Urpaq almasqanda qundylyqtar da ózgeretinin baıqap júrmiz. Jas býyndy ne alańdatady, olar neni qajetsinedi, ózekti máseleleri qandaı degen saýaldar ýaqyt talabyna saı týyndaıtyny sózsiz. Qazirgi jastardyń paıym-parasatyn, tanym-túsinigin baǵamdaý maqsatynda olarmen etene jumys istep júrgen mamandardy sózge tartyp kórgen edik.
Otbasy – basty qundylyqtyń biri
Aısulý ERNIIаZOVA,
«Jastar» ǴZO dırektory:
– Biz 10 jyldan astam ýaqyt boıy «Qazaqstan jastary» baǵdarlamasyn ázirlep kelemiz. Byltyrǵy zertteýlerge ıek artsaq, elimizdegi jastar úshin basym qundylyqtar qataryn otbasy – 72,6%, dostyq – 32,3%, densaýlyq – 29,9%-dy quraıdy. Sonymen birge senim, din (18,7%) men jan tynyshtyǵy (17,5%) sııaqty qundylyqtar óz mańyzyn saqtap qaldy. Bulardy jeke jáne ujymdyq nanymdar men qajettilikter konteksindegi qundylyqtar dep qaraýǵa bolady. Qazaq jastarynyń qundylyq baǵyt-baǵdary zııalylyq qundylyqtardan góri dástúrli qundylyqtardyń sál basymdyǵy, tutastaı alǵanda beıtaraptylyqqa jaqyn dep sıpattaldy.
Jas boıynsha júrgizilgen taldaý «Otbasy» nusqasynyń basymdyǵy barlyq jas toptary arasynda birdeı ekenin kórsetti (60%-dan astam). Orta jas toptarynda kórsetkish 19-23 jáne 24-28 jas toptary 75,7-76,9%-ǵa deıin ósken. Dostyq qundylyǵy 29-34 jas arasynda barynsha ózekti (54,4%). Jastardyń kishi toptarynda «densaýlyq» qundylyǵynyń orny erekshe – 33,9%-dy quraıdy. Din men senim mańyzdy qundylyq retinde respondentterdiń jasy úlkeıýimen tómendeý úrdisin kórsetedi. 14-18 jastaǵylardyń úshten biri din men nanymdy mańyzdy dese, 29-34 jas aralyǵyndaǵylardyń ár onynshysy ǵana sondaı pikirde. Jan tynyshtyǵy barlyq jas toptary úshin birdeı deńgeıde basymdyqqa ıe. Bul qatardan 24-28 jas toby erekshelenip tur, olarda kórsetkish – 12,1% ǵana. Túrli jas toptarynda meılinshe tómen baǵalanǵan qundylyqtar ózin-ózi damytý men baǵalaý, qyzyqty jumys pen kásip boldy.
Ata-ana meıirimin eshnárse almastyra almaıdy
Ásııa SERIKOVA,
psıholog
– Qazir otbasyndaǵy árbir adamda bir-bir gadjetten bar. Jasy da, jasamysy da telefonǵa úıirsek bolyp aldy. Saldarynan kúıbeń tirshiliktiń qamyn kúıttegen ata-ana balasynyń qansha ýaqyt telefonǵa telmirip otyratynyn ańǵarmaıdy. Degenmen balaǵa tártip pen shekteý qajet. Meılinshe sporttyq seksııalar men úıirmelerge berip, zeıinin aýdarý kerek. Sondaı-aq únemi tildesip, onyń jan qalaýyn anyqtap otyrý mańyzdy. Bala jas shybyq sııaqty, qalaı ósse, sol baǵytta tamyryn keńge jaıady. Sol sııaqty ár jastyń ózindik qıyndyǵy bolady. Máselen, otbasynda zorlyq-zombylyq kórgen bala kompıýterlik oıyndy aldanysh kóredi. Iаǵnı úıde urys-keris bolǵan jaǵdaıda ol qorǵanysh esebinde tynysh atmosfera qalyptastyrýǵa tyrysady. Osylaı telefonǵa áýestigi qalyptasady.
Qazir qoǵamda jastar arasynda býkmekerlik keńseler men kazıno syndy qumar oıynǵa elikteýshilikti jıi baıqaýǵa bolady. Oǵan Ishki ister mınıstrliginiń statıstıkasy da dálel. Ońaı jolmen keletin aqshaǵa qyzyǵýshylyq 25-40 jas aralyǵyndaǵy er adamdar arasynda basym. Al kompıýterlik oıyndarǵa 10-20 jas aralyǵyndaǵy balalar jaqyn. Sebebin izdep, astaryna úńilsek, árkimge ártúrli jaǵdaı áser etedi. Bireýge ata-anasynyń meıirim-mahabbaty, al endi birine emosııa men senimdilik jetispegennen oıynǵa basymen kirip ketedi.
