Astanada ótken Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń sammıti elimiz úshin mereıli mezettiń birine aınalǵany anyq. Eýrazııadaǵy eń yqpaldy halyqaralyq uıymnyń alqaly jıyny «Kópjaqty dıalogti nyǵaıtý – ornyqty beıbitshilik pen damýǵa umtylý» degen taqyryp aıasynda ótti.
Geosaıası jaǵdaı ushyǵyp turǵan tusta uıymnyń kópjaqty seriktestikti nyǵaıtýdaǵy mańyzy jyldan-jylǵa arta túskeni belgili. Byltyr uıymǵa Iran qosylsa, bıyl Belarýs múshelikke qabyldandy. Jahan jurtshylyǵynyń jartysyn qamtıtyn uıym quramyna BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2 turaqty múshesi (Qytaı, Reseı), dúnıejúzindegi eń halqy kóp 2 memleket (Qytaı, Úndistan), 4 ıadrolyq memleket (Qytaı, Reseı, Úndistan, Pákistan), 3 BRIKS eli (Reseı, Úndistan, Qytaı), G20-ǵa múshe 4 el (Reseı, Úndistan, Qytaı, Túrkııa) jáne 1 NATO múshesi (Túrkııa) kiredi. Bul elderge álemdik IJО́-niń tórtten bir bóligi jáne álemdik saýdanyń 15%-y keletinin aıta ketken jón. Sondyqtan Astana sammıtine BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrıshtiń arnaıy kelýi uıymnyń bedeli men básin baıqatyp turǵandaı.
Qazaqstannyń uıymǵa tóraǵalyǵy ShYU keńistiginde qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý, saýda-ekonomıkalyq baılanystardy keńeıtý, energetıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý, sıfrlyq saladaǵy yntymaqtastyqty keńeıtý, ekologııa salasyndaǵy ózara is-qımyldy kúsheıtý, mádenı-gýmanıtarlyq baılanystar salasyn damytý baǵyttaryn qamtydy. Bul rette Memleket basshysynyń «Úsh zulym kúsh» – transulttyq uıymdasqan qylmys, esirtki bıznesi jáne kıberqylmyspen kúreske basa nazar aýdarǵany belgili.
Sammıtte «Shanhaı ondyǵyna» kiretin elder úshin strategııalyq mańyzy bar basty baǵyttar arasynda qaýipsizdik salasyndaǵy ózara senim men yntymaqtastyqty arttyrý, kıberqaýipsizdikti kúsheıtý, halyqaralyq aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, saýda-ekonomıkalyq baılanystardy keńeıtý, tıimdi dálizder men senimdi tasymal tizbekterin qurý arqyly kólik baılanystaryn nyǵaıtý sııaqty basymdyqtardy atap aıtqan Memleket basshysy Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn reformalaý jáne jańǵyrtý qajettigine de arnaıy toq-taldy.
«Qazirgi kúrdeli ahýal – negizinen halyqaralyq qatynastar júıesindegi daǵdarys saldary. Osy rette halyqaralyq quqyqtyń kemshin tustaryn túzep, geosaıası turǵydan jikke bólinýge jol bermeý maqsatymen, túptep kelgende, jahandyq aýqymdaǵy beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtý úshin ShYU óziniń turaqtandyrýshy jáne jasampazdyq rólin kúsheıtýge tıis», dedi Prezıdent.
Uıymǵa múshe memleketter basshylarynyń keńesinde 25 mańyzdy qujatqa qol qoıyldy. Olardyń arasynda uıymnyń 2035 jylǵa deıingi damý strategııasynyń jobasy týraly sheshim de bar. Bul irgeli uıymnyń aldaǵy uzaqmerzimdi strategııasyn aıqyndaıtyn qujattyń Astanada aıqyndalǵanyn ańǵartady. Sonymen qatar uıymǵa Bas hatshy bolyp qazaq eliniń azamaty, burynǵy Qorǵanys mınıstri Nurlan Ermekbaev saılandy. El azamattarynyń osyndaı bedeli bıik halyqaralyq uıymdarǵa basshylyqqa kelýi – Qazaqstannyń abyroıyn arttyra túseri anyq.
Sammıt ekijaqty kezdesýlerge de múmkindik berdi. Ásirese Qytaı – Reseı, Reseı – Túrkııa elderi basshylarynyń kezdesýleri týraly jýrnalıster jarysa jazdy. Ásirese Qytaı men Úndistan Syrtqy ister mınıstrleriniń 50 jyldyq shekara daýyna sheshim izdeýi – úlken jetistik. Bul da Astananyń alpaýyt elder basshylarynyń kezdesip, kelisýlerine jaqsy platforma bolǵanyn aıǵaqtaıdy.
Jalpy, bul jıyn Eýrazııanyń kúrdeli geosaıası jáne geoekonomıkalyq júıesindegi elimizdiń mártebesin odan ári nyǵaıtýǵa jasalǵan naqty qadam boldy. Sondyqtan Astana sammıti elimizdiń jylnamasynda ǵana emes, uıym tarıhynda da bir beles retinde qalary anyq.
Darhan QYDYRÁLI,Senat depýtaty