Qarttar úıindegi san qıly taǵdyr

Elordamyzdyń «Kók­tal-1» turǵyn alabynan oryn tepken mekemege bas suqqanda birden baı­qa­ǵa­nymyz – jap-jańa zamanaýı ǵımarattyń ishi muntazdaı taza, qabyrǵalary men edeni jaltyrap jatyr. Taǵdyrdyń aıdaýymen osy shańyraqtan tabylǵan jandarǵa qajetti jaǵdaıdyń bári jasalǵany kórinip tur. Alaıda bul jerdi meken etkender arasynda jadyrańqy júrgen jan neken-saıaq, kóbiniń kózinde muń, júzinde jabyrqaý bar.

Negizinde «Qarttar úıi» degen sóz – aýyzeki qoldanystaǵy beıresmı ataý ǵana. Elordalyq ákimdikke qaraıtyn mekeme resmı túrde «Sharapat» áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵy» dep atalady. Turǵyndarynyń basym bóligin qarııalar quraǵanymen, arasynda múmkindigi shekteýli jastar da bar.

«Kóbi bizden «Sizderde tas­tandy adamdar tura ma?» dep surap jatady, – deıdi bizdi qarsy alǵan ortalyq dırektory Ardaq Seıitova. – Negizi mundaǵy adamdardy tastandy dep aıtý qıyn. Biz «Qarttar úıi» degendi estisek, balalary áke-sheshesin tastap kete salatyn jer dep túsinemiz. Shyn máninde olaı emes. Bizdiń mekemege qabyldaný úshin olar kóp qujat jınaıdy. Memlekettiń qamqorlyǵyna alýǵa tolyq sáı­kes kelgen jaǵdaıda ǵana osy jerden oryn berilip, tegin arnaıy áleýmettik qyzmet túrleri kórsetiledi».

Ardaq Beısenbaıqyzynyń sózinen bilgenimiz, 400 adamǵa laıyqtalǵan «Sharapat» orta­ly­ǵyn­da qazir 348 adam bar. Olardyń 60 shaqtysy aqyly bólimde, qalǵany tegin turady. Budan bólek, óz úıle­rinde turatyn 560 adamǵa ortalyq qyz­metkerleri aptasyna eki ret baryp, áleý­mettik qyzmet túrlerin kórsetedi. Osy­laısha, qalada jalpy sany 900-den astam adam memleket qamqorlyǵyna alynǵan.

Ortalyqtaǵy qarııalardyń taǵdyry san-qıly. Keıbiriniń jubaıy men balalary qaıtys bolyp, jalǵyz qalǵan. Endi biri uzaq jyl túrmede otyrǵan, otbasyn qurmaǵan, eshkimi joq. Biraq bári birdeı jalǵyzilikti emes, kópshiliginiń balalary da, nemereleri de bar. Soǵan qaramastan, barar jer, basar taýy joq, taǵdyrdyń tálkegine túsken. Biraq mekeme dırektorynyń aıtýynsha, olardyń eshqaısysy óz balalaryn jamandamaıdy eken. «Bul jerge ózim keldim» deıdi. Árıne, ishki qupııalaryn ashyp aıtatyndary az. Kóbine tomaǵa-tuıyq jandardyń otbasynda ne jaǵdaı bolǵany, munda qandaı taǵdyr aıdap kelgeni bir Qudaıǵa aıan, al ózderiniń aıtatyny: «Qartaıǵan shaqta eshkimge salmaǵymdy salmaı, jeke ózim turǵym keldi», deıdi...

Qazirgi tańda mekemedegi qarııalar men múgedekterge jeti túrli arnaıy áleýmettik qyzmet kórsetiledi. Olar – áleýmettik-turmystyq, áleýmettik-medı­sı­nalyq, áleýmettik-eńbek, áleý­­mettik-psıhologııalyq, áleý­mettik-ekonomıkalyq, áleý­met­tik-mádenı jáne áleýmettik-quqyqtyq qyzmetter. Segi­zinshisi – áleýmettik-pedagogıkalyq qyz­met. Alaıda mundaǵylardyń bári jasy úlken adamdar bol­­ǵandyqtan, sońǵy qyzmet túri kórsetilmeıdi. Ortalyq tur­­ǵyn­dary bes mezgil tamaqpen qam­tamasyz etilgen. Mekeme ishinde óz dúkeni bar. Qalypty ómir súrý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Zeınetkerler men múgedekter táýlik boıy ortalyq qyzmetkerleriniń baqylaýynda. Dárigerler densaýlyqtaryn únemi qadaǵa­lap turady. Aýrý­ha­naǵa tússe de, kún saıyn baryp, jaǵdaıyn baqylap otyrady. A.Beısenbaıqyzy buryn ózge etnos ókilderi kóp bolǵanyn, al keıingi jyldary qazaqtar sany artqanyn aıtady. Búginde ortalyqtaǵylardyń shamamen 60 paıyzy – qazaq. Biraq ne se­bepti ekenin qaıdam, túri qazaq bolǵanymen, barlyǵy derlik orystildiler.

