Uıymnyń bolashaǵy zor

Elimizdiń Uıymǵa tóraǵa­lyǵy tusynda júz­den asa lańkestiń áreketi toqta­tylyp, sondaı-aq trans­ult­tyq qyl­mystarǵa baılanys­ty aımaq­tyq antıterrorlyq bólimshe jumysynyń nátı­jesinde 80-nen astam osyndaı qylmystyń aldy alyndy. Memleket basshysy qazir ult­tyq óńirlik qaýip­sizdik má­se­le­leri týraly bıik min­berden usyny­syn batyl aıtyp keledi. Ásirese Qaýip­siz­dik Keńesinde Ortalyq Azııa óńirine qaýip týdyryp otyr­ǵan Aýǵanstandaǵy saıası turaqty­lyqty qamtamasyz etý, eldi damytý, gýmanı­tar­lyq kómek kórsetý máselelerin kún tár­ti­bine shyǵaryp júr.

Ekinshiden, halyqaralyq uıymdarǵa qatysý arqyly Qazaq­stan álemdik ekonomıkaǵa kirýge, jekelengen ınvestısııa­lardy tartýǵa, eń bastysy, saý­da baılanystaryn nyǵaıtýǵa múmkindik aldy. Sonyń ishinde ShYU-ny jekelep aıtar bolsaq, «Bir beldeý, bir jol» aıasynda ınfraqurylymdyq jobalardy damytýǵa óz yqpalyn tıgizip otyr. Qazaqstan Qytaı úshin basty seriktestikke aınaldy, al Qytaı Qazaqstanǵa ınvestısııa tartýda al­dyńǵy orynda kele jatyr. Mysaly, 41 mlrd dollardan asa qarjy bólingenniń ózi kóp nár­seni bildiredi.

Úshinshiden, mádenı-gýmanı­tar­lyq saladaǵy yntymaqtas­tyqtyń róli joǵary. Qazaqstan ShYU aıasynda mádenı, bilim berý baǵdarlamalaryna, ǵyly­mı-zertteýlerge yqpal etedi. Nátı­jesinde, mádenı yqpal­dastyq pen ózara túsinistik nyǵaıady.

Jalpy, bıylǵy sammıttiń dástúrli formattan ereksheligi bar. Aldymen qaýipsizdik máse­le­sine qatysty naqty usy­nystar jasaldy. Kún sa­ıyn myń qubylyp otyrǵan geo­saıa­sı turaqsyzdyq jaǵdaıynda aı­maq­tyq qaýipsizdik, terrorızm men ekstremızm máselesine erekshe nazar aýdaryldy. Qazir álem elderindegi jaǵdaıdy qarasaq, terrorızm úlken qaýip týdyryp otyrǵanyn kórsetip otyr. 2025–2027 jyldarǵa ar­nal­ǵan «Terrorızm, ekstremızm men separatızmge qarsy kúres» baǵdarlamasy da sammıtte qaraldy. Odan bólek, sammıt barysynda ekonomıkalyq yntymaqtastyq máseleleri, ásirese «Bir beldeý, bir jol» aıasynda jańa jobalar, onyń ishinde, saýda-ınvestısııalyq jobalardy damytý talqylandy. Sebebi qazir ekonomıkalyq turǵyda ShYU-nyń áleýeti óte joǵary. Qytaı, Úndistan, Pákistan sekildi memleketterdiń bolýy­nyń ózi uıymda úlken naryq bar ekenin kórsetip otyr.

Ekologııalyq máseleler de basty nazarda. Qazaqstan óziniń tóraǵalyǵy kezinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń usynysymen osy jyl «Ekologııa jyly» dep ataldy. Bul bekerden-beker aıtylǵan usynys emes. Alapat qarǵyn sýdyń basýy, basqa elderdegi tabıǵı apattardyń bolýy, klımattyń ózgerýi, ekologııanyń lastanýy ǵalamdyq kókeıkesti máselege aınaldy. Ol óz kezeginde turaq­ty damý men ekologııalyq másele­lerdi sheshýdegi túrli usynys­tarǵa alyp keldi. Sondyqtan basqosýdaǵy basym baǵyttyń biri – ekologııa men klımattyq ózgerýge arnaldy.

Qazaqstan qazir jasyl ekono­mıkaǵa kóshý máselesinde úlken bas­tama kóterip otyr. Budan keıin qaýipsizdikti qamtamasyz etý tóńireginde túrli usynys tyń­daldy. Terrorızm men ekstremızmge qarsy kúres boıynsha birlesken kúsh-jigerdi nyǵaıtý, ekonomıkalyq yntymaqtastyqty tereńdetý týraly elimiz ShYU-ǵa tóraǵalyǵy barysynda másele kóterdi.

