Túrkistan ǵulamalary

Osy kúni Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııa­sy Ortalyq ǵylymı kitaphanasy men Ulttyq kitap­hana qorynda Ismaıyl Ǵaspyralynyń  «Hodja-ı sybıan» atty álippesi (Baqshasaraı, 1892 jáne 1902), «Adáb-ı Sharkııa ýa adáb-ı ǵarbııa» atty este­tıka týraly kitaby (jyly kórsetilmegen), «Kýtıb-hana-ı jádıdá» atty bıblıografııalyq-anyq­ta­malyq sıpattaǵy eńbegi (Baqshasaraı, 1902), «Másh­húr paıtáhlár» atty tarıhı-jaǵrafııalyq anyq­tamalyǵy (Baqshasaraı, 1901), «Mýbad-ı támáddán ıslamııan Rýs» atty Reseı musylmandary mádenıetiniń   tarıhy týraly zertteýi (Baqshasaraı, 1901), «Mır Alı Sher Naýaı» atty ǵumyrbaıan ocher­ki (jyly belgisiz), «Nasıhat tıbbııa» atty dári­ger­lik (medısına) haqyndaǵy jıǵan-tergeni (jyly belgisiz), «Tatar haıatıdan meń ıknche kıcha» atty kita­­by (Baqshasaraı, 1907), «Tarıh áǵlámát ýa ıhtı­ráǵát» atty iri tulǵalar men oqıǵalar týraly eń­begi (jy­­ly belgisiz), «Túrkstan ǵalımasy» atty ǵula­ma­lar jóninde tanymdyq eńbegi (Baqshasaraı, 1900) tur.

«Hýkámaı-ı ıslam» atty musylman fılosoftary haqynda, «Hýkámaı-ı ıýnan» atty grek fılosoftary tý­raly eńbekteri (jyldary belgisiz), «Kyryk edı hádıs shárıf» atty jınaǵy, «Hatýnlar dúnııasy» atty kitaby (Baqshasaraı, 1905), «Kadınlar» (hatýn – ataq­ty áıel, kadın – jalpy áıel delingen) atty kita­by, «Krylov támsılátıdán tárjýmálár» atty aýdar­masy, «Zorákı tabıb» atty 3 aktili komedııa­sy, «Dar-ýr-Rahat mýsýlmanlary» atty kórkem shyǵar­masy (muny keıde povest, keıde roman deıdi) saqtal­ǵan. Naqty aıtýǵa bolatyn nárse: osy eńbekter áýelgi­den Qazaqstan jerine jetken (keıbir kitaptarda qyzyl­jar­lyq musylman azamattarynyń móri basylǵan), ıaǵnı ki­taphana keıin satyp, ıakı aýystyryp alǵan dúnıeler emes.

Ismaıyl Ǵaspyralynyń osynaý oqýlyqtary, tanymdyq kitaptary, aǵartýshylyq aýdarmalary jáne Reseılik túrik dúnıesindegi alǵashqy hám baǵyty júıeli «Tárjiman» gazeti – qaıratkerdiń «Orys musylmandyǵy», «Orys – Shyǵys kelisimi» eńbekterinde aıtqan arman-múddesiniń údesinen shyqqanyn kórsetedi.

Osy muranyń ishinde «Túrkistan ǵulamasy» («Túrkstan ǵalımasy. Týrkstánda etıshin ǵafan ýa ma­shaıyq dın baǵzalary», Baqshasaraı: Tárjiman, 1900) eńbeginiń orny erekshe. Atalǵan kitaptyń alǵy­sózinde avtor: «Biz Túrkistanda týyp-ósken ǵulamalar týraly bilmeımiz. Keıbireýler «munyń keregi ne?» dep qaraıdy. Oqyǵan azamat bulaı demese kerek. Sol úshin Túrkistan men Maýrenahrda týǵan ataqty ata-babamyz týraly málimet berýdi kózdedik. Eýropa ǵylymy ósip-órkendedi, biz qalyp qoıdyq. Sondyqtan kemistikti toltyryp, maǵlumat berýdi qaladyq», dep jazady. О́kinishke qaraı, bul eńbek osy kúnge deıin ǵylymı aınalymǵa enbegendikten, uly aǵartýshy toptastyrǵan tulǵalardy jıi-jıi eske salý – paryz.

