Elimizdi óńirlik jáne halyqaralyq qatynastar júıesine ıntegrasııalaý mindeti «KazAID» agenttigine júktelgen. Qurylǵanyna úsh jylǵa jýyqtaǵan uıym qazirgi tańda ózge memlekettermen saýda-ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq baılanys ornatýǵa yqpal etip keledi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda agenttikke álemdik arenada tól brendti, tarıhty jáne mádenıetti nasıhattaýdy tapsyrdy. Osy oraıda «KazAID» Qazaqstandyq halyqaralyq damý agenttiginiń basqarma tóraǵasy Arken ARYSTANOVTAN atqarylǵan jumystar barysyn surap bildik.
– Arken Keńesbekuly, aldymen agenttiktiń strategııalyq baǵytyn, maqsat-mindetin ashyp aıtyp berseńiz.
– Ulttyq quryltaıdyń «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat» atty ekinshi otyrysynda Prezıdent «Biz mádenı muramyzdy jan-jaqty dáripteýimiz qajet. Elimizdi jańǵyrtý úshin «jumsaq kúshtiń» múmkindikterin tıimdi paıdalanǵan jón», deı kele «KazAID» Qazaqstandyq halyqaralyq damý agenttigine ulttyq brendti, tarıhty, tól mádenıetti ilgeriletýde keń spektrge ıe saıasat, ekonomıka, ǵylym, bilim, sport, bıznes sekildi taǵy basqa saladaǵy is-sharalardy súıemeldeýdi tapsyrdy. Búginde agenttik donor el retinde óńirlik máselelerdi sheshý úshin barlyq múddeli taraptyń kúsh-jigerin úılestirýde. BUU-nyń turaqty damý maqsattaryna qol jetkizýde Damýǵa resmı kómek (DRK) negizinde basqa eldermen saýda-ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq baılanys ornatýda júıeli jumystar atqarylyp jatyr.
Sondaı-aq damý josparymyzǵa sáıkes otandyq jáne sheteldik mamandardy tarta otyryp, saraptamalyq alańdardy uıymdastyrý, DRK quraldaryn paıdalanyp, jobalardy tehnıkalyq ázirleýde jáne praktıkada iske asyrýda járdemdesip otyrmyz. Agenttik quzyrettilik, kásibılik, ınnovasııa, shyǵarmashylyq, azamattyq jáne áleýmettik jaýapkershilik, ashyqtyq, kóshbasshylyq, bastamashyldyq qundylyqtaryna basymdyq beredi.
Búginde «KazAID» Qazaqstan damý salasyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetý úshin belgili bir áleýetti jınaqtady. Biz ekijaqty jáne kópjaqty formattaǵy dıalog pen ózara árekettesý perspektıvalaryn talqylaýǵa ashyqpyz. Basty maqsat – álemdik órkenıettiń damýyna yqpaldasý.
– «KazAID» qandaı halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyq ornatty? Qazaqstandyq damý modeliniń tartymdylyǵy nede?
– Agenttik Izraıldiń «MASHAV», AQSh-tyń «USAID», Ispanııanyń «AECID», Túrkııanyń «TIKA», Koreıanyń «KOICA», Japonııanyń «JICA» jáne Ázerbaıjannyń «AIDA» uıymymen yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Búginde ekijaqty jáne kópjaqty formatta donorlyq uıymdarmen seriktestik qatynastardy keńeıtý jáne baǵdarlamalar men jobalardy ázirleý boıynsha jumysty jalǵastyryp keledi.
«KazAID» Ortalyq Azııadaǵy DRK salasyndaǵy jalǵyz uıym bola otyryp, óńirde «Úshjaqty» yntymaqtastyq tetikterin (donor – el, seriktes – el, donor – uıym) paıdalana otyryp, perspektıvaly jobalardy ázirleý jáne iske asyrýdy kózdeıdi. Sonymen qatar birqatar bedeldi qazaqstandyq jáne óńirlik ınstıtýt, uıymdarmen áriptestik qarym-qatynas ornatyp úlgerdi. Máselen, qazaqstandyq ÚEU azamattyq qoǵamdy damytý qaýymdastyǵymen, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasymen, Halyqaralyq Araldy qutqarý qorymen, О́zbekstannyń «Oqsalısh» jalpyulttyq qozǵalysymen, Ortalyq Azııanyń óńirlik ekologııalyq ortalyǵy jáne Eýrazııa qorymen DRK salasyndaǵy ózara túsinistik pen yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy.
