Oranǵaıdaǵy ońaltý ortalyǵy qashan ashylady?

Jalpy, Túrkistanda qurylys qyzǵan kezde keıbir alpaýyt kompanııalarǵa aıryqsha artyqshylyq jasalǵany, keıbir nysan­darǵa bólingen qarajattardyń kúmándiligi, keıbir ǵımarattardyń aldyn ala josparsyz, maqsatsyz salynǵany buǵan deıin de talaı aıtylǵan. Ásirese Túrkistan oblys ortalyǵy bolǵaly beri oblystyq qurylys basqarmasyna basshylyq jasap kele jatqan Toqtar Ýsýbalıevtiń «erkeligi» bir atanǵa júk bolýǵa aınaldy desek artyq aıtqanymyz emes shyǵar. Qaıbir joly Májilistiń jáne «Amanat» partııasynyń tóraǵasy Erlan Qoshanovtyń tikeleı tapsyrmasymen partııa janyndaǵy Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi komıssııa músheleri Túrkistan oblysynda qurylys salasyndaǵy júıesizdik pen júgensizdikke qatysty arnaıy jıyn ótkizgen. Osy jıynda jaýapty basshylardyń salǵyrt­­tyǵynan oblysta birneshe mektep qurylysynyń toqtap turǵany aıtylǵanymen, kókeıdegi kóp suraqqa jaýap tabylmady. Sebebi komıssııanyń otyrysyna qurylys basqarmasynyń basshysy Toqtar Ýsýbalıevtiń ózi, ne ókili kelgen joq. Oblys­tyń bas qurylysshysy Májilis tóraǵasynyń da tapsyrmasyna atústi qaraǵanyna qaıran boldyq. Osyn­daı ja­ýaptan jaltarýdyń aqyry erekshe kútimdi, aıryqsha qamqorlyqty qajet etedi degen múgedekterge qatysty ny­sanǵa da kelip jetti. Osy máseleniń anyq-qanyǵyn bilýge el gazeti «Egemen Qazaqstan» gazetiniń menshikti tilshisi ǵana emes, oblystyq máslıhattyń depý­taty, «Amanat» partııa­sy oblystyq fılıa­lynyń janyndaǵy Otbasy jáne áleý­mettik qoldaý jónindegi Qoǵamdyq keńes­tiń tóraǵasy retinde de quzyrly mekemelerge jan jaqty suraý salyp zertteý, zerdeleý júrgizdik. Máseleniń mánisi bylaı.

Túrkistan oblysynyń áleýmettik-eko­no­mıkalyq damýynyń 2021-2025 jyl­darǵa arnalǵan keshendi josparyna sáıkes Saýran aýdany Oranǵaı aýylynda múgedektigi bar adamdarǵa arnalǵan 200 oryndyq ońaltý ortalyǵyn salý jos­parlanǵan. Memlekettik satyp alý konkýrs­yn ótkizý nátıjesinde «Shymkent qurylys» JShS-ymen 2021 jyldyń qyr­kúıeginde kelisimshart túzilgen. Sol kezde jobanyń jalpy quny 2 562,9 mln teńgeni quraǵan. 2021-2022 jyldary res­pýb­lıkalyq bıýdjetten 2 306,6 mln teńge, oblystyq bıýdjetten 256,3 mln teńge bólingen. Kelisimshartqa sáıkes qury­lys jumystary byltyr aıaqtalýǵa tıis edi. Alaıda erekshe jandarǵa arnalǵan ny­san­nyń qurylysyna erekshe nazar aýdarýy tıis sheneýnikterdiń shalaǵaı tirliginen nysan áli paıdalanýǵa berilgen joq.