 

Túrkistannyń asa bilgirleri

Shah Naǵyshbánd

Shaıyh Nádjimeddın Kýbra

Ǵabdýl Halyq Ǵajdaýanı

Ǵalı Ramadını Buharı

Ǵazız Násifı

Shaıh Ibragım Bádahshanı Nahshábandı

Shaıh Masǵut Buharı

Mýaıaddın Jumdı

Máýlána Shaıh Saddrıdın Kýnýı

 

Izbasarlary

Ábilqasym Muhammád bın Ǵumar Ázzamhajarı

Máýlána Káshiǵı Sábzaýarı

Máýlána Jamalıddın Ábý Ǵabdýlla Bálhı

Máýlána Shaıyh Shaǵabýddın

Ábýlláıas Samarqandı

Ábı Hafas Ǵumar Ánnasfı

Imam Ábýmansur Matrıdı

Máýlána Shaıyh Ǵálı ás-Samarqandı

Ábý Hafız Ǵumar bın Yshah bın Ahmad ál-Ǵaznaýı

Hafızýddın Ábýlbárakat Ǵabdolla bın Ahmad bın Mahmut án-Násfı

 

Túrkistannyń ataqty hadıstanýshylary

Ábý Ǵabdýlla Muhammed bın Ismaǵıl ál-Buharı

Muhammed bın Ǵaısa Termezı

Ibrahım Shákıstanı

Ábý Ǵabdýrahman Ahmad bın Shuǵaıyp án-Násaı

Ismaǵıl bın Músilim Shákanı

Imam Ahmed bın Hannbal

Ábý Muhammad Ǵabdýlla bın Ǵabdrahman Dıramı

Ábý Bákir Shashı (Táshkendı)

Ábý Bákir Ahmed bın Muhammed ál-Horezmı

 

Túrkistanda týǵan sóz óneri bilgirleri (ıdeologter)

Ábý Mansýr Matrıdı

Máýlána Bahaı Horezmı

Ábýlılıas Samarqandı

Máýlána Ǵabdýlla bın Masǵut Buharı

Ǵabdýlla bın Ǵumar bın Ǵaısa Abý Saıd Dábýsı

Sadrý Sharıha Ǵabdýlla bın Masǵut harým

Ámir Kátip ıbn Ǵumar ál-Ǵamıdı

 

Túrkistannyń ádebıet ǵalymdary

Ábý Nasyr Ismaǵıl bın ál-Hamadı ál-Jaýharı

Sırajdın Iýsýp Áskakı

Ǵulama Mahmýd Ǵaznaýı

Ábý Ǵabdýlla Muhammed bın Ǵalı Termezı

Ábý Ibrahım Farabı

Máýlána Hasan Sábzaýarı

Rashıddın Ýtýat Bálhı

Nasyr bın Ǵabdýsaǵıt bın Ǵalı ál-Matarazı

Ábilqasym Bálhı

 

Túrkistannyń ataqty shaıyrlary

Hakim Sánáı Ǵaznaýı

Shah Badahshanı

Saǵır Farıabı

Fataýl Horezmı

Kámaladdın Jumandı

Sháýkat Buharı

Sultan Husaıyn Baıǵara

Ǵalı Shır Naýaı

Ásireddın Ahastakı

Seıfýddın Esfaranı

Maqtumqulı

Máýlána Lutfı

Ábýlfattah Bástı

Ámir Husraý Dáhlaýı

Muhammed Salıh

 

Túrkistannyń hakımderi men tábıpteri (dáriger-emshi)

