Ozbyrlyq pen jat ádet Odan balanyń ózi de, eńbegi de qorlanbasyn, qorǵalsyn

2002 jyly halyqaralyq Eń­bek uıymy balalar eńbegine qatysty problemalyq má­se­lelermen jurt­shylyqty barynsha habardar etý maqsatynda 12 maýsymdy dúnıe­jú­zilik balalar eńbegine qarsy kúres kúni dep jarııalaǵan bolatyn. «Balalardy eńbekke tárbıeleý kerek emes pe?» degen oı da búıirde turady. Balalardy eńbekke baýlý kerek, úıdiń jumysyna jumsaý da qajet. «Jumysy joqtyq, tamaǵy toqtyq azdyrar adam balasyn», dep Abaı aıtqandaı, balanyń boıyna barlyq jaqsy qasıet eńbekpen sińetinin de jurt biledi. Alaıda, ony jumsaǵan jumys túrleri balanyń psıhıkalyq, moraldyq, áleýmettik turǵydan densaýlyǵyna zııan keltirip, bolashaǵyna balta shappaýy tıis. Mine, halyqaralyq bedeldi uıym kóterip otyrǵan máse­le osy. Mamandardyń aıtýy­na qaraǵanda, dúnıejúzinde quldyq­qa salynǵandardyń 27 paıy­zy buǵanasy qatpaǵan balalar eken. Adamdar saýdasynyń qurbandary da negizinen 12-14 jas aralyǵyndaǵy balalar bolyp sanalady. 1999 jyly Halyqaralyq eńbek konferensııasy bir aýyzdan Balalar eńbeginiń eń nashar formalary týraly konvensııa qabyldady. Ony Qazaqstan 2002 jyly bekitti. №182 Konvensııanyń «Balalar eńbeginiń eń nashar túrine» jatatyn olardy quldyqqa salý, qarýly qaqtyǵystarǵa paıdalaný, parnografııalyq ónimder jasaý úshin jasóspirim qyzdardy jezókshelikke tartý sekildi jan-túr­shigerlik jaǵdaılar kezdesip jata­dy. Oǵan qarsy kúrestiń biri bul jóninde jurtshylyqty aqparat­tandyrý, qulaǵdar etý bolǵandyq­tan, Qazaqstanda maý­sym aıynyń 1-nen 12-ne deıin «Balalar eńbegin paıdalanýǵa qar­sy 12 kún» atty ulttyq aqpa­rat­tyq naýqan jarııalanǵan bolatyn.

Qostanaıdaǵy Balalar men jasóspirimderge arnalǵan prııýtte osy naýqandy basshylyqqa alǵan «Qazaqstan balalary – nurly jolmen!» respýblıkalyq aksııasynyń aıasynda izgilikti shara ótti. Onyń ereksheligi – prııýt qyzmetkerleri ony «dóńgelek ústel» formasynda ótkizip, oǵan psıholog, pedagog mamandarymen, prokýratýra, BAQ ókilderimen qatar, ana súti aýzynan ketpeı, buǵanasy qatpaı jatyp, basyna taǵdyrdyń zil batpan júgi túsip, prııýtten pana tapqan balalar da qatysty. – Prııýtke aı saıyn oblys aýdan­dary men qalalarynan ke­­minde 20 bala túsedi. 3 jáne 16 jas ara­lyǵyndaǵy balalar­dy bir aı usta­ǵannan keıin negizinen balalar úıine ornalastyramyz, – deıdi prııýt dırektory Meńsulý Dosja­nova. Ústel basynda otyr­­­ǵan bala­lardyń barlyǵy da úıi­nen bezip ketken, olardy esirtki paıdala­natyn, ishimdikke sa­lyn­ǵan ata-ana­symen birge turý múmkin bolma­ǵan­dyqtan osyn­­da ákelinedi. Meńsulý Meń­dibaı­­­qy­zynyń aıtýynsha, osynda túsken bala­lardyń úıine qaıta­tyny neken-saıaq. О́tken jyly kishken­taı 3-4 jasar balany bir otbasy qamqorlyǵyna alypty. Ondaı jaǵdaı óte sırek bolady eken. Prııýt dırektorynyń tárbıe jónindegi orynbasary Kamıla Qam­barova balalar eńbegin jáne olar­dyń ózin qorǵaý jóninde mazmun­dy áńgime ótkizdi. Prııýt turǵyn­daryna eńbektený men balalar eńbegin paıdalanýdyń arajigin túsindirdi. Balalardy áńgimege qatystyrdy, olardyń pikirin bilýdi de oılastyrypty. Ústel basynda otyrǵan balalardyń barlyǵy da «úıge qaıtqym keledi, anama kómekteser edim», degen pikir aıtty. Bala qar­sylasýǵa dármensiz, úlken­der­diń qandaı qorlyǵyna da tek tózedi, sonyń qurbanyna aınalady. Prııýttegi balalar ómiri de – ata-ananyń óz perzenti aldyn­daǵy jaýapsyzdyǵynyń dáleli. Anakókirek deseńshi, maskúnem anasynyń, nashaqor ákesiniń kesirinen qańǵyp qalǵan bala jaý­rap, yqtasyn izdegen torǵaıdaı, úıin saǵynady, anasyna jetkisi keledi. Salǵan sýretterinde de úıin beıneleýge tyrysady. Oblystyq prokýratýranyń baspasóz qyzmeti málimdegendeı, Qostanaı oblysynda balalardy májbúrlep jumysqa jegý, jasóspirim qyzdardy jeńil júriske tartý sekildi olardyń ómirine tańba bolatyn oqys jaǵdaılar sońǵy jyldary tirkelmegen. Balalardyń eńbegi de, ózi de tek qorlanbaý kerek, tek qorǵalýy tıis. Bolashaq sonda shynaıy, taza bolmaq.

Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan».

QOSTANAI.