– Oblysqa ońaltý ortalyǵy kerek­tigin aıtyp, 2015 jyldan bastap másele kóter­dik. О́ńirdegi múmkindigi shekteýli jandardyń muń-muqtajyn, usynys-tilegin hatqa túsirip Prezıdentke, Parlamentke, Úkimetke joldaǵan da bolatynbyz. О́ıtkeni jańa qurylǵan oblysta múgedekterge jan-jaqty jaǵdaı jasalǵan ońaltý ortalyǵy joq. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev múmkindigi shekteýli adamdarǵa barynsha qolaıly jaǵdaı jasaý mańyzdy másele ekenin aıtty. Bizdiń janaıqaıymyzdyń nátıjesinde Saýran aýdanynda ońaltý ortalyǵyn salý jóninde sheshim qabyldanyp, ol júzege asyryla bastaǵanda qýandyq. Alaıda ókinishke qaraı, ol nysan búginde «saqaldy qurylysqa» aınaldy. Jaýaptylar byltyr kóktemde paıdalanýǵa beremiz dedi, ol oryndalmady. Ýáde etilgen jeltoqsan da ótti, jańa jyl da artta qaldy. Kóktem ótip, jaz shyqty. Qurylys basqarmasy ýáde berip, jurtty aldaýsyratýdan jalyǵar emes. Jaýapkershilik joq. Qarjy bólingen, biraq artqarylyp jatqan jumys óte baıaý. Múgedekter quqy qorǵalmaıdy. Oblystaǵy jalǵyz ortalyqtyń qurylys qarqynyna, sapasyna kóńil tolmaıdy, – deıdi «Aq nıet» múgedekter men zaǵıp jandardyń qaıyrymdylyq qorynyń tóraǵasy, I toptaǵy múgedek Dastan Orynbasarov.

Byltyr maýsymda Eńbek jáne áleý­mettik qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy T.Ospanqulov ońaltý ortalyǵynyń qurylys alańynda bolyp, jumys qar­qynynyń qanaǵattanarlyqsyz ekendigin, jumys kestesinen aıtarlyqtaı artta qalý bar ekenin aıtqan. Májilis depýtaty E.Ábdıev te nysannyń basyna baryp, osyndaı pikir bildirgen edi. Alaıda budan qorytyndy jasaǵan eshkim joq. Sonymen, qurylystyń kesheýildeýine ne sebep?

Oblystyq jumyspen qamtýdy úıles­tirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bas­qarmasynyń basshysy Ásııa Temir­baevanyń bizge bergen hatyna qaraǵanda, eń basty sebep – ınflıasııa. Ádettegishe, naryqtaǵy qurylys materıaldarynyń baǵasy qymbattaǵan, jumysshylardyń eńbek aqysy ósken. Alaıda sol 2021 jyldan bergi aralyqta oblysta qanshama mektep, aýrýhana salynyp, paıdalanýǵa berildi. Qunsyzdanýdyń nege dál múgedekterge arnalǵan nysannyń basyn tumshalap alǵanyn túsinbedik. Másele qunsyzdyqta emes, quntsyzdyqta jatqan sııaqty.

Múmkindigi shekteýli jandar kótergen máseleden Májilis depýtattary da habardar. «Amanat» partııasy Túrkistan oblystyq fılıaly janyndaǵy Otbasy jáne halyqty áleýmettik qorǵaý másele­leri jónindegi qoǵamdyq keńeske de málim. Al qoǵamdyq keńes músheleri jýyrda qurylys basyna baryp, múmkindigi shekteýli jandarmen, qurylysqa jaýaptylarmen kezdestik. Sapasy men merzimine baılanysty birqatar kemshilik anyqtaldy. Kóterilgen máselelerden ańǵarǵanymyz – «Jol kartasynda» baqylaýda turǵan aıryqsha nysannyń jobalyq-smetalyq qujaty durys jasalmaǵan. Basty kemshi­lik te osy. Sondyqtan kóptegen jumys sapasyz atqarylǵan, keı jumysqa tolyq qarjy bólinbegen. Endi qosymsha qarjy­lan­dyrýǵa qatysty máselege toqtalsaq.