Ibn Sına

Farabı (Muhammed bın Muhammed bın Ýzlah

bın Tarhan) aty Ábýnasyr

Hoja Fahreddın bın Áýhadı Sábzaýarı

Hakım Ázrahı Marýaı

Bádreddın Samarqandı

Nájıbýddın Ábý Hama Samarqandı

Ǵabdraman ál-Hasan ál-Hatan ál-Marzaýı

Ábdi Ibrahım Gýrganı

Sharıf Sharafýddın

Ábýlǵabbas Ahmed bın tabıp Sarhajı

 

Túrkistan ǵaryshshylary (astronom)

Ábý Mahshar Bálhı

Muhammed bın Musa ál-Horezmı

Ahmed bın Ǵazır Fárǵanı

Muhammed bın Muhammed Jaǵmını

Máýlána Ǵalı Qusshy

Shamsýddın Samarqandı

Áýlat Shah Temýrden Ulyǵbek

Muhammed Hojandı

Ǵalı ıbn Majýr jáne onyń uly Abýlhasan

Ǵabdýlla bın Saǵıl ál-Farǵanı

Ábý Raıhan ál-Bırýnı ál-Horezmı

 

Túrkistanda týǵan tarıhshylar men jaǵrafııashylar

Ǵııasýdın Muhammed

Hafız Abrý

Jamaledın Ǵataýlla Nızabýrı

Ábý Saǵıt Samǵanı ál-Marýazı

Ahmed bın at-Tabıp as-Sarhı

Ǵalı Qusshy

Ǵabdýrazah Samarqandı

Ábý Jaǵpar Muhammed Musa ál-Horezmı

Mir Ǵabdýlkárim Buharı

 

Túrkistannan shyqqan ıslamnyń fıkh (sharıǵat týraly ilim) ǵulamalary

Ábý Matfah Balhı

Kákim as-Shaıd Ábýl Fazyl Muhammed

bın Muhammed Ahmed ál-Marýa

Ábýl Qasym Safar Balhı

Shámsýl Ima Sarahı

Fahrýddın Ǵalı Iаzdaýı

Býrhanıddın Mir Ǵananı

Nádjýmýddın Ábý Hafız Ǵumar

bın Mahmut Ahmed án-Nasfı

Zeınýddın Gátabı Buharı

 

Mine, áıgili tulǵalar tiziminen Ismaıyl Ǵaspy­ralynyń qanshama izdengenin baıqaýǵa bolady. Aǵartýshy esimderdi qurǵaq atamaı, bulardyń nendeı is atqarǵanyn jáne Shyǵys ǵylymynda qandaı orny baryn jazdy. «Orys musylmandyǵynda» aıtqandaı, I.Ǵaspyraly túrik jurtyna qaryshtaı damýǵa negiz, ıakı qunarly topyraq baryn jaqsy ańǵarǵan.

HH ǵasyr basyndaǵy jádıt medreselerinde aǵartýshynyń «Túrkistan ǵulamasy» syndy tanymdyq eńbekteri oqýǵa usynylǵan. Árıne, tizimdegi tulǵalardyń eleýli bóligi táýelsiz О́zbekstanda birshama zerttelip-zerdelengen. Túrki dúnıesi osy bastamany júıeli keńeıtýge múddeli bolýǵa tıistimiz. О́ıtkeni bul – jádıtshilder amanaty, tarıh amanaty.

О́zderińizge málim, Abaıǵa deıin de, odan keıin de qazaq oqyǵandary ózine etene Shyǵysty meńgerýge umtylǵan, ıslam qaıta órleýiniń úzilip qalǵanyna ókinish bildirgen. Ǵylymnyń eki dúnıege de qajettigine ımany sengen. Muny Abaı: «Ǵylymsyz ahıret te joq, dúnıe de joq. Ǵylymsyz oqyǵan namaz, tutqan rýza, qylǵan qaj eshbir ǵıbadat ornyna barmaıdy», dep túıindegeni málim. Ismaıyl Ǵaspyraly ataǵan ǵulamalardyń barlyǵy derlik din men ǵylymdy ajyratyp qaramaǵandar, ıakı birjaqtylyq oıy­na da kirip shyqpaǵandar edi. Dálirek aıtsaq, dinge aqylmen kelgender-tin. Shákárim qajy Qudaıberdiuly:

«Taza aqylmen tappaǵan din –

Shyn din emes, jyndylyq»,

deıdi. Sonymen birge osy oıshyl aqyn birjaq­tylyqqa urynǵan zamandas «dindarlar men oqy­ǵandardyń» qateligin dóp kórsetedi:

«Moldalardan din surasań,

Sandyraqtap sandalar.

