Zaman bizdiń jaǵdaıymyzǵa qaraı ıkemdelmeıdi, biz oǵan qaraı ıkemdelýge májbúrmiz. Al oǵan qaı kezeńde de barynsha yqpal ete alatyn sala – jýrnalıstıka. Bul salanyń da óz qolbasshylary men óz jaýyngerleri bar. О́tpeli ómirde olar da artyna iz qaldyra kóshedi. Ýaqyt óte kele, ol izdi jalǵastyrýshylardyń ishinde de qarymdysy men daryndysy daralanyp kórine bastaıdy.
HH ǵasyrdyń basynda qazaq dalasyn dúbirlete jańa dáýir alyp kelgen Alash qaıratkerleriniń naǵyz qaıratkerlik isin jalǵastyrýshylar HH ǵasyrdyń sońy men HHI ǵasyrdyń bastaýyna da kerek boldy. Kezinde Alash qaıratkerleri jańa qoǵamdy ornatyp, ony damytýdyń basty sharty dep qazaq baspasózin jáne ulttyq jýrnalıstıkany shyńdaýdy janqııarlyqpen qolǵa alǵan edi. Dál sol sııaqty
HH ǵasyr sońyndaǵy demokratııalyq qoǵam ornatýdyń alǵysharty da ulttyq jýrnalıstıkany aıbyndy etý maqsatyna qaraı burylǵan kezeń boldy. Bul salada jańasha bilim berýdiń tastabanyn bekitip, búginginiń qunyn túsiný úshin ótken kezeńniń qym-qýyt dáýirin bilý mańyzdy edi. Stýdentterge dáris oqýmen qatar qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhyn zertteý mindeti de osy kezeń ustazdaryna úlken júk artty.
Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńindegi jýrnalıstıka maqala jazý ǵana emes edi. Bul kezde de Alash qaıratkerleriniń is-qımylyna barabar qımyl qajet boldy. Azattyqty kóksegen qazaq eliniń keńestik saıasattyń buǵaýyn buzyp shyǵýǵa umtylǵan shaǵy edi. Osyndaı jankeshtilik kúrestiń ortasynda stýdent Qaırat ta júrdi. Bul týraly ol «1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisine ekinshi kýrsta júrgen kezimizde kýá boldyq. Eń úlken taǵylymy – kýrs stýdentteri birin-biri satqan joq, kerisinshe, bir-birin qoldap, qorǵap qalýǵa bar kúshin saldy. Sonyń nátıjesinde kóp «shyǵynǵa» ushyraǵan joqpyz» dep eske alady. Jas jýrnalıstiń Alash qaıratkerleriniń jýrnalıstik baǵyttaǵy qyzmetterin zertteýine de osy oqıǵa aıryqsha áser etken bolar. Ár qazaqtyń otanshyldyq sezimin túp-tamyrymen qozǵaǵan osy oqıǵadan keıin Q.Saqtyń da ómirlik ustanymy aıqyndala bastady. Sol kezdegi «Aqıqat» tarıhı aǵartý klýbyn qurýshylardyń qataryna kirip, teń tóraǵa boldy. Jeltoqsandyqtardy túrmeden bosatyp, oqýdan shyǵarylǵandardyń qaıta qabyldanýyn talap etken sherýlerdiń bel ortasynda júrdi.
Oıdy oı qozǵaıdy, qandaı da bir is-qımyldyń bastaýyna ot beretin jaǵdaılar bolady. Azattyqqa jetken, biraq áli de bolsa alań-qulań kezeńde jas jýrnalısti azattyqty bekitýdiń joly qandaı edi degen oıdyń da mazalaǵany anyq. Ultymyzdyń otanshyldyq qasıeti men aqıqatshyl taǵylymy qandaı edi dep tarıhqa kóz tikkeni – taǵy aqıqat. О́ıtkeni naǵyz jýrnalıst – eń aldymen, otanshyl jáne aqıqatshyl. Al bul jolda taǵy da ne isteý kerek degende, onyń taǵylymyn tarıhtan almaǵanda, qaıdan alady? Suraqqa jaýapty dál sondaı jaǵdaıdy bastan ótkergenderden suramaǵanda, kimnen surar? Osy jalyndy shaǵynda oǵan ǵasyr basynda ótken Alash qaıratkerleriniń daýsy estilgendeı edi. Sátsizdiktiń bári «ondaı bolmaq qaıda?» degennen bastalady. Al júreginde oty barlar qıynǵa umtylyp, bıikke kóz tigedi. Kóz jetken jerge oı júgiredi. Endi ony qazaq jýrnalıstıkasy tarıhyn zertteý ıdeıasy mazalaı bastady. Sóıtip, Qaırat О́mirbaıuly alashtaný áleminiń tylsymyna qaraı bet túzedi. Ol shynynda da tylsym edi. Bul týraly «Men ár kez eki birdeı bilim bulaǵynan sýsyndaǵanymdy erekshe maqtanysh sezimmen tilge tıek etemin. Onyń biri – QazUÝ-ym, ekinshisi – Alash kósemsóz mektebi» dep jazdy. Kýrstasy, belgili qalamger Jumabaı Qulıev aıtqandaı: «Qazaqtyń óshýge aınalǵan, tarıh qujattarynan alastatylǵan tarıhyn bar jan-tánimen uǵyndy, bylaısha aıtqanda, ǵasyrlar qoınaýynan halqyn izdedi». Ol úshin tóte jazýdy (A.Baıtursynuly álipbıi) da jetik meńgerip aldy.
Ǵylymı izdeniske degen erekshe yntasyn baıqaǵan, óziniń stýdent kezdegi ustazdary ony QazMÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetinde ustazdyq etýge shaqyrady. Oqytýshy bolyp qyzmet ete júrip, ǵylym keńistigine bel sheshe kiristi. 1998 jyly «Qazaq» gazetindegi ulttyq saıası-áleýmettik máselelerdiń jazylýy» atty taqyrypta dıssertasııa jazyp, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin alyp shyqty. Bul Alash basylymy taqyrybynda qorǵalǵan alǵashqy zertteýlerdiń biri edi. Alǵashqynyń kóteretin júgi de aýyr. Sodan bolar, keıipkerimizdiń ózi de «Alash murasyn oqý arqyly óstim», deıdi. Sol QazMÝ-da 12 jyl qyzmet etip, 2008 jyly L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine jýrnalıstıka kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetine shaqyryldy.
Bul jańa astanadaǵy jańashyl ýnıversıtettiń belesti shaǵy edi. Ár salanyń óz ereksheligi, ıirimi, jumbaǵy bolady ǵoı. Kafedramyzdaǵy onshaqty oqytýshynyń júktemesin bólýdiń álek-sháleginen suraq kóbeıip jatqan kez edi. Bylaı qarasań – júktemede ár oqytýshyǵa 7-8 pánnen jazylǵanymen, tolyq júkteme toltyrýǵa «saǵat jetpeıdi» degen shetin másele. Kafedrada dáris oqýdan basqa eshteńe bilmeıtin biz osynshama pán bola tura, nege júkteme tolmaıtynyn da túsine bermeımiz. Qaırat О́mirbaıuly bul jaǵdaıdy kórip, ishteı tańǵalǵan bolý kerek, áıteýir «júkteme bólýdiń de ıirimderi baryn, ony buryn jasap kórmegen adam bile bermeıtinin» túsindirdi. Az ýaqyttyń ishinde álgi bir kafedranyń on shaqty oqytýshysyna jetpeı jatqan júktemeden eki kafedra jasaýǵa bolatyndaı júkteme paıda boldy. «Bul qalaı, Qaıreke?» desek, «men saǵat bólý máselesinde de Taýman Amandosov, Zeınolla Qabdolov, Temirbek Qojakeev shapanynan shyqtym emes pe?», deıdi. Tereńdep qarasaq, bul jaı ǵana júkteme bólý emes, bul jumys úderisin durys uıymdastyra bilý sheberligi eken. Bilim berýde oqytýshyny da sharshatpaı, onyń da izdenýine, shyǵarmashylyǵyna jol ashý jáne bilim alýshylardyń da ár pándi tereń túsinýine, jan-jaqty daıyndalýyna jaǵdaı jasaý eken. Sonyń arqasynda keler jyly bir kafedra ekige bólinip, ár kafedra bilim berýdegi óz baǵyt-baǵdaryn aıqyndady. Kóp uzamaı Jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýlteti quryldy. Fakýltet dekany bolyp belgili ǵalym Namazaly Omashuly taǵaıyndalyp, úlken jumys bastalyp ketti. Bir jyldan soń ol kisi Jýrnalıstıka ǴZO basqaryp, fakýltetti shákirti Qaırat Saqqa tapsyrdy.
