Izashar

* Esenberlın – 100

Dala tarıhynyń daýylpazy

«Ilııas Esenberlın. Sýretker aqıqaty – tarıh shyndyǵy» atty alqa-qotan áńgimege qatysýshylar 100 jyldyǵy atap ótilip jatqan zamanymyzdyń asa kórnekti jazýshysyna osyndaı baǵa berdi. Bir ǵajaby, osy shara qazirgi Qazaqstan Jazýshylar odaǵy ǵımaratynyń bir kezderi Ilııas Esenberlın otyrǵan kabınetinde ótkizildi. Bul bólmede búginde aq­saqaldar alqasy ornalasqan. Sóı­tip, jazýshy rýhy ózi jaıly zerdeli áńgimeniń basy-qasyn­da bolyp, aınala tóńirekte qa­lyq­tap júrgendeı áser etti. Odaq­­tyń basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary, aqyn Ǵalym Jaılybaı bul alqaly jıynnyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtymen birlesip ótki­zilip jatqandyǵyn atap aıtty. I.Esenberlınniń 100 jyldyǵy Úkimettiń respýblıka boıynsha keńinen atalyp ótiletin mereıtoılar tizbesine engen kórinedi. Búgingi jıyn – qarashańyraqtaǵy jyl basyndaǵy birinshi áńgime dese de bolǵandaı. Onyń ústine keńestik sireý saıasat tusynda ulttyq sanany oıatyp, qazaqtyń arǵy tarıhyn alǵash qopara jazǵan dáýir sýretkeriniń 100 jyldyǵy Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵymen toqaılasa tuspa-tus kelýi Qudaıdyń bir jyrǵap bergenindeı boldy. 550 jyldyq toı is-sharalarynyń biraz bólimderi tarıhı taqyryptyń tarlanbozy Esenberlın esimimen baılanysty aıshyqtalmaq. Sony­men birge, Jazýshylar odaǵy bas­qar­masynyń tóraǵasy, senator Nur­lan Orazalınniń saýal jol­dap izerleýi arqasynda respýb­lı­kalyq, oblystyq bıýdjetterden qarjy bólinip, búginde ózi de tarıh tulǵasyna aınalǵan qaısar qalamgerdiń eskertkishin ornatý máselesi óz sheshimin tapqandaı. Sony­men, Esenberlın jyly bas­talyp ketti dep jalǵady sózin Ǵ.Jaılybaı. Mereıtoıǵa arnalǵan is-sharalar ret-retimen óte bermek. Aldaǵy kúzge qaraı Astana, Almaty jáne Kókshetaý  qalalarynda jazýshy shyǵarmashylyǵyna oraı­lastyrylǵan keń kólemdi ǵylymı konferensııalar ótkizilmek. Ádebıetimizdiń abyz qarttary­nyń biri, akademık Sherıazdan Eleýkenov jazýshynyń daralyǵyn aı­qyndaıtyn tvorchestvolyq erek­sheligin tap basyp kórsetýdiń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Árıne, burynǵy ótken úlken jazýshylarymyzdy uly, asa kórnekti, klassık dep qoshemetteı berýge bolar. Biraq ol nesimen uly, nendeı sıpatymen daraboz ekendigin aıta bilgen abzal. Osy turǵydan kelgende Ilııas Esenberlınniń jóni tipten bólek. Erterekte Keńes Odaǵynyń Batyry Nurken Ábdirov týraly tolǵaý óleńinde ol onyń qazaq hal­qynyń qyran uly ekendigin basa kórsetedi. Al «Qaterli ótkel» ro­ma­nynda astarly túrde ol kezde attaryn ataýdyń ózine tyıym sa­lyn­ǵan Ahmet Baıtursynov pen Maǵjan Jumabaevtyń beı­ne­lerin somdaıdy. Olardyń aýzy­na «Ult táýelsizdigi» deıtin sol zaman­da eshkimniń oıy túgil, túsi­ne kirmegen sózderdi salady. Bas ke­tetin táýekelge bel býyp Kene­sary týraly romanyn jazady. Alty ǵasyrlyq qatparly qazaq tarı­hyn qamtyǵan «Kóshpendiler» trı­lo­gııasynyń ón boıynda ulttyń bere­ke-birligin basty murat etip qoıa­dy. Al odan keıingi «Altyn or­da» trılogııasyn «...tikenektiń or­ny­na gúl shyqty. Ol gúl Qazaq­stan Res­pýblıkasy degen el edi» dep aıaqtaıdy. Belgili jazýshy Qabdesh Jumadilov ataqty «Qahar» romany­nyń alǵashqy aty «Han Kene» bol­ǵandyǵyn baıan etti. Mun­daı ataýmen shyǵarma ótpeıtin bol­ǵan­dyqtan ony ózgertýge týra kelgen. Baǵyna qaraı ekinshi ataý da sátimen tabylyp, ulttyq rýhtyń sımvolyna aınalyp júre berdi. Jazýshy qudireti eń aldymen onyń azamattyq ustanymynan, qaı taqyrypty tańdap alýy­nan kórinedi. Osy turǵydan kel­gende qazaq ádebıetindegi mur­ty buzylmaı jatqan tarıhı taqy­ryp­tyń alǵashqy muzjarǵysh kemesi Ilııas Esenberlın bolǵanyn áste umytpaýymyz kerek. Jazýshy Maral Sqaqbaev Ilekeńdi aıryqsha jaqsy kórýi «Qahar» romanynan bastalǵan­dy­ǵyn eske aldy. Iá, bul roman shyn mánisinde halyq sanasyn silkindirdi, rezonansy óte úlken boldy. Halyq bul kezde tarıhı taqyrypqa sýsap otyrǵan-dy. «Almas qylysh» ta, «Jantalas» ta tarıhshylardyń aıta almaǵanyn aıtyp, jaza almaǵanyn jazyp, tarıh materıaldaryn mol qam­tyǵandyqtan da jurtshylyq nazaryn aýdardy. Al «Altyn orda» trılogııasy kórkemdikke qoıylatyn sharttardy saqadaı saıly oryn­daýymen de qundy. Sheshen óz sózin tarıhı taqyrypty qaýzaıtyn jazýshylarǵa arnalǵan Ilııas Esen­berlın atyndaǵy syılyq taǵa­ıyn­daý kerek degen usynyspen túıindedi. M.Áýezov atyndaǵy Áde­bıet ıns­tıtýtynyń bas ǵyly­mı qyzmetkeri, fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory, jazýshy Nur­dáýlet Aqysh Esenberlınniń tarıhı taqyrypty ıgerýdegi kórkemdik konsepsııalaryna toqtalsa, jazýshy-dramatýrg Sultanáli Balǵabaev onyń áleýmettik zertteýler boıynsha eń kóp oqylatyn qalamger ekendigine dáıekti mysaldar keltirdi. Uıǵyr jazýshysy Ahmetjan Ashırı Ilekeńniń óz tarıhı romandarymen qazaq halqynyń myń jyldyq ómirin beınelep, óshpes rýhty sýrettep uly erlik, uly eńbek jasaǵanyna súısinisin bildirdi. Synshy Baqytjan Sar­balaev Ilııas Esenberlın murasy búgingi qazaq ádebıetiniń damý máselelerimen baılanystyryla zerdelenýi qajettigine nazar aýdardy. Ádebıet ınstıtýtynyń bas ǵy­lymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Gúljahan Orda Esenberlın qalyptastyrǵan tarıhı mektep búgingi tańda tamasha jalǵasyn taýyp jatqandyǵyn baıandady. Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.