Pánshilermen bas qurasań,

Jan, qudaı joq, der turaq.

Biz haqıqat elegine

Osy ekeýin elesek,

Túkke turmas keregińe,

Ekeýi de qaljyraq».

Musylmansha da, oryssha da, eýropasha da oqyǵan hám túrki dúnıesine jańǵyrýdyń ne ekenin dáleldi sózben de, ispen de kórsete bilgen Ismaıyl Ǵaspyraly haqynda Alash arystary iltıpatpen jazdy. Ol týraly Álıhan Bókeıhan «Tarıh jolyndaǵy musylman basshysy» dese, Mirjaqyp Dýlatuly «Rýsııa musylmandarynyń ustazy, olardyń jaqsy­ly­ǵyna súıingen, jaman­dyǵyna kúıingen janashyry» dep baǵalady. Táýekel dep, qazaqta tuńǵysh jýrnal ashqan Muhamedjan Seralın: «Biz buryn jansyz óli keýde edik, Gasprınskıı bizge jan bitirdi, óli denege uryq kirgizdi, sonyń úshin ony biz eshbir zamanda umytatuǵyn emespiz», dedi. Al Haıretdın Bolǵanbaı kúlli túrikke ortaq osy qaıratker esimimen týǵan tarıhqa, tilge degen súıispenshilik uǵymynyń para-par ekenin jáne ol ár mılláttiń kóshbasshylaryn shyǵarýǵa muryndyq bolǵanyn jazdy. Jádıtshildikti Mahmudqoja Behbudı, Múnáýár Qarı, Myrza Sırája, Qashım Shaıyq, Abdýraýf Fıtrat, Hamza Nııazı, Fahrıddın Rájı, Abdýqadyr Shákúrı sekildi ózbek zııalylary da qoldap, barynsha jandandyrǵan.

Bir eleýli oqıǵa: Aqańdardyń ustazy, iri aǵar­týshy Ybyraı Altynsary «Qazaq hrestomatııa­sy» shyqqanda, osy eńbegine avtograf jazyp, poshtamen I.Ǵaspyralyǵa joldaǵan. Bul mura aǵartýshynyń Baqshasaraıdaǵy murajaıynda saqtaýly tur.

Aqyn Máshhúr Júsip te jádıtke búıregi buryp, I.Ǵaspyralynyń «Tárjiman» gazetin jazdyrtyp, oqyp turǵan. Ǵulama «Saryarqanyń kimdiki ekendigi» kitabynda:

«Ár jurttar qylǵan nusqa baspasyna,

Qylýǵa aýyzbirlik bas-basyna.

О́zińmen yńǵaılas jurtpen birik,

Pul berse, burma moıyn basqasyna»,

dep jazdy. Yńǵaılas, múddeles jurt – túrki dúnıesi, al rýhanı serpin – myńjyldyq mura men ony ult qajetine laıyqty jaratýdy oılaǵan tulǵalar (aǵartýshylar, jádıtshilder, Alash zııa­lylary) edi. Máshekeń eldiń búgini men erteńine úmitpen qarap:

«Er bolsyn ýaǵdasyn buzbaıtuǵyn,

Aldanyp syı-qurmetke qyzbaıtuǵyn.

Paıdasyn mıllátiniń túgel oılap,

Jurt qamyn túpten tartyp qozǵaıtuǵyn»,

dedi. Álemdik, eldik, óńirlik bereke-birlik turǵysynan bul oı qazir de kókeıkesti.