Qazaq dalasy – qusbegiliktiń otany. Eger de halqymyz álem etnografııasyna nendeı úles qosty degenge toqtalsaq, ultymyzdyń bekzat óneri qusbegilikti aıtar edik. О́ıtkeni kók aspanda erkin samǵap júrgen qyran qustardy jerge túsirip, ony qolǵa úıretip, ańshylyq kásipke baýlyǵan hám ony klassıkalyq túrde jetildirgen jurttyń biri – bizdiń babalarymyz.
Qazaq qusbegileri qyran qustardy dene bitimi hám alǵyrlyǵy men tuqym-túrine baılanysty birneshe túrge bólip, jiktegen. Akademık Álkeı Marǵulan qyran qustyń ań ustaıtyn qarymy men ilý ereksheligine qaraı eki topqa jikteıdi. Birinshi topqa búrkit tektes úlken qustar qamtylsa, ekinshi topqa usaq qustardy jatqyzyp, olardy «sháýli qyrandar» dep atasa (Marǵulan Á.Saıat qustary. Astana, 2014 – 12-b.), bul taqyrypty jiti zerttegen etnograf Babaqumar Qınaıatuly: «Sháýli dep usaq qyrandardy aıtady», depti. Aqan seri óziniń «Kókjendet» deıtin alǵyr lashyn qusyna arnap shyǵarǵan áninde: «Kókjendet, tuǵyryń altyn, marjan baýly, Turýshy eń aǵash úıde asyraýly, Alpys qaz, toqsan úırek bir kúnde alǵan, Qus qaıda Kókjendetteı qyran sháýli» dep sháýli qyrandy sýretteıdi.
Akademık Álkeı Marǵulan bolsa, sháýli qyrandardy: suńqar jáne qarshyǵa tektes dep ekige bólgen eken. Suńqar tektesterge: suńqar, aq suńqar, lashyn, jaǵaltaı, turymtaı, kúıkentaı, bıdaıyq, ıtelgi jatsa, qarshyǵa tektesterge: qarshyǵa, aq tuıǵyn, qyrǵı, tunjyrdy jatqyzypty. Sondaı-aq fılologııa ǵylymdarynyń doktory, jazýshy-aýdarmashy Seıdil Taljanov: «Jaǵaltaı lashynnyń kishirek túri, turymtaı ıtelginiń uıalasy, qyrǵı qarshyǵa tuqymdas, bıdaıyq, tuıǵyn degender bólek qus emes. Bıdaıyq dep lashynnyń qyranyn aıtady. Tuıǵyn degenimiz – qarshyǵanyń erkegi» deıdi.
Sháýli qyrandardyń ań qaǵý tásiline toqtalsaq, qarshyǵa tektester quıyn tárizdi uıytqyp sypyldaı ushsa, suńqar tektester sypyrta, aǵyzyp ushý mánerin qoldanady. Bular oljasyn ustaǵanda atý, sypyrtý, túıý tásilderin qoldanady. Atam qazaqtyń «qyran qus qısyq ushyp, túzý iledi» degen sózi osy.
Qazaq qusbegileri sháýli qustardyń ań ilýin eki túrge bóledi. Birinshisi – ilip túsetinder. Ondaı qyrandardyń tuıaqtary salaly, uzyn ári ótkir qarmaq tárizdi bolady. Olar oljasyn qýyp júrip, ilip ustaıdy. Ondaı sıpat tuıǵyn, qyrǵı tárizdi sháýli qyrandarǵa tán. Ekinshisi – teýip túsiretinder. Oǵan ıtelgi, bıdaıyq, lashyn, jaǵaltaı jáne suńqar jatady. Qazaq qusbegileri sháýli qyrandarmen aqqý, qońyr qaz, saryala qaz, úırek, ular, buldyraq, shil, kekilik, aq qur, dýadaq, bezgeldek, jorǵa dýadaq, shyńyraý, tarǵaq, bódene, buldyryq sııaqty dala qustaryn aýlaıtyn bolǵan.