Joǵary oqý ornynda bilim salasynyń mańdaıaldy menedjeri bolyp tanylǵan ǵalym-ustazdy qazirgi shaqta jańa kezeńniń talaptary da tolǵantary anyq. Sıfrlyq dáýirdiń bilim berý máselelerine balańdyq pen shabandyqtyń júrmeıtini – taǵy anyq. Ne bolsa da, jaǵalasyp baǵý kerek. Sondaı jaǵalasta ulttyq qundylyqtarymyzdy joǵaltyp almaý mańyzdy. «Sıfrlyq tehnologııa múmkindikterin paıdalanýdyń sheberine aınalmasaq bolmaıdy. Sol arqyly ulttyq qundylyqtarymyzdy álemge jedel tanystyrýdyń, nasıhattaýdyń kiltin óz qolymyzǵa alýymyz kerek. Sol úshin de fakýltetimizde jýrnalıstıka men qoǵammen baılanys bilim baǵdarlamalarynyń jańa baǵyttary jasalyp jatyr», deıdi ǵalym.
Stýdentke bilim berý óz aldyna, onyń tárbıe máselesi de ótkirlene tústi. Ony budan on jyl burynǵy jaǵdaımen salystyra almaısyń. Qoǵamdaǵy ózgerister kezinde jat pıǵyldaǵy toptardyń stýdentterdi de saǵalaıtyny baıqalyp júr. Endigi jerde dinı ekstremızmniń ýnıversıtetke enip ketpeýin qadaǵalaý da mańyzdy máselege aınalǵany shyndyq. Bul jastar tárbıesine burynǵydan da jiti qaraýdy talap etedi. Mundaı kezde de Qaırat О́mirbaıulynyń fakýltet dekany retinde jastarǵa aıtary kóp. Búrkenip sabaqqa kelgenderge qatań eskertý jasap, tipti qara mata búrkenip kelgen bir stýdent qyzdyń qaǵazyna qol qoımaı jibergen jaǵdaıy da boldy. «Sebep bireý ǵana. Ultyn súıer ár qazaq ulttyq dástúrdiń tórge ozýyn qadaǵalaýǵa mindetti. Bireý oramal búrkenip, bireý adam shoshyrlyq saqal qoıyp, basqa jurttyń ádetin óz ultyna tańýy – bul da paıda kózdegenderdiń, el ishine iritki salǵysy keletinderdiń jasyryn jarnamasy. Sondyqtan alasapyrandardy bastan keshe júrip, jeńip alǵan táýelsizdigimizdi jat ustanymdar arqyly álsiretkisi keletinderge jol joq. Biz bul máselede asa qataldyq jáne qyraǵylyq tanytýymyz kerek. Bizge senip balalaryn oqýǵa jibergen ata-analar alańsyz bolýy kerek. Árbir jastyń birinshi kezektegi mindeti – bilim alý. Durys bilim alǵandardyń dili berik bolady. Olar anaý-mynaý úgit-nasıhattyń sońynan ermeıdi» deıtin Qaırat Saq – ustazdyq-azamattyq ustanymynan aınymaıtyn tabandylyǵymen tanylǵan jan. Bilim men ǵylymnyń joly «ınemen qudyq qazý» bolsa, onyń da tásilin bilmeseń, qaıta-qaıta ıneńdi syndyryp nemese qolyńdy jaralap alatynyń sııaqty jaǵdaıǵa tap qylatyny anyq. Eýrazııa Halyqaralyq teledıdar jáne radıo akademııasynyń akademıgi, professor Qaırat Saqtyń ǵalymdyq, ustazdyq jolynda da talaı qıyndyq boldy. Biraq tereń bilimi, ushqyr oıy, meıirimdi jan dúnıesi, parasatty minezi ony súrindirmeı alyp shyqty. Osy jyldar ishinde «Ulttyq sana uıytqysy», «Qazaq jýrnalıstıkasy», «Alash murasy» oqý quraldary jaryq kórdi. «Dala ýálaıatynyń gazeti» men Ahmet Baıtursynulynyń ataqty «Qazaq» gazetiniń jınaqtaryn jáne «Alash kósemsózi» kóptomdyǵyn shyǵarýǵa atsalysty, 200-den asa ǵylymı maqalanyń, 500-ge taıaý pýblısıstıkalyq eńbektiń avtory. Qytaıdyń kórnekti jazýshysy Ba-Szınniń «Yzǵarly tún» romanyn qazaqsha sóıletken aýdarmashy. Ustazdyq degen – uzaq jol, ǵalymnyń joly qııanda. Bıyl mártebeli jasqa kóterilgen ustazdyń alar asýy áli alda.
Ońaıgúl Turjan,aqyn, professor