XXI ǵasyrda álemde klımattyń jylynýy, aýanyń lastanýy, qorshaǵan ortany qorǵaý syndy ózekti ekologııalyq máseleler oryn alyp, «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý adamzat balasynyń aldynda turǵan negizgi maqsattardyń birine aınaldy. «Jasyl» ekonomıka – tabıǵı qorlardy tıimdi paıdalaný esebinen qoǵamnyń ál-aýqatyn saqtaýǵa baǵyttalǵan, sondaı-aq sońǵy paıdalaný ónimderin óndiristik sıklge qaıtarýdy qamtamasyz etetin ekonomıka. «Jasyl» ekonomıka birinshi kezekte, qazirgi ýaqytta sarqylýǵa ushyraǵan (paıdaly qazbalar – munaı, gaz) resýrstardy únemdi tutynýǵa jáne sarqylmaıtyn resýrstardy tıimdi paıdalanýǵa negizdelgen.
Elimiz tabıǵı resýrstarǵa baı memleket retinde, ekologııalyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge erekshe mán berip otyr. Sońǵy jyldary elde ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý jáne «jasyl» ekonomıkaǵa kóshýde aıtarlyqtaı jetistikke qol jetkizildi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda jasyl ekonomıkany damytý máselelerine toqtaldy: «Úkimet energetıkalyq tıimdilik saıasatyn túbegeıli qaıta qaraýǵa tıis. Onda Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń standarttary eskerilýi kerek. Energetıkany tıimdi paıdalanýǵa jáne basqa da resýrstardy únemdeýge qatysty naqty normatıvtik talaptardy birtindep engizý qajet. 2029 jylǵa qaraı energııany tutynýǵa jáne energııa shyǵynyna baılanysty negizgi kórsetkishter keminde 15 paıyzǵa azaıýǵa tıis. Biz «jasyl» ekonomıkany damytý máselesimen myqtap aınalysýymyz kerek. Bolashaqta búkil álem taza energetıkaǵa kóshetini sózsiz», dedi Memleket basshysy.
Elimizde qorshaǵan ortany qorǵaý jáne ekologııalyq problemalardy sheshý qajettiligi kún sanap artyp keledi. Bul máselelerdiń sheshimi «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý arqyly múmkin bolmaq.
Qazaqstan BUU-nyń Turaqty damý maqsattaryna qol jetkizýge baǵyttalǵan strategııalardy júzege asyrady. Bul eldiń ekologııalyq jáne ekonomıkalyq turaqtylyǵyn arttyrýǵa yqpal etedi.
Tabıǵı resýrstarǵa táýeldilikti azaıtý maqsatynda «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý – eldiń ekonomıkalyq turaqtylyǵyn arttyrýdyń mańyzdy quraly.
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń 2024 jylǵy II toqsandaǵy «Qazaqstandaǵy qoǵamdyq-saıası jaǵdaıdyń negizgi ındıkatorlary boıynsha toqsan saıynǵy saýalnama» áleýmettanýlyq zertteýiniń qorytyndysynda respýblıka halqynyń 56,3%-y ekologııalyq jaǵdaıǵa alańdaýly ekenin kóremiz.
Álemdik ekologııa máselesin kóteretin Ekologııalyq tıimdilik ındeksi (Environmental Performance Index) jyl saıyn jarııalanyp otyrady. 2024 jylǵy Ekologııalyq tıimdilik ındeksi (EPI) klımattyń ózgerýi men aýanyń lastanýyn azaıtýdan bastap qaldyqtardy basqarýǵa, balyq sharýashylyǵy men aýyl sharýashylyǵynyń turaqtylyǵyna, ormandardy kesýge jáne bıoártúrlilikti qorǵaýǵa deıingi máselelerdiń 11 sanaty boıynsha 58 kórsetkishti biriktiredi. Tómende bıylǵy ekologııalyq tıimdilik ındeksi boıynsha alǵashqy bestikke engen memleketterdiń jáne Qazaqstan kórsetkishteri salystyrmaly kestede kórsetilgen.
Reıtıngtegi orny
Memleket ataýy
Indekstegi upaıy
1
Estonııa
75.3
2
Lıýksembýrg
75.0
3
Germanııa
74.6
4
Fınlıandııa
73.7
5
Ulybrıtanııa
72.7
74
Qazaqstan
47.5
84
Reseı
46.5
104
О́zbekstan
42.9
109
Qyrǵyzstan
42.2
154
Qytaı
35.5
Derekkóz: Environmental Performance Index 2024
Jetekshi elderdiń basynda Estonııa, Lıýksembýrg jáne Germanııa sııaqty Eýropa elderi tur. Bul elderde jańartylatyn energııa kózderi keńinen qoldanylady, sondaı-aq ekologııalyq saıasat pen ınnovasııa belsendi túrde damyp keledi.
Elimiz 47,6 upaımen 74-orynnan kórindi. Bul kórsetkish Qazaqstannyń ekologııalyq saıasatty jaqsartý jáne jańartylatyn energııa kózderin damytý jóninde áli de jumys isteýi kerektigin kórsetedi. Osy oraıda, sońǵy jyldary elimizde «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý baǵytynda birqatar mańyzdy jetistikke qol jetkizildi.
Qazaqstan sońǵy jyldary energııany únemdeý jáne jańartylatyn energııa kózderin engizý boıynsha belsendi qadam jasap otyr. Jel jáne kún elektr stansalarynyń qurylysy – osy baǵyttaǵy mańyzdy jobalar.
Ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý maqsatynda ótkiziletin «Taza Qazaqstan» aksııasy elimizde keń qoldaý tapty. Aksııanyń maqsaty – qorshaǵan ortany lastanýdan qorǵaý, tabıǵatty saqtaý jáne halyq arasynda ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý. Jyl saıyn myńdaǵan erikti ózen-kólder men ormandardy tazalaýǵa, qala men aýyldardaǵy qoqysty jınaýǵa qatysady.
Qazaqstan úkimeti ekologııalyq zańnamany jańartýǵa erekshe kóńil bólip keledi. 2021 jyly qabyldanǵan jańa Ekologııalyq kodeks jasyl jobalardy júzege asyrýǵa yntalandyrý sharalaryn engizdi.
Qazaqstan «jasyl» oblıgasııalar shyǵarý arqyly ekologııalyq jobalardy qarjylandyrýdy arttyrady. Bul qarajat «jasyl» ekonomıkanyń damýyna, ekologııalyq taza jobalardy iske asyrýǵa múmkindik beredi.
Sý resýrstaryn basqarý, jerdi paıdalaný jáne bıoártúrlilikti qorǵaý máselelerinde elimiz birneshe halyqaralyq bastamaǵa qosylyp, bul baǵyttarda aıtarlyqtaı ilgerileýshilikke qol jetkizdi.
Qazaqstannyń «jasyl» ekonomıkaǵa kóshýi – turaqty damýdyń mańyzdy bóligi. Eldiń osy baǵyttaǵy jetistikteri ekologııalyq turaqtylyq pen ekonomıkalyq ósý arasyndaǵy teńgerimdi tabýǵa múmkindik beredi. «Taza Qazaqstan» aksııasy sııaqty bastamalar arqyly halyqtyń ekologııalyq sanasyn damytyp, eldiń «jasyl» ekonomıkaǵa kóshýdegi jetistikterin nyǵaıtýǵa bolady. «Jasyl» ekonomıkaǵa kóshý arqyly Qazaqstan jahandyq ekologııalyq máselelerdi sheshýge ózindik úlesin qosa otyryp, halqymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýdy maqsat etedi.
Damır BELGIBAEV,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy