Jańa zań tek buqaralyq aqparat quraldaryn emes, sonymen qatar ınternet-resýrstardy da qamtıtyn «mass-medıa» degen keń maǵynaly uǵymdy engizdi. Bul jańalyq aqparat keńistigine jalǵan nemese sapasyz aqparattyń meılinshe túsýine kepildik beredi. Sonymen qatar aqparattyq kontent jasaýshylardyń jaýapkershiligin arttyrady.
Endigi jerde qalam ustaǵan barsha qaýymdy osy ortaq ataý aıasynda dástúrli BAQ, ınternet-basylymdar men resýrstar qurmetteýge tıis quqyqtar men mindetter biriktiredi.
El Konstıtýsııasy sóz jáne shyǵarmashylyq bostandyǵyna kepildik beredi, senzýraǵa tyıym salynady. Árkimniń zańmen tyıym salynbaǵan kez kelgen jolmen aqparatty erkin alýǵa jáne taratýǵa quqy bar. Degenmen aqparattyq resýrstar men áleýmettik jelilerdi paıdalanýshylardyń barlyǵy búginde medıa-keńistikti baqylaıtyn tek ýákiletti organdar emes ekenin túsinýi kerek. Áleýmettik jeliler ákimshileriniń óshpendilik, alaýyzdyq týdyratyn sózder jáne basqa da «ótkir» taqyryptarǵa arnalǵan akkaýnttar men paraqshalaryn qatań túrde buǵattaı bastaǵanynyń túp-tamyry osyǵan kelip tireledi.
Jańa zańnyń zorlyq-zombylyq qurbandaryn, onyń ishinde, eń aldymen balalardyń múddelerin qorǵaıtyn baptardyń mán-mańyzy erekshe. Aıtalyq, mass-medıada eńbek salasynda kemsitýshilik sıpattaǵy talaptardy qamtıtyn, jumysqa qabyldaý úshin bos jumys oryndary týraly aqparatty ornalastyrýǵa tyıym salynady. Sondaı-aq ata-anasy jəne ózge de zańdy ókilderi týraly aqparatty qosa alǵanda, adamnyń derbes jəne bıometrııalyq derekterin anyqtaýǵa múmkindik beretin ózge de aqparatty taratýǵa tyıym salynady. Zańdy negizderde júzege asyrylatyn mass-medıa ónimin taratýǵa jeke nemese zańdy tulǵalar, sol sııaqty memlekettik organdardyń laýazymdy adamdary tarapynan kedergi jasaýǵa, zańsyz tərkileýge, sondaı-aq mass-medıa ónimin joıýǵa zańdy kúshine engen sot sheshimi negizinde bolmasa, jol berilmeıdi. Sonymen qatar, zań óz-ózine qol jumsaý ádisteri týraly jáne ózin-ózi óltirýge ıtermeleıtin aqparatty taratýǵa tyıym salady.
Zańda aqparattyń durystyǵyna jaýapkershilikke qatysty, derekterdi tekserý qajettiligi týraly birneshe ret atap ótilgen. Endi bul tek jýrnalısterdiń ǵana emes, barlyq kontent jasaýshylardyń mindetti jumysy. Osyǵan oraı, «Internet-platformalar jáne ınternet-jarnama týraly» zańǵa sáıkes, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske jańa baptar engizildi.
Qazirde jýrnalısterdiń etıkalyq kodeksin jetildirý qajettigi týraly jıi aıtylady. Sol úshin de zańda BAQ qyzmetin ózin-ózi retteýge baǵyttalǵan áleýmettik jáne kásibı keńester qurý qarastyrylǵan, olar sonymen qatar jýrnalıstik etıka máselelerimen aınalysatyn bolady. Mass-medıanyń negizgi mindetteri tizbektelgen 4-baptyń 4-tarmaqshasynda ózin-ózi retteýge kóshý týraly aıtylǵan. Saıyp kelgende, ózin-ózi retteý – medıa qoǵamdastyqtyń kúndelikti qyzmeti. Sol turǵyda zań jýrnalısterdi kásibı etıka men etıkalyq minez-qulyqty saqtaýǵa mindetteıdi. Esterińizge sala ketelik, buǵan deıin BAQ týraly zańda etıka máselesi arnaıy sóz etilmegen, etıkalyq kodeksterdi qabyldaý men ony júzege asyrýǵa qatysty barlyq másele medıa qoǵamdastyqtyń óz quzyrynda bolatyn. Aıtary joq, etıkany buzý faktileri óte kóp. Buryn da az emes edi, endi áleýmettik jelilerdiń damýymen, bul taqyryp tipti órship ketti.
41-bapta buqaralyq aqparat quraldarynyń qyzmetin ózin-ózi retteý məseleleri jónindegi qoǵamdyq-kəsiptik keńes medıasalany damytý maqsatynda erikti negizde qurylady, degenmen keńes óz qyzmetin ýəkiletti organ bekitken úlgilik ereje negizinde júzege asyrady dep belgilengen. Qoǵamdyq-kəsiptik keńesterdiń negizgi – fýnksııasy jýrnalısterdiń ədep kodeksin əzirleý. Kelesi tarmaqsha memlekettik organdardyń jaýapkershiligine qatysty: «Buqaralyq aqparat quraldarynyń qyzmetin ózin-ózi retteý məseleleri jónindegi qoǵamdyq-kəsiptik keńesterdiń usynymdary memlekettik organdardyń mindetti túrde qaraýyna jəne den qoıýyna jatady».
Osy rette ýákiletti organdar standartty erejelerdi ázirlep qana qoımaı, olardyń saqtalýy áleýmettik-kásibı keńesterdiń udaıy baqylaýynda bolýǵa tıis ekenine nazar aýdarǵany jón. Al etıkalyq qatelerdi memlekettik organdar emes, buqaralyq aqparat quraldary áshkerelep, túzetýi kerek. Birqatar elde atalǵan etıkalyq qaǵıdalar saýsaqpen sanarlyq, biraq eń bastysy, olar júzdegen jyl boıy óz mindetin abyroımen atqaryp keledi.
Kez kelgen aqparatty tyńǵylyqty tekserip alyp baryp jarııalaý, qabyldaý qajet. Tipti qazirgi tańda aldyńǵy qatarǵa shyǵyp kele jatqan jasandy ıntellektiniń múmkindikteri de árqashan jaqsy maqsattarǵa jetý úshin paıdalanyla bermeıdi. El turǵyndarynyń aqparattyq saýaty aıtarlyqtaı tómen, onyń ishinde kóbine úlkender jaǵy aqparattyq alaıaqtardyń qurbanyna aınalyp jatady.
Memleket basshysy 2023 jylǵy 20 naýryzda qol qoıǵan Aqparattyq doktrınada elimizdiń aqparattyq qaýipsizdigi BAQ pen azamattarymyzdyń aqparattyq saýattylyǵyna baılanysty ekeni atap aıtylǵan. Sol turǵyda, medıasaýattylyq máselesine barynsha baıyppen qaraıtyn, onyń qyr-syryna adamdy erte bastan úıretetin ýaqyt jetti. Sonda ǵana keleshek urpaq medıany jaýapty jasaýshylar, aqparatty saýatty tutynýshylar bolady.