Temirbaevanyń bizge bergen jaýabynda qurylys basqarmasy tarapynan ońaltý ortalyǵyn qosymsha qarjylandyrý, qurylys jumystarynyń smetalyq qunyn sol kezdegi qalyptasqan baǵaǵa sáıkestendirý jóninde qaıta túzetý usynysy 2021 jyldyń qarasha-jeltoqsan aılarynda engizilgen. Alaıda qurylys salasyna jetekshilik jasaıtyn oblys ákiminiń orynbasary tarapynan atalǵan usynys qoldaý tappaǵan. Al qurylys basqarmasynyń basshysy Toqtar Ýsýbalıevtiń bizge bergen jaýabynda usynystyń bıýdjettik komıssııadan qoldaý tappaǵany keltirilgen. Sonda bul málimetterdiń qaısysyna senemiz? Qalaı bolǵanda da oblys ákiminiń orynbasary men máslıhattaǵy bıýdjettik komıssııanyń múgedekterdiń muń-muqtajdyǵynan qarjy aıap qalýy múmkin emes qoı. Bul jerde bir kiltıpannyń bary anyq.

Eń qyzyǵy, qosymsha qarjylandyrý bolmaǵan soń, qurylys basqarmasy ońal­tý ortalyǵy nysanynyń qurylysyn aıaqtaý úshin ortalyqtyń tehnologııalyq jabdyqtarǵa qaralǵan 425,2 mln teńgeniń 98,0 mln teńgesin jobalyq-smetalyq qujattamada qaralmaǵan qazanshuńqyr, ishki árleý jumystary, syrtqy sýǵarý, kondısıoner júıelerin ornatý jumys­taryn júrgizýge jumsap jibergen. Bul qanshalyqty zańdy ekeni óz aldyna bólek áńgime. Toqtar Ýsýbalıev jaýabynda bul másele byltyr qyrkúıekte oblys ákiminiń orynbasary E.Kenjehanulynyń tóraǵalyǵymen tehnıkalyq keńeste tú­zil­gen hattamalyq tapsyrmaǵa sáıkes júr­gi­zil­genin, báribir ınflıasııaǵa baılanys­ty 98,0 mln teńgege qural-jabdyqtardy satyp alýdyń múmkin bolmaǵanyn alǵa tartypty. Bas qurylysshynyń qalaı bolǵanda da máseleniń bárin ınflıasııaǵa aparyp tirep qoıǵany kóńilge qonymsyz.

Jalpy ońaltý ortalyǵynyń joba­lyq-smetalyq qujatyn jasaýda kóp­tegen qajettilik eskerilmegen. Iаǵnı bas­qarma basshysy salynatyn nysannyń erekshelikterin zerdelep, tereń mán bermegen. Onyń saldary búginde múmkindigi shekteýli jandardyń narazylyǵyna sebep bolyp otyr. Oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleý­mettik baǵdarlamalar basqarmasynyń basshysy A.Temirbaevanyń aıtýynsha, nysan qurylysyna alynǵan memlekettik saraptama qorytyndysymen bekitilgen bastapqy jobalyq-smetalyq qujattamasynda fızıo-emdom kabınetteri, oǵan qajetti qural-jabdyqtary qaralmaǵan (qajetti qarjy somasy 80 mln teńge). Sondaı-aq JSQ-da basseınniń qurylysy qaral­ǵanymen, oǵan qajetti jylytý, tazartý, zalalsyzdandyrý júıeleri, káriz júıesiniń qaldyqtaryn tasymaldaıtyn arnaıy assenızator avtomashınasy qajettigi eskerilmegen. Oǵan taǵy 60 mln teńge qajet. Ońaltý ortalyǵy paıdalanýǵa berilgen soń tósek oryn jabdyqtary, eden tósenishteri, perde, ydys-aıaq syndy zattar da túgendeýdi qajet etedi. Oǵan jumsalar shyǵyn somasy 72 mln teńge dep eseptelip otyr. Qysqasy, 98 mln teńgeniń qural-jabdyqtary búgingi naryqtyq baǵamen 140 mln teńgeni quraıdy. Iаǵnı nysannyń qurylys jumystarynyń sapaly aıaqtalýyna, ári qaraı iske qosylyp qyzmet kórsetilýin qamtamasyz etý, sondaı-aq joǵaryda kórsetilgen ózekti máselelerdiń týyndaýyna baılanys­ty, oblystyq bıýdjet esebinen 352 mln teńge qarjynyń qajettiligi týyndap otyr. «Qazanǵa salmaǵandy qasyqpen izdeme» degendi eske salǵan múmkindigi shekteýli jandar bul qajettilikterdiń jobalyq-smetalyq qujattamada nege qaralmaǵanyna ań-tań. Bul basqarma tapsyrys bergen jobalyq-smetalyq qujattyń óte sapasyz jasalǵanyn, ázirleý barysynda memlekettik saraptamaǵa ótkizer aldynda eshqandaı taldaý jumys­tary júrgizilmegenin ańǵartady.

