Eldegi jol máselesiniń jyr bolyp kele jatqany, jol sapasyna qatysty synnyń árkez aıtylatyny jáne onyń kóp jaǵdaıda ádiletti ekeni barshaǵa málim. Mamandardyń aıtýynsha, osy saladaǵy ǵalymdardyń máselege tikeleı qatystyrylmaýy tutynýshylar tarapynan synnyń kóbeıýine sebep. Osy oraıda «Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń» basshysy Arman Álibaevany áńgimege shaqyryp, suhbat qurdyq.
– Bir sózińizde eki jyldan beri normatıvtik bazany tolyǵymen qaıta óńdedik degen edińiz. Ol ózgerister salaǵa qanshalyqty serpin bere alady?
– Iá, rasymen normatıvtik bazany jan-jaqty talqylap, qaıta zerdelep, súzgiden ótkerdik. Ýaqyt talabyna qaraı kóp ózgerdi. Keıbir tusyn tolyqtyrsaq, taǵy bir tarmaǵyn jetildirýge týra keldi. Jyl saıyn salaǵa jańa tehnıka, tehnologııalar enedi. Tyń ádis, amaldar paıda bolady. Jańalyqty negizinen shetelden kórip, tıimdisin paıdalanýǵa alamyz. Birqatar jaqsy tehnologııany óz qyzmetkerlerimiz jasady.
AQSh-ta «AASHTO» qaýymdastyǵy jasaıtyn standarttar bar. Ony 120 memleket qoldanady. Bizdiń elde de qoldaný úshin jergilikti materıaldy soǵan beıimdeý kerek. О́ıtkeni jergilikti materıaldyń túr-túsi men quramy basqa. Geologııa múlde bólek. Sondaı-aq klımat tez ózgeredi. Onyń ústine jer aýmaǵy keń. Batys óńirde jer qabatynda tuz kóp. Ol bıtýmdy tez iritip, ydyraýyna áser etedi. Bul jol sapasynyń nasharlaýyna ákelip soǵady.
Qazir osy amerıkalyq «AASHTO» standarttaryn elimizde qoldaný úshin zertteý júrgizip jatyrmyz. Ony eldiń árbir óńirinde jol materıalyna sáıkestendirýimiz kerek. Tóseletin bıtým ol jerdiń quramyna týra kele me, joq pa? Bıtým ol jerdiń ınertti materıalyna úılese me? Osy máseleniń bárin keshendi túrde sheshý úshin arnaıy karta ázirledik. Karta ár óńirdiń ereksheligin tolyq kórsetip turatyn bolady. Erekshelikke qaraı, jergilikti klımat eskerilip, soǵan saı bıtým jasap shyǵarylady. Bıyl «AASHTO»-ǵa sáıkes 3 standartty jasap shyǵaramyz. Ony komıtetke usyndyq. Komıtet buıryqpen bekitse, qoldanysqa enedi. Negizi standartty daıyndaý jumystyń bir qyry ǵana. Jańalyqty engizetin zaýyttar, jolshylar, karerler, merdiger kompanııalar bul talaptyń údesinen shyǵa ala ma? Sebebi jańa standartty engizý úshin tehnologııany jańartyp, talapqa saı jańǵyrtyp turǵan lázim.
Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Ásirese asfalt-beton zaýyttary (ABZ) jabdyqtaryn jańǵyrtýy kerek. Jańa tehnologııa «Superpave» dep atalady. Ol boıynsha ár bıtýmǵa óńir klımatyna oraı polımer degen arnaıy qospa qosylady. Sol jer men klımatyna jáne materıal quramyna qaraı polımerdiń mólsheri anyqtalady. Ár óńirdegi tas pen qumnyń da sapasy árqalaı bolýy yqtımal. Ony paıdalaný úshin áýeli geologııalyq zertteý jasalyp, laboratorııada taldamasy tekserilip, qurylys bastalarǵa deıin kóptegen mańyzdy jumys isteledi. Oǵan qosa, jol materıalyn daıyndaıtyn ár zaýyt, kásiporyn materıal quramyn standartqa saı bekitip otyrýy kerek.
– Materıal jasaýshy zaýyttar men jol tóseýshi kompanııalar siz aıtqan talaptarǵa saı jumys isteýge qanshalyqty daıyn?
– Komıtet tapsyrmasy boıynsha bıyl eldegi jumys istep turǵan asfalt-beton zaýyttary men tas kenishterin aralap, jumysyna tolyq ınspeksııa júrgizip shyqtyq. Qazir 400-ge jýyq ABZ bar. Olardyń 50%-y halyqaralyq talaptarǵa saı jumys isteýge daıyn. Jyl saıyn ýaqyt talabyna qaraı jabdyqtaryn jańartyp, jańǵyrtyp otyrady. Bul az jetistik emes. Sondyqtan jańa 3 standartty bıyl bekitýge bel býdyq. Al kelesi jyly jańa talap údesinen shyǵýǵa daıyn kásiporyndarmen qanatqaqty birinshi jobany bastaýǵa tas-túıin ázirmiz.