Álemdik zertteýler derekterin baǵdarlasaq, qumar oıynǵa táýeldiliktiń sebebinen sýısıd 15 ese artqan. Al elimizde byltyr bar-joǵy segiz aıdyń ishinde 2 620 óz-ózine qol jumsaý faktisi tirkelgen. Onyń 2080-i er bolsa, 540-y áıel, al 139-y kámeletke tolmaǵan jetkinshek eken. Bul da qoǵamdaǵy qordalanǵan ótkir másele.
Barlyq másele tárbıeden bastalady
Amangeldi MAMYT,
J.Táshenov atyndaǵy ýnıversıtettiń dekany, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent:
– Jas urpaqtyń adal azamat bolyp qalyptasýy aldyńǵy býyn – zııaly qaýymǵa tikeleı baılanysty. Buǵan nazar aýdarǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Aǵa býyn jas urpaqqa jol nusqap, baǵyt-baǵdar berýi kerek. Elimizde kózi ashyq, kókiregi oıaý, oıy ushqyr, bilimdi jastar kóp. Biz olardyń boıyna asyl qasıetterdi sińirýimiz qajet. Uly Abaıdyń «Birińdi qazaq, biriń dos, kórmeseń, istiń bári bos» degen sózi áli de ózekti bolyp tur. Men zııaly qaýym ókilderiniń bir-birine árdaıym tilektes bolǵanyn qalaımyn», dedi.
Rasynda, eldegi bereke-birliktiń bastaýy – zııaly qaýym ókilderiniń danalyǵyna kelip tireledi. Buǵan HH ǵasyr basyndaǵy Alash ardaqtylarynyń eldi uıystyrýdaǵy áreketteri anyq dálel bola alady. Bul – keıingi býynǵa úlgi-ónege.
Búginde jastardyń nashaqorlyqqa, neshe túrli qumar oıynǵa táýeldiliginiń artýy, zorlyq-zombylyqtyń balabaqshadan bastap kórinis tabýy – kún tártibindegi ótkir máseleler. Negizi ár nárse tárbıeden bastaý alady. Al qazirgi urpaqty ınternet tárbıelep otyr desek, qatelespeımiz. Jeńil aqsha tabý, zańsyz jolmen baıý joldary áleýmettik jelilerde jıi nasıhattalady.
Prezıdenttiń Ulttyq quryltaıda júktegen mindetteriniń biri – adal eńbek adamyn qalyptastyrý. Memleket basshysy aldymen jaman ádetten aýlaq bolýdy usynady: «Nashaqorlyq, ásirese balalar arasynda tez taralyp, jastarymyz ýlanyp jatyr. Esirtkimen kúres belsendi júrgizilmese, erteń bári kesh bolýy múmkin. Qazir esirtki satqan qylmysker qatań jazaǵa tartylady. Meniń usynysym: esirtki zattaryn óndiretin adamdardyń jazasyn barynsha qataıtý kerek. Ony eń aýyr qylmystarǵa teńestirý qajet. Parlamentti bul bastamany qoldaýǵa shaqyramyn».
Búgingi qoǵam shyn máninde qatygezdenip barady. О́skeleń urpaqtyń tárbıesinde ketken kemshilik zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen túrin týdyryp júr. Sol sebepti jaman ádetten arylý úshin oǵan qarsy qoǵam bolyp jumylyp kúresý kerek.
Jastardy jetildiretin baǵdarlama qajet
Aınur KÁRIBOZOVA,
Maqsut Narikbayev University basqarma tóraǵasynyń orynbasary:
– Memlekettik jastar saıasaty týraly zańǵa sáıkes jas bolyp tanylý shegi 35 jasqa deıin uzartylyp, elimizdegi jastar sany burynǵy 3,7 mıllıonnan 6 mıllıonǵa jýyqtady. Osylaısha, jastar sanatynda 14 pen 35 jas aralyǵyndaǵylar sanalady. Iаǵnı osy sanatta orta mektep deńgeıinde keıingi kezde el boıynsha jappaı buqaraǵa jetkizilip jatqan óreskel buzaqylyq, zorlyq-zombylyq faktorlary da bar. Elimizdiń jasóspirimderi arasyndaǵy buzaqylyq, tártipsizdik, tárbıesizdik, zorlyq-zombylyq keıingi kezde ǵana órshidi me? Álde bul burynnan bar jaǵdaı, tek qazirgi tańda áleýmettik jeliler kómegimen ashylyp jatyr ma?