Toqtar Ýsýbalıev oblystyq máslı­hattyń sessııasynda bul oryn alǵan kemshilik­ter­diń bir ushyn memlekettik saraptama mekemesimen baılanystyryp kinálaı sóı­ledi. Alaıda bas jobalaýshy kompanııa – «Dáýlet» JShS dırektory Aljan Baımetov qujat tapsyrys berýshi qalaı ázirlese, solaı jasalǵanyn aıtady. Al tapsyrys berýshi – oblystyq qurylys basqarmasy. T.Ýsýbalıev silte­gen respýblıkalyq «Memsaraptama» mekemesiniń Ońtústik óńiri boıynsha fılıa­lyna da saýal­ jol­­dadyq. Fılıal dırektory B.Abdı­­ka­lıkovtiń joldaǵan hatynan uqqa­nymyz, jobadaǵy fızıoterapııalyq kabınetterdiń bar-joǵyn memlekettik saraptama eskermeıdi. Bul mekeme tek usynylǵan jobanyń qurylys normasyna saı bolýyn ǵana tekseredi. Bylaısha aıtqanda, tapsyrys berýshige «nege emdeý kabınetteri qaralmaǵan, basseınniń tazartý qondyrǵylary qaıda?» degen máseleni qoımaıdy. Muny T.Ýsýbalıev bilmeı qaldy degenge senýdiń ózi qıyn.

Basqarma basshylary osy máseleni kóterip júrgen múmkindigi shekteýli jan­darǵa ýáde berýden jańylar emes. Syrtqy alańdaryn kógaldandyrý jáne abattandyrý jumystary aıaqtalýǵa jaqyn ekenin, sonymen qatar ishki árleý, ınjenerlik-kommýnıkasııalyq júıelerin synaqtan ótkizý, qural-jabdyqtaryn ornatý jumystaryn aǵymdaǵy jyldyń 30 sáýi­rine aıaqtaý mejelengenin aıtyp jurt­ty bir «jubatqan». Kelesi bir kezdesýde ob­lystyq qurylys basqarmasy tarapy­nan ótkizý-qabyldaý aktileri 2024 jyly 10 mamyrda, ári qaraı oblystyq jumys­pen qamtýdy úılestirý jáne áleýmet­tik baǵdarlamalar basqarmasynyń teńge­rimine ótkizý jumystaryn 2024 jyly 15 mamyrǵa aıaqtaý josparlanyp otyrǵanyn jetkizgen. Bul aıtylǵan merzimder artta qaldy. Ýáde oryndalǵan joq.