Agenttik EYDU-men ózara is-qımyl jónindegi 2022-2025 jyldarǵa arnalǵan jospar sheńberinde «Qazaqstandaǵy DRK júıesin damytýdyń 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan EYDU jáne «KazAID» jol kartasyn» júzege asyrady. Osy rette kúni búginge deıin jalpy halyqaralyq deńgeıdegi uıymdar, agenttikter, qarjy ınstıtýttary men BUU mekemeleri jáne respýblıkada akkredıttelgen dıplomatııalyq ókildikter sekildi 300-den astam mekemelermen kezdesý ótkizdi.
Agenttiktiń strategııalyq damý maqsatyna sáıkes áriptestik tájirıbe, bilim men tyń tehnologııalarymen almasý tetigi – eldiń jahandyq jáne óńirlik platformalar men forýmdarǵa qatysýy. Qazaqstannyń DRK-daǵy salalyq basymdyqtary – sý, energetıka, ekologııalyq problemalar, sıfrlandyrý, bilim jáne kadrlyq áleýetti arttyrý, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý.
Tujyrymdamalyq negizde Qazaqstan Respýblıkasynyń damýǵa resmı kómek salasyndaǵy saıasaty kedeılik, halyqaralyq qylmys, esirtkiniń zańsyz aınalymy jáne zańsyz kóshi-qon máselelerin qosa alǵanda, ornyqty damýdyń jahandyq jáne óńirlik problemalaryn sheshýge járdemdesý, áleýmettik-baǵdarlanǵan ekonomıkany qurý úderisterine kómektesý, shet eldermen saıası, ekonomıkalyq, bilim berý, qoǵamdyq, mádenı jáne ǵylymı baılanystardy damytý, Qazaqstan shekarasynyń perımetri boıynsha tatý kórshilik beldeýin qalyptastyrý, áriptes memlekettermen saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytý, taýarlar, qyzmetter jáne jumys kúshi naryqtarynyń ıntegrasııa úderisterin yntalandyrý, álemdik qoǵamdastyqta Qazaqstan Respýblıkasynyń bedelin nyǵaıtý jáne oń qabyldaýyna járdemdesýdi kózdeıdi.
Jalpy, elimiz birqatar óńirlik problemany sheshýde belgili bir artyqshylyqtarǵa ıe. Iаǵnı áriptes memleketterdiń múddeleri, qajettilikteri men erekshelikteri qazaqstandyq kómektiń nysandary men baǵyttaryna sáıkes keledi. Al DRK tujyrymdamalyq/quqyqtyq bazasy ornyqty damý maqsattarymen korrelıasııadaǵy eldiń ustanymy men basymdyqtaryn kórsetedi. Qazaqstandyq damý modeli ózin beıbit, ashyq memleket, jahandyq jáne óńirlik isterde senimdi áriptes retinde bekitý arqyly halyqaralyq arenadaǵy pozısııasyn nyqtady. Elimiz kópvektorly, pragmatıkalyq jáne belsendi syrtqy saıasatty iske asyrady, qaýipsizdik, yntymaqtastyq, ornyqty damý salasyndaǵy jahandyq jáne óńirlik kún tártibin qalyptastyrýǵa, iske asyrýǵa eleýli úles qosady.
– Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy qandaı ózekti máselelerdi sheshýge atsalysyp jatyr?
– Joǵaryda atap ótken sharttardy, sondaı-aq áleýmettik-ekonomıkalyq problemalarmen, dinı ekstremızm, etnosaralyq qaqtyǵystar jáne uıymdasqan qylmys qaterlerimen baılanysty Ortalyq Azııa óńirindegi qazirgi syn-qaterlerdi nazarǵa ala otyryp, Qazaqstannyń damýǵa kómek kórsetýdegi geografııalyq fokýsy Ortalyq Azııa elderi men Aýǵanstanǵa shoǵyrlanady. Aıta ketý kerek, bul rette Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Aýǵanstandaǵy jobalar ekijaqty formatta tabysty boldy.
