Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵy (QQQ) sarapshylardyń ulttyq ekonomıkanyń jaqyn bolashaǵy týraly saýalnamasynyń qorytyndysyn usyndy. Nátıje kóńil kónshitpeı tur. Táýelsiz sarapshylar aldaǵy birer jylda devalvasııalyq úrdister reseılik valıýta naryǵynan bizdiń naryqqa aýysýy ábden múmkin ekenin aıtady. Eki el ekonomıkasynyń joǵary ıntegrasııasy, valıýta naryǵymyzdyń kólemi men ashyqtyǵy devalvasııalyq úderisterdi de «ıntegrasııalap» jiberýi múmkin.
Dollar nege qymbattady?
Sarapshy Aıdarhan Qusaıynovtyń sózinshe, tamyz aıy beıresmı túrde devalvasııa qaýpi joǵarylyǵymen erekshelenedi. Bul aıda teńgemizdiń bir bulqynyp baryp, es jııýy qalypty jaǵdaıǵa aınalyp ketti.
13 maýsymda Ulttyq bank teńge baǵamynyń qalyptasýyna qolaıly ishki jáne syrtqy faktorlar áser etip otyrǵanyn habarlady. Atap aıtqanda, munaı baǵasy barreline 80 dollardan joǵary. Alaıda kóp ýaqyt ótpeı, teńge qaıtyp álsireı bastady. Oǵan Ulttyq qordan túsetin transfertterdiń azaıyp ketkeni sebep bolǵanǵa uqsaıdy. Aldaǵy aılarda Ulttyq qordan bıýdjetke túsetin transfert azaıady. Kelesi jyldary tipti tómendeýi múmkin. Valıýta naryǵyndaǵy suranys pen usynystyń qolaısyz úılesimi de nátıje bergen joq. Jyl ortasyna qaraı bıýdjet qarajatynyń ıgerilýi jedeldep, taýarlardyń eksporty men ımporty ósip jatyr. Barlyq valıýtalyq operasııalar dollarmen júzege asyrylady.
Sonymen qatar maýsymdyq faktor ról atqardy: mereke kúnderi valıýtaǵa suranys artady. Naryqtyń kásibı qatysýshylarynyń teńgemen operasııalarynyń sany da qysqardy, bul Ulttyq banktiń mamyr aıynyń sońynda bazalyq mólsherlemeni 14,5%-ǵa deıin tómendetýimen baılanysty.
Devalvasııa qaýpi seıilgen joq
QQQ sarapshylary álemdik naryqtaǵy jalpy quldyraýǵa baılanysty mamandardyń munaı baǵasyna qatysty boljamy nasharlap ketkenin aıtyp jatyr. Sarapshylar jyl aıaǵyna deıin «Brent» markaly munaı barreliniń quny 80,4 dollar bolady dep boljaıdy (shildede baǵa 84,7 dollar deńgeıinde qaldy). Osyǵan deıin ınflıasııa men devalvasııa qarsańynda halyq pen bıznestiń nesıeni kóptep alýy baıqalatyn. Teńgeniń qunsyzdanýyna psıhologııalyq deńgeıde áser etetin faktordyń biri osy. Kezekti ınflıasııa tabaldyryǵynda jalaqy kóterilýi, onymen qosa keletin qymbatshylyq teńge úshin devalvasııalyq tuzaqqa aınalyp ketti.
Ekonomıst Aıdar Álibaevtyń sózinshe, keıingi bir jarym jylda teńge baǵamy shekten de shyqan joq. Azdap nyǵaıdy, bızneske de, halyqqa da es jıyp alýǵa múmkindik berdi. Biraq devalvasııa qaýpi seıilgen joq.
«Qazirdiń ózinde onyń tike soqqysyn emes, mýltıplıkatıvti soqqysyn kún saıyn sezinip jatyrmyz. Sebebi sanksııa bizge áser etý tetigin áli bosatqan joq. Reseı devalvasııa qaýpimen kún saıyn betpe-bet kelip otyr. Munaı túsimi, ótken jyldardaǵy qordyń tómendeı bastaýy rýblge synaq bolyp tur. Teńgeniń qunsyzdanýyna jol ashatyn faktorlar kúsheıe tústi. Resýrstarymyzdy satý arqyly tapqan qarjymyz halyqty qajet nársemen qamtamasyz etý úshin jumsalady, syrtqy qaryzǵa ketedi. Úkimet Ulttyq qorǵa táýeldilikti boldyrmaý úshin kez kelgen sheshimdi qabyldaýǵa daıyn ekenin baıqatyp, tabys salyǵynyń jalyna jarmasyp jatyr. О́ndiris álsiz, ınflıasııanyń beti qaıtqan joq. Ony qoldan yryqtandyrý múmkin emestigin ótken tájirıbemizden bilemiz. Teńge qunsyzdanady. Endi devalvasııa bolady. Biraq ony qandaı formada kútip alarymyz belgisiz», deıdi A.Álibaev.
Álsiz teńge – bıýdjettiń sory
Sarapshylar bir jyldan keıin ulttyq valıýta taǵy 1,8%-dy joǵaltyp, dollarǵa shaqqandaǵy baǵam 484,5 teńge bolady dep boljap otyr. Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵynyń sarapshysy Zarına Skrıpchenko osyǵan deıin jýrnalıstermen kezdesken kezde dollar men teńge dálizindegi dollar baǵamy 472,4 teńge deńgeıinde bolatynyn aıtqan. Al qazirgi baǵa 480 teńgeden asty. Biraq QQQ sarapshylary dollar baǵamynyń 500 teńgeden asyp ketýine eshqandaı sebep joǵyn aıtyp otyr.
Z.Skrıpchenkonyń aıtýynsha, sheteldik valıýtadaǵy mindettemeleri bar kompanııalar qaryzǵa qyzmet kórsetý nemese óteý shyǵyndaryna tap bolýy múmkin, bul qarjylyq qıyndyq týdyrady. Munyń bári respýblıkalyq bıýdjetke keri áser etedi.
Sonymen qatar munaı baǵasynyń tómendeýine baılanysty IJО́ ósimi baıaýlaýy múmkin ekenin Úkimet joqqa shyǵarmaıdy. IJО́-ni 6%-ǵa ulǵaıtý týraly jospar bizden alystap, burynǵy 4,6% deńgeıindegi boljam tómendeý jaǵyna (4,1%-ǵa deıin) qaıta qaraldy. Ekonomıkalyq jaǵdaılardyń ózgerýine baılanysty Ulttyq banktiń uzaq ýaqyttan beri alǵash ret tamyz aıynyń sońynda bazalyq mólsherlemeni odan ári tómendetýden jáne ony burynǵy deńgeıde ustaýdan bas tartýy kútiledi. Bir jyldan keıin bazalyq mólsherleme 13% bolýy múmkin. Inflıasııany kem degende 8,1% deńgeıinde ustap turý úshin jetkilikti túrde qatań monetarlyq sharttardy saqtaý qajet bolady.