Energetıkalyq yqpal­das­tyq­ty damytýdyń múm­kin­digin qarastyrýǵa da qyzyǵý­shy­lyq bar. Elimiz Transkaspıı halyqara­lyq kólik baǵytyn, ıaǵnı orta dálizdi damytýǵa basym­dyq beredi. Sammıtke Ázer­baı­jan men Túrkııa basshylary keldi. Sebebi kólik dáliziniń damýy­na bul elder de múddeli. Ázer­baı­jan «Bir beldeý, bir jol» bas­tamasy aıasynda halyqaralyq dálizge qosylýdy kózdeıdi.

Gýmanıtarlyq bilim berý men mádenı yqpaldastyq, týrızmdi damytýdyń da mańyzy joǵary. Bıyl Qazaqstannyń týrızm jyly Qytaıda atalyp ótti. ShYU aıasynda elimiz joǵary oqý oryndary arasyndaǵy baılanys­ty nyǵaıtýǵa da basymdyq berip jatyr.

Bıylǵy sammıt otyrysy erekshe formatymen este qal­dy. Belarýstiń múshelikke kirýi uıymnyń keńeıýine, onyń mańyzdylyǵynyń artýyna tike­leı baılanysty. «Shanhaı bestigi» bolyp bastalǵan Uıym búginde «Shanhaı ondyǵyna» aınaldy. Endi Belarýs kirse, órisi keńeıe túsedi. Jańa múshelerdiń qosylýy – elimizdiń bedeli. Sebebi Qazaqstan – osy uıymynyń qurylýyna uıyt­qy bolǵan memlekettiń biri. Jańa múshelerdi ıntegrasııa­laý máselesinde Qazaqstan árdaıym seriktes memleketterdi tartýǵa múddeli.

Qazaqstan ShYU-ny keńeıtý­degi belsendi rólin 2023-2024 jyldardaǵy tóraǵalyǵy kezinde de kórsete bildi. Bul elimizdiń halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy yqpaly men bedeliniń artyp kele jatqanyn kórsetti. Ásirese Memleket basshysynyń «Orta derjavalardyń daýsy kóbirek estilsin, olardyń halyqara­lyq álemdik máselelerdi sheshýde, kıkiljińder men soǵysty toqtatýda, álemdegi beıbitshilikti ornatýdaǵy usynystar berýdegi róli artsyn» degen bastamasy qoldaý taýyp keledi.

Jahandyq turaq­syzdyq jaǵdaıynda ShYU-nyń óńir­lik jáne halyqaralyq qaýip­sizdikti nyǵaıtýǵa, ekono­mıka­lyq yqpaldastyqty damy­týǵa, ekologııalyq problemalardy sheshýge baǵyttalǵan mańyzdy sheshimder qabyldaı alatyn úlken alańǵa jáne bedel­di uıymǵa aınalyp otyr­­ǵany haq. Osy turǵydan alǵanda bul uıymnyń bolashaǵy zor. Uıym músheleriniń arasyndaǵy baı­lanystardyń berik nyǵaıýy men yqpaldastyǵyn keńeıtýdegi ju­mystar aldaǵy ýaqytta óz je­misin beredi. Qazirdiń ózinde «Bir beldeý, bir jol» jobasy asa aýqymdy bastamaǵa aınalyp otyrǵanyn eshkim joqqa shy­ǵar­maıdy. Osyndaı zor múm­kindigi men resýrsy bar ShYU aldaǵy ýaqytta jahandyq máse­lelerdi sheshýde ózindik ornyn odan ári bekite túsedi.

Bıylǵy sammıttiń Qytaı Halyq Respýblıkasy basshy­synyń memlekettik sapary aıasynda ótýi de mańyzdy oqı­ǵa. Sapardyń alǵashqy kúni Memleket basshysy «Qazaqstan jáne Qytaı – jetistikterdiń bas­taýynda tur» degen taqyrypta suhbat berdi. Ekinshi kúni QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń «Qazaqstan men Qytaıdyń jańa kókjıekterge birlese umtylysy» atty maqalasy shyqty. Memle­ket basshylary maqalalarynyń qatar shyǵýy qos el arasyndaǵy dostyqtyń joǵary deńgeıde ekenin ańǵartady. Demek eki eldiń bir-birine degen iltıpaty men ortaq múdde­si aldaǵy ýaqytta álemdik úılesimdilikke áser etetinin kórsetedi.

Qazbek MAIGELDINOV,Qytaıdy zertteýshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, saıasattanýshy