DRK negizinde ekologııa, densaýlyq saqtaý, áıel quqyǵy, teńizge shyǵa almaıtyn elderge kómek kórsetý, esirtkige qarsy kúres jáne taǵy basqa salalardaǵy jobalardy qosa alǵanda, erikti jarnalar men trast qorlaryna qatysýda Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy tájirıbesi mol.
«KazAID» agenttigi qyzmetiniń negizgi sektorlaryna bilim berý, densaýlyq saqtaý, memlekettik qyzmet, sıfrlandyrý, tabıǵı resýrstardy basqarý jáne qorshaǵan ortany qorǵaý kiredi. Búginde uıym bilim berý sapasy men onyń qoljetimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan jobalardy qoldaıdy. Ári kómek alýshy elderdegi kásiptik daǵdylardy damytýǵa jáne bilim berý ınstıtýttaryn nyǵaıtýǵa járdemdesedi. Sondaı-aq ınnovasııalyq ósý, básekege qabilettilikti jáne halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýda sıfrlyq tehnologııalardy engizý jónindegi bastamalardy júzege asyrýǵa múddeli. Buǵan qosa tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalaný, qorǵaý, sý, orman jáne mıneraldy resýrstardy turaqty basqarýdy, ekologııalyq bilim men halyqtyń habardarlyǵyn arttyrýǵa yqpaldasady.
Qazirgi ýaqytta «KazAID» sektorlyq qyzmeti sheńberinde ázirlenip, iske asyrylyp jatqan eki baǵdarlamaǵa erekshe toqtalǵym keledi. Birinshisi, Ortalyq Azııa elderiniń jas kóshbasshylarynyń biliktiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan «Dostyq» baǵdarlamasy. Bul bastama qazirgi geosaıası jaǵdaıda sıfrlandyrý, HHI ǵasyr medısınasy, jýrnalıstıka jáne dıplomatııa salalarynda bilim men tájirıbe jınaǵysy keletin Qyrǵyzstan men Tájikstan jastaryna arnalady. Biz elimizde ótetin halyqaralyq forýmdarǵa qatysý úshin daryndy jastardy jınap, olardyń óz salalaryndaǵy belgili sarapshylar men mamandardyń sheberlik sabaqtaryna qatysýyna múmkindik berýge tyrysamyz.
Ekinshisi, medısına salasyndaǵy stýdentterdiń akademııalyq tájirıbe almasýyna múmkindik beretin «Avısenna» baǵdarlamasy. Búginde óńirde ásirese shalǵaı aýyldarda sapaly medısınalyq kómektiń qoljetimdiligi ózekti másele. Mundaı másele Ortalyq Azııanyń birqatar memleketinde bar. Iаǵnı kásibı dáriger mamandar jetispeıdi. Sondyqtan «KazAID» qazaqstandyq medısına mekemeleri men dárigerleriniń Qyrǵyzstan, Tájikstandaǵy áriptesterimen ózara is-qımylyn úılestirý jumystaryn júrgizedi.
Taǵy bir aıta keterligi biz ártúrli sektordaǵy tájirıbe ortalyǵy bolýdy da maqsat etip otyrmyz. Máselen, BUU-nyń Turaqty damý maqsattarynyń ishindegi Ortalyq Azııadaǵy taza sý men sanıtarııaǵa qol jetkizý máselesine erekshe toqtalyp ótkim keledi. Álemdik sarapshylardyń pikirinshe, Ortalyq Azııa elderi sý resýrstaryn paıdalaný máselesinde asa jaýaptylyq tanytý qajet. Sebebi aımaq elderi sýdy álemniń kez kelgen basqa óńirine qaraǵanda kóbirek tutynady. Sondyqtan sý resýrstaryn basqarý, kólik logıstıkasy sııaqty máselelerdi birlesip sheshýge kúsh biriktirip, jumys isteýimiz qajet. «KazAID» resýrstardy tıimdi paıdalanýdy qamtamasyz etedi. Jalpy alǵanda, uıym Qazaqstannyń jáne tutastaı alǵanda aımaqtyń damýy úshin jaqsy nátıjelerge qol jetkizý maqsatynda kómek kórsetýdiń úılestirýshisi retinde jumys isteıdi. Sondaı-aq aımaqtyq yntymaqtastyqty nyǵaıtyp, agenttiktiń yqpal etý aıasyn keńeıtýge, halyqaralyq uıymdarmen jáne donor eldermen belsendi yntymaqtastyqta jumys isteýge, Ortalyq Azııadaǵy ózekti máselelerdi sheshýge basymdyq beredi.