Elimiz jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd jóninen álemde alǵashqy ondyqtan kóp jyl qatarynan túspeı keledi. Sonyń ishinde 9-14 jas aralyǵyndaǵy balalar men 15-24 jas aralyǵyndaǵy jastar sýısıdi boıynsha 6-orynda turmyz. Osy jas aralyǵyndaǵy sýısıdke barýdyń basty sebebi mekteptegi býllıng, zorlyq-zombylyq pen otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq ekeni aıtylady.
Jetkinshekter tárbıesindegi óreskel qateliktermen jumysqa qoǵam bolyp kirisýimiz kerek. Dástúrli «Kim kináli?» degen suraqty qoıý qazir orynsyz. Bala, ata-ana, synyp jetekshisi, muǵalimder, mektep, qorshaǵan orta – qatygezdikke jol bergenniń bári kináli. Ne isteýimiz kerek? Balalar tárbıesi máselesi jóninen tereń zertteý nátıjesinde daıyndalǵan keshendi eldik baǵdarlama qajet.
HH ǵasyrdyń 80-90-jyldary Islandııa jetkinshekteri arasynda buzaqylyq, esirtki, ishimdikke salyný órshigen eken. Eń aldymen, el boıynsha jasóspirimder arasynda júrgizilgen saýalnama nátıjesinde balalardyń mundaı minez-qulqynyń basty sebebi retinde ata-ananyń bala ómirine qatyspaýy ne az bolýy anyqtalady. Eldiń bas qalasy Reıkıavıkten bastap ata-analar qaýymymen, úkimetpen keshendi sharalar qolǵa alynyp, qazir Eýropanyń birqatar qalasy Islandııa úlgisimen jastar tárbıesi reformasyn júrgizip jatyr. Mysaly, Islandııada ata-ana balalarymen múmkindiginshe kóbirek birge ýaqyt ótkizýi úshin olardyń jumystan erterek úıge qaıtýyna jaǵdaı jasalǵan. Ata-ana úıine 4-5-ke deıin oralýǵa tyrysyp, balalarymen 8-ge deıin ýaqytyn ótkizýge tyrysqan. Reforma qolǵa alynǵan kezeńde jetkinshekterdiń túngi 10-nan keıin dalada, qoǵamdyq oryndarda júrýine tyıym salynǵan. Ata-analar keshki ýaqytta jańa tártiptiń qatań saqtalýy úshin eriktilik negizinde túngi kezekshilik pen reıdter júrgizgen. Jetkinshekter bos ýaqytyn meılinshe sport, ónermen aınalysýy úshin jylyna ár jasóspirimge 500 dollar bólingen. Reıkıavık meri kezinde chempıonatta Anglııany jeńýimizdiń basty sebebi de osy reforma deıdi.
Árıne, bizge Islandııa reformasyn aınytpaı qaıtalaýdyń qajeti joq. Biraq sol ispettes oń nátıje bergen úzdik úlgilerdi zerttep, ózimizdiń erekshelikterimizdi eskerý arqyly jastar tárbıesi baǵdarlamasyn qabyldaǵan jón. Qazirgi zaman tyıymdar zamany emes, biraq ult keleshegi – jastar osyndaı nadan, kórgensiz, tártipsiz, tárbıesiz, sotqar, buzaqy bolsa, naqty bir oń nátıjege jetkenshe qatań sharalar kerek te shyǵar...
Bilimge sener zamanda qapy qalmaıyq
Abylaıhan ÁBDIRÁSh,
«Medısına jastary» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi tóraǵasy, «Alayaq.net» jobasynyń negizin qalaýshy:
– Ár urpaqtyń óz túsinik-kózqarasy baryn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine zeıin salsaq, eger 2010 jyly jaratylystaný, ǵylymı jáne ınjenerlik mamandyqtar boıynsha oqıtyn stýdentterdiń úlesi 46,2%-dy qurasa, 2020 jylǵa qaraı ol 38,7%-ǵa deıin tómendegen. Sondaı-aq bıznes, basqarý jáne quqyq sııaqty baǵyttar sol kezeńde 27,3%-dan 35,4%-ǵa deıin ósken.