Osy nysannyń qurylysy sozylǵanyn oblystyq máslıhattyń sessııasynda da qozǵap, múgedekterdi shyryldatqan máseleni oblys ákimi Darhan Satybal­dynyń ózine qabyrǵasynan qoıdyq. Sodan keıin ǵana qarjy bólý isine qozǵaý salynyp, ońaltý ortalyǵynyń qurylysyn aıaqtaýǵa degen áreketter baıqala bastady. Ońaltý ortalyǵynyń máselesi 29 mamyr kúni ótken «Amanat» partııasy Túr­kistan oblystyq fılıaly depýtattyq frak­sııa músheleriniń otyrsynda taǵy da qoz­ǵaldy. Depýtattarǵa esep bergen A.Temir­baeva ońaltý ortaly­ǵy­nyń tolyq­qandy paıdalanýǵa berilýi kúzge sozy­­latynyn aıtyp, ol úshin bıýdjetten qosym­­sha 352 mln teńgeniń qajettigin taǵy da eske saldy.

Jaýaptylar nysannyń kúzde paıda­­­la­nýǵa beriletinine ýáde berip otyr. Alaıda ny­sandaǵy qurylysshylardyń azdyǵyn, baıaý qımylyn baıqaǵan múmkindigi shek­teý­li jandar bul ýádeniń de oryndalýyna kúmándanady. Myna jaıtty da eskerý qajet. Qosymsha qarajat máse­lesi más­lı­hattyń aldaǵy ýaqytta ótetin ses­sııa­­synda qozǵalýyn qozǵalar. Al biraq bó­line me, joq pa, oǵan senimdi túrde jaýap berý múmkin emes. Qazir eldegi sý tasqynyna baılanysty bıýdjet qara­ja­tyn barynsha únemdeý qajettiligi aıtyldy. Demek qazynadan qosymsha qar­jy bólý isi qıyndap tur. Suratylǵan qar­jy ýaqtyly bólinse jaqsy. Al máslı­hatta qoldaý tappaı, qarjylandyrý isi keıin­ge qalsa ne bolmaq? Onyń ústine, qarjy bólýmen ǵana is tynbaıdy. Ońaltý orta­ly­ǵyna kerek-jaraqtar mindetti túrde mem­le­kettik satyp alý arqyly alynatynyn, onyń ózi biraz ýaqyt alatynyn eskermeý­ge taǵy bolmaıdy. Satyp alý konkýrsyna qa­ty­syp, utylyp qalǵan áleýetti ónim berý­shi­lerdiń aryz-shaǵym jazatyn ádeti bar. Ol da ýaqytty sozdyryp jiberýi bek múmkin. Osy jaıttardy eskere tússek, Oran­ǵaı­daǵy ońaltý ortalyǵynyń ashylýy kúz emes, tipti kelesi jylǵa deıin syr­ǵyp­ ketýi yqtımal.

Qarap tursańyz, kezinde tapsyrys berýshi oblystyq qurylys basqar­ma­syndaǵy sheneýnikterdiń tarapy­nan jiberilgen shalaǵaı tirliktiń, sal­ǵyrt­tyqtyń saldarynan ketken qateliktiń áserinen qanshama múmkindigi shekteýli jannyń júıkesin tozdyryp, shyryldatyp qoıdy. Jalpy, tapsyrys berýshi osy jobany oılastyrǵanda júrdim-bardym qarap, asa qatty bas qatyrmaǵany kórinip-aq tur. Qarapaıym ǵana qazanshuńqyr, ishki árleý jumystary, syrtqy sýǵarý, kondısıoner júıelerin ornatý jumys­taryn, basseındi tazartý men jylytý jabdyqtarynyń qajettiligin eskermegen. Basqa-basqa, ózi múgedek jandardy ońaltatyn mekeme bolsa, ony jospar­laǵanda qalaısha fızıo-emdom kabı­net­te­rin tasada qaldyryp qoıǵanyna kúlesiz be, jylaısyz ba? Múgedekterdi shyryldatyp qoıǵan sheneýnikterge áli kúnge deıin eshqandaı shara qoldanylmaı otyrǵany tipti túsiniksiz.

Túrkistan oblysy