– Taıaýda bizdiń delegasııa Qytaıdyń «CIDCA» halyqaralyq damý jáne yntymaqtastyq memlekettik agenttigi uıymdastyrǵan Birlesken damý jónindegi jahandyq is-qımyl forýmynyń joǵary deńgeıdegi 2-konferensııasyna qatysty. Sapardyń maqsat-mindeti týraly aıta ketseńiz.
– Issapardyń maqsaty joǵary deńgeıdegi konferensııaǵa qatysý jáne «CIDCA» Qytaıdyń damý salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq agenttigimen kelissózder júrgizý boldy. Sondaı-aq halyqaralyq damý, tájirıbe almasý jáne birlesken jobalardy iske asyrý salasynda Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy áriptestik qatynastardy ornatý jolymen yntymaqtastyqty nyǵaıtý. Biz birlesken bastamalar sheńberinde áleýetti yntymaqtastyq máselelerin talqylaý maqsatynda «CIDCA» ókilderimen ekijaqty kelissózder júrgizdik.
Al konferensııanyń maqsatyna keletin bolsaq, ol jahandyq damý, qaýipsizdik jáne órkenıet bastamalary sheńberinde jarqyn bolashaq qurý múddesinde áriptesterdiń birlesken is-qımylyna járdemdesý jáne jahandyq damý máseleleri boıynsha ortaq pikir qalyptastyrý. Is-shara aıasynda jahandyq basqarý, ınnovasııalar jáne jastar saıasaty máseleleri talqylandy.
Jıynǵa jalpy 50-den astam elden kelgen joǵary deńgeıdegi laýazymdy tulǵalar, halyqaralyq uıymdardyń sarapshylary, akademııalyq qoǵamdastyq pen taldaý ortalyqtarynyń ókilderin qosa alǵanda, sheteldik delegasııalar qatysty.
Forýmdardyń birinde men TDM 2030 jetistikteri úshin Qazaqstannyń Ortalyq Azııa óńirindegi halyqaralyq damýǵa járdemdesýdegi róli týraly baıandama usyndym. Onda turaqty damý salasyndaǵy jahandyq kún tártibi konteksinde óńirlik yntymaqtastyqty nyǵaıtýdaǵy Qazaqstannyń negizgi baǵyttary men bastamalary jarııalandy.
О́tkizilgen kezdesýler men qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardyń qorytyndysy boıynsha qazaqstandyq jáne qytaılyq tarap DRK salasyndaǵy yntymaqtastyqty kúsheıtedi.
Aıta keteıin, jýyrda Qazaqstandaǵy Túrik yntymaqtastyq jáne úılestirý agenttiginiń (TIKA) úılestirýshisi H.О́zdenoǵlýmen kezdestim. Júzdesýde DRK salasyndaǵy eki agenttik arasyndaǵy yntymaqtastyq pen ózara is-qımyldy nyǵaıtý máselelerin talqyladyq. Men DRK ulttyq júıesiniń basym baǵyttary sheńberinde agenttiktiń josparlanǵan baǵdarlamalary týraly aqparat berip, túrik tarapyna túrki memleketteri uıymy sheńberinde yntymaqtasýdy usyndym. О́z kezeginde, «TIKA» úılestirýshisi H.О́zdenoǵlý agenttik qyzmetkerleri arasynda tájirıbe almasý maqsatynda yntymaqtastyqty tereńdetýge daıyndyǵyn bildirdi. Túrik tarapy agenttiktiń «Avısenna»: Densaýlyq saqtaý» «KazAID» baǵdarlamasyna jáne basqa da áleýetti jobalarǵa qatysýǵa qyzyǵýshylyǵyn rastady. Taraptar «KazAID» jáne «TIKA» arasyndaǵy DRK salasyndaǵy birlesken jobalardy iske asyrý maqsatyndaǵy yntymaqtastyq týraly Memorandýmǵa qol qoıý múmkindigin talqylady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken – Zeıin ERǴALI, «Egemen Qazaqstan»