Eger ótken ǵasyrdyń 50-60-jyldarynda jastar ǵalym nemese ǵaryshker bolýdy bedel tutyp, armandasa, qazirgi býyndy IT salasynyń mamandyqtary kóbirek qyzyqtyrady. Onyń ústine bloger, tabys kóp ákeletin frılans mamandyqtaryn tańdap jatady. Saýalnamalarǵa sáıkes 18-29 jas aralyǵyndaǵy jastardyń shamamen 60%-y ómirde tabysqa jetý úshin irgeli ǵylymı bilimge tereńirek úńilýden góri kásipkerlik jáne tehnologııalyq daǵdylardy damytý mańyzdyraq dep sanaıdy. Bul qazirgi jastardyń qundylyq baǵdarlarynyń ózgergenin ańǵartady. Sáıkesinshe, materıaldyq ál-aýqat pen jyldam mansaptyq ósý birinshi orynǵa shyǵyp otyrǵan sekildi. Sebebi jas býynnyń basym bóligi jeńil aqsha tabýdy armandaıdy jáne tez baıýǵa umtylady.
Ulttyq bank málimetinshe, qarjy pıramıdalarynan jáne basqa da alaıaqtyq shemalardan zardap shekkenderdiń jalpy sanynyń shamamen 20%-y – 18-29 jas aralyǵyndaǵy azamattar. Demek jastar – ártúrli alaıaqtardyń ońaı oljasy. Sodan bolar, keıingi jyldary «ınfobıznes» salasynyń tanymaldylyq bási artty. Sondyqtan sarapshylar jastar damýy men olardyń daǵdy, biliktilikteriniń qalyptasýynda bilim berý mekemeleriniń orny erekshe ekenin aıtady.
Men jastarmen tyǵyz jumys isteımin. Bári birdeı nashaqorlyqqa, tárbıesizdikke, bilimsizdikke boı aldyryp júr dep aıta almaımyz. Tereń irgeli bilim alýǵa, ınnovasııalyq ıdeıalardy damytýǵa jáne qoǵamnyń ózekti máselelerin sheshýge umtylatyn jas býyn bar. Qazirgi zaman talabyna saı jastar burynǵydaı bilimdi tek mektepten nemese joǵary oqý ornynan ǵana emes, óz betinshe alýǵa da qaýqarly. Bul ásirese jańa tehnologııalar, áleýmettik kásipkerlik, kreatıvti ındýstrııa salalarynda baıqalady.
Ári Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń derekterine sáıkes túrli ǵylymı zertteý konkýrstary men olımpıadalarǵa qatysatyn jas otandastarymyzdyń sany jyl saıyn 7-10%-ǵa ósip otyr. Olardyń kópshiligi bolashaqta tabysty ǵalymdar, ınjenerler jáne tehnıka salasyndaǵy kásipkerler bolatynyna senimdimin. Tek jastardyń qundylyqtar júıesin qalyptastyrýda memleket olardyń sapaly bilim alýyna, eńbekqorlyq, jaýapkershilik, adamgershilik qasıetterin boılaryna sińirýge jáne uzaqmerzimdi perspektıvaly ǵylymı jáne ınjenerlik kásipterdiń bedelin arttyrýǵa kúsh salýy qajet.
Osyndaı baǵyttardyń biri – jastarǵa tájirıbeli mamandar men ınnovasııalyq kásiporyndardyń qoldaýyna súıene otyryp mansaptyq jolyn sanaly túrde tańdaýǵa múmkindik beretin erte kásiptik baǵdarlaý jáne tálimgerlik baǵdarlamalaryn damytý. Sondaı-aq tájirıbege synı oılaýdy jetildirýge arnalǵan zamanaýı oqytý ádistemelerin engizý. Bul jastardy jańa ǵylymı jáne tehnologııalyq shyńdardy baǵyndyrýǵa shabyttandyrady. Sondyqtan han Abylaı aıtqandaı:
«Bilekke sengen zamanda eshkimge ese bermedik,
Bilimge sener zamanda qapy qalyp júrmelik».
Baıqap, baǵdarlaǵanymyz, rýhanı jańǵyrý ıdeıasy búgingi ýaqyt talabynan týyndap otyr. Qazirgi jas býynǵa ulttyq qundylyq aıasyndaǵy tárbıe kerek. Bul – bir ǵana otbasy ınstıtýtynyń emes, dúıim qoǵamnyń aldynda turǵan basty mindet. О́ıtkeni túptep kelgende tárbıege jetkilikti kóńil bólmeý memleket minberindegi ótkir máselelerdiń týyndaýynyń bir sebebi bolyp tur.
Daıyndaǵan –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»