О́kinishke qaraı, áli kúnge keńes zamanynan qalǵan eski jabdyǵymen jumys istep júrgen zaýyttar da kezdesedi. Tipti keıbiriniń laboratorııasy joq. Jańa iske merdiger men atqarýshy organ ǵana emes, zaýyttar men karerler de tolyq daıyn bolýǵa tıis. Áıtpese, olardyń bul naryqtan ketýine týra keledi. Munyń bári jol sapasyn jaqsartý úshin jasalyp jatyr.
– Eldegi jol sapasyn jaqsarta túsý úshin taǵy da qandaı jańa materıal nemese tyń tehnologııa bar?
– Instıtýt ǵalymdary ár zatqa tereń zertteý júrgizip, otandyq jańa jol materıalyn oılap tapty. Ol – bıtýmǵa qospa retinde paıdalanatyn polımer. 100% otandyq ónim. Jańa materıalǵa otandyq patent aldyq. Ár eldegi jańadan oılap tabylǵan jol materıaly 2 kezeńdik synaqtan ótýge tıis. Damyǵan elderdiń talaby solaı. Birinshi laboratorııaǵa, odan keıin tájirıbe alańyndaǵy synaqqa túsedi. Sóıtip, eki jyl boıy monıtorıng júrgiziledi.
Eki jyldyq synaqty kez kelgen jerde ótkizýge de bolmaıdy. Árbir aımaqtyń óz klımaty men bıologııalyq ózgesheligi bar. Mysaly, materıal soltústiktegi 40-50 gradýsqa deıin túsetin sýyq aýa raıynda ózin jaqsy dáleldegenimen, ońtústiktiń 50-60 gradýsqa deıin kóteriletin ystyǵynda basqa nátıje kórsetýi bek yqtımal. Sondyqtan árbir jańa tehnologııany jan-jaqty zerttep, ár qyryn jeke-jeke taldaımyz. Sodan keıin ǵana qaısy aımaqqa qaısysyn paıdalanýǵa bolatyny týraly ruqsat kelisimin beremiz. Otandyq ǵalymdar oılap tapqan polımer – bıtýmǵa qospamyz da sol sııaqty synaqtardan ótip jatyr.
– Osy ıgi is-sharalar keıingi 20-30 jylda nege jasalmaı keldi?
– Bir qyzyǵy, bıylǵa deıin joldyń ulttyq standarttaryn «QazStandart» RMK ázirlep keldi. Jol salasy ǵalymdarynyń nátıjeli jumysynyń arqasynda ǵana bıyldan bastap «QazjolǴZI» ulttyq standarttardyń birqataryn ózi daıyndaýǵa kiristi. Sebebi kez kelgen jańarý men ózgeris birinshi kezekte ǵalymdardyń egjeı-tegjeı zertteýinen keıin júzege asyrylýǵa tıis. Sonymen qatar ózekti máselelerdiń biri – merdiger kompanııalardyń normatıvterge sáıkes jol salýy. Keı jerlerde osy standarttardyń saqtalmaýy saldarynan jol sapasy syn kótermeı jatady.
– Jol mamandaryn oqytý, daıarlaý jumystary qalaı júrgizilip jatyr? Kolledj jáne joǵary oqý oryndaryndaǵy oqytýshy, ustaz ǵalymdar quramy qanaǵattanarlyq pa?
– Osy suraq kelgende kúmiljımiz. Keıingi jyldary kólik qurylysy derbes oqý baǵdarlamasy retinde bolmaǵan. Al ótken 15 jylda sala boıynsha PhD-ǵa memlekettik grant múldem bólinbedi. Osy jyldar aralyǵynda tek 2 PhD oqyp shyqty. Olar aqyly túrde oqydy.
Eldegi 8 joǵary oqý ornynda jol mamanyn daıarlaıdy. Birazyn aralap kórip, hal-jaǵdaıymen, múmkindikterimen tanysyp bildik. Sóıtip, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine bardyq. Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi komıtetiniń basshysymen kezdestik. Jol mamanyn daıarlaýdyń aýqymyn keńeıtý týraly usynys jasadyq. Ol «800 grant beremiz. Oǵan materıaldyq jáne bilim berý bazalary daıyn ba?» dep surady. Bilim berý bazamyz bar ekenin aıttyq. Osyǵan deıin stýdentterge grant durys bólinbeı kelgen. Oǵan qosa, saladaǵy ǵalymdardyń tapshylyǵynan bilim berý baǵyty joqqa taıaý. Osy ýaqytqa deıin kólik qurylysy degen bakalavr arhıtektýra ǵylymynyń ishinde eleýsiz bolyp qaldy. Onda oqyǵandardyń bári derlik arhıtektýrany tańdaıdy. Sebebi múmkindik sonda dep oılaıdy. Shyǵan dalada, jolda jumys istegennen góri kabınette otyrǵandy jón kóredi.
Endi bilim salasynda úlken jumys bastaldy. Jol mamandaryn oqytýǵa 800 grant bólindi. Bul birinshi jylǵa óte jaqsy. Sonymen birge, magıstratýraǵa da kóńil bólindi. Birinshi ret doktorantýraǵa da bólek grant beriletin boldy. Qansha jyl eseli eńbek etken ǵalymdardyń búgingi jumysyn shákirtteri jalǵastyrady. Úgit-nasıhat jáne jarnama jumysy tynymsyz júrgizilip jatyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»