóńkerilip túskenin sezdi. Eseıgen shaǵynda shabyty shalqyp eriksiz qalamǵa qol sozdy.
Oǵyzdardyń eń úlken rýhanı murasy sanalatyn «Kıtabı dedem Korkýd» kúndiz oıynan, túnde túsinen shyqpady. Sodan basqa dúnıelerdiń barlyǵyn ysyryp qoıyp aty ańyzǵa aınalǵan ardaqty babasy týraly týyndy jazýǵa kiristi. Onysy «Knıga moego deda Korkýta» degen hıkaıatqa aınalyp, Máskeýde jaryq kórdi. Osy shyǵarmasynyń jelisimen «Sóngen ottyń sáýlesi» atty eki serııaly kórkem fılm túsirildi.
Aıtpaqshy, Astanadaǵy alqaly jıynnyń bıik minberinen sóılegen Anardyń myna bir sózderi eleń etkizgeni este. «Tórtkúl dúnıeniń tórinen oryn alatyn túrik tektiler adamzat órkenıetine qomaqty úlesin qosqan nebir dúldúlderdiń tusaýyn kesti. Biraq Shekspırmen shendesetin dramatýrgterimiz, Servantes, Tolstoı, Dostoevskıı, Balzak sııaqy romanısterimiz joqtyǵyn moıyndaýǵa tıispiz. Esesine eýropalyqtardyń birde-bir jyry óziniń poetıkalyq qýaty men kólemi jaǵynan bizdiń «Qorqyt» pen «Manastyń» qolyna sý quıýǵa jaramaıdy!» dep týysqan ázerılerdiń áspetti uly zaldaǵy áriptesterine qasqaıa qaraǵanda, kóziqaraqty kópshiliktiń kóńili bir kónshigeni daýsyz.
Sonymen qoıshy, Anardyń «Qorqyt atasyn» qolǵa aldyq. Bul shyǵarmasynda avtor baǵzydan jetken baba jyrdyń belgili sıýjetterin saqtaı otyryp, on eki taraý oqıǵalarynyń basyn biriktirip ózinshe órnektegenin baıqadyq. Árıne, «Qorqyt ata kitaby» – áıdik álem Otandy súıýge úndeıtin oda. Sheberlikten týǵan shedevr. Sondyqtan soqtaly eńbektiń eleýli tustary bolmasa, tegis qamtýǵa povestiń kólemi kótermeıtini túsinikti.
Gomerdiń «Odısseıin» on oraıtyn oǵyzdardyń bul eposy taqyryptyq turǵydan bir-birinen bólek on eki taraýdan turatyny ámbege aıan. Báriniń basty keıipkeri dalanyń dana qarty Qorqyt. Jaýhar jyrda oǵyz túrikteriniń erlik pen órlikke toly ómiri, ádet-ǵuryptary, batyrlar básekesi, úılený salty, taǵysyn taǵylar tamasha sýretteledi. Eń bastysy, aǵaıynnyń aradan qyl ótpes tatý-tátti tirligi dáripteledi. Tek, bir taraýynda ǵana bılikke talasqan taqqumar bekterdiń aıar qylyqtary aıyptalady.
Erek epopeıanyń túpnusqasynan eptep aýytqyǵan jazbager shyǵarmasyna biraz beıneni syrttan engizipti. Povestiń basty muraty – oıdy, qyrdy jaılaǵan oǵyz balasynyń beıbit aspan astynda besik terbetkisi keletinin, kórshi taıpalarmen atysyp-shabyspaı, tynysh turýdy qalaıtynyn kórsetý.
Jazýshy shyǵarmasyn áıgili jyrdaǵydan basqasha bastaıdy. Kóneniń kózindeı kógildir taýlar baýraıyndaǵy soıqan soǵysta aǵasy inisin, ákesi balasyn óltirgen zulmat bolyp jatyr. Bul qaıǵy bulty oǵyzdardyń basyna qalaı úıirildi. Munyń muńǵa toly sebebin Qorqyt qana biledi. Endeshe, aqıqatyn sol aıtýǵa tıis. Biraq Qorqyt qobyzyna qol sozbaıdy. Jumǵan aýzyn ashpaıdy. Onyń ornyna qaıqy qylyshtar qarjasty, jebeler jeldeı ysqyrdy, ıesiz jylqylar kisinedi. Danagóı Dáde jaýlasýshy jaqtardan qyzyl qyrǵyndy toqtatýdy suraıdy. Keýdeleri kekke, kózderi qanǵa tolǵan eserler eshnárseni estýden qalǵandaı esti sózdi qulaqtaryna qystyrmaıdy. Aqyry aıqas alańynda tiri jan qalmaıdy.
Buryn-sońdy bolmaǵan mundaı sumdyqtan júregi sýyǵan Qorqyt beıbaq basy aýǵan jaqqa beze jóneledi. Qaıda barsa da jolaı óziniń kórin qazyp jatqan bireýlerdi kezdestirip, odan saıyn úreıi ushady. Mine, osy ańyzdy Anar qazaqtardan alǵanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni ejelden jetken eski jyrda bul oqıǵa baıandalmaıdy. Qazekeń tuıyqqa tirelgende jıi qoldanatyn «Qaıda barsań – Qorqyttyń kóri» deıtin qorqynyshtylaý sóz tirkesi sodan qalsa kerek.
Kitaptyń sońyna qaraı ónegeli ósıetteı aıtylatyn Qorqyt sózi búgingi urpaqtaryna arnalǵandaı estiledi.
– Azer ulym, esińde usta: týǵan jer tuǵyryńa, otanyń qutty ordańa aınalýy úshin eki-aq nárse isteý kerek. Birinshisi, kindik qanyń tamǵan topyraqqa egin sal, astyq or. Ekinshisi, otanyńdy syrtqy jaýdan qorǵaı bil. Qorǵaı almasań atamekenińe dán sebýdiń qajeti joq, óıtkeni ósirgen jemisińdi dushpandaryń jeıdi.
Áne, másele qaıda jatyr. Qorqyt atanyń aýzymen aıtylǵan Anar sózi oqyrmandy tereń oıǵa batyrady. Otan úshin otqa túsýden taıynbaýdy uqtyrady ultjandy ul-qyzdarymyzǵa. Shynynda da, qaı halyqtyń bolsyn basty maqsaty – alańsyz ómir súrer aqarly-shaqarly el ataný.
Iá, Qorqyt ata asqar shyń basynda turyp bergen batasyndaǵydaı, qoınaýy qut jerimiz jemiske tolsyn! Kóleńkeli kók daraqtarymyzdyń tamyry solmasyn! Býyrqanǵan bulaqtarymyzdyń kózi bitelmesin! Úkilegen úmitimiz úzilmesin! Qyrandarymyzdyń qanaty qaıyrylmasyn! Qazanymyz ottan túspesin!
Anardyń Qorqyt atasynyń aq tilegi qabyl bolǵaı.
Áýmın!