Biz mekeme dırektorynan qazirgi kúni adamdar kóbine qandaı sebeptermen keletinin suradyq. «Osydan úsh aı buryn bir ata tústi. Ol kisimen sóılesip otyrǵanda: «Alla taǵala maǵan bir bala berdi. Kempirim osydan 10 jyl buryn dúnıeden ozdy. Balamnyń qaıtqanyna 2 jyl boldy. Al kelinim jas. Ol maǵan nege qaraýy kerek? Áli kórer qyzyǵy alda, ómirin jalǵastyrýǵa tıis qoı. Men onyń aıaǵyna oralǵy bolmaıyn dep osynda keldim», dep syryn aqtarǵany bar. Qazir atamyz osynda turyp jatyr. Úıinde eki nemeresi qalǵan. De­malys kúnderi baryp turady», deıdi Ardaq Seıitova.

«Sharapat» ortalyǵynan pana tap­qandar arasynda túrli salanyń adam­dary bar. Tipti jo­ǵary laýazymdy qyzmet atqar­ǵandar, professorlar, pol­kov­nıkter men generaldar da ushyrasady. Eńbegi elenip, eldi aýzyna qaratqan adam keıde «jumys, jumys» dep júrip otbasyna, bala-shaǵasyna kóńil bólýge murshasy bolmaı ketedi ǵoı. Sonyń saldarynan otbasyn oqta-tekte ǵana kóretin olardyń óz bala-shaǵasymen arada jaqyn qatynas ornamaı, urpaǵy ákelik meıirimnen jurdaı, jat bolyp ósetini bar. О́zara súıispenshilik pen jylýlyq bolmaǵan soń, zeınetke shyǵyp, dúrildegen dáýreni ótip, basynan baǵy taıǵanda ǵana óziniń otbasynan alys, japadan-jalǵyz ekenin sezinedi. Biraq san soǵyp, barmaq tistegennen ne paıda, bári de kesh...

«Keıingi kezde áıelder sany aza­ıyp, er adamdar kóbeıip jatyr, – deıdi A.Beısenbaıqyzy. – Bular qartaıǵan shaǵynda munda nege keldi degen suraqqa oralsaq, árıne, kináni eń aldymen ózde­rinen izdegeni durys. Qansha adam bolsa, sonsha taǵdyr bar. Taraz jaqtan kelgen bir ata bolǵan edi. Jas kezinde birinshi áıelin ulymen birge tastap ketip, ekinshi ret úılengen. Odan da bir uly bar. Sony kóshede qańǵyp júrgen jerinen úlken uly osynda ákelip ornalastyrdy. Qujattaryn qa­byldap jatqanda sol jigit maǵan: «Siz meni sóge kórmeńiz. Bul kisi áke bolyp meni eshqashan baqqan emes. Biraq kóshede qań­ǵyp júrgenin kórgende dalada qaldyrýǵa arym jibermeı, úıime ákeldim. Bir bólmeli pá­ter­de turamyn. Áıelim, bala-shaǵam bar. Biraz kúnnen keıin ákemniń ishetinin baıqadym. Úıde renish bastaldy. Sosyn osynda ákelip otyrmyn, aqshasyn tólep turaıyn», dedi. Keıin osy balasy bizge habarlasyp, ákesiniń jaǵdaıyn surap, kerek-jaraǵyn ákelip berip júrdi.

Al ekinshi áıelinen týǵan balasy aragidik osynda kelip, bizben ursysyp júrip ákesin úıine alyp ketetin. Sóıtse, ony zeınetaqysyn alǵansha ǵana úıinde ustaıdy da, aqshasyn tartyp alyp, qýyp jiberedi eken. Kóshede júrgen jerinen polısııa taýyp alyp, bizge qaıtadan alyp keledi. Birinshi áıelinen týǵan uly Koreıaǵa baryp-kelip jumys isteıtin. Keıde sol uly ákeledi. Sonda qarap tursańyz, kezinde anasymen birge tas­tap ketken birinshi uly oǵan kómektesip qamqorlyq etedi de, al kishkentaıynan qasynda ósken ekinshi uly ákesine múldem jany ashymaıtyn. Aqyry osylaı eki ulynyń arasynda júrip ol kisi qaıtys boldy...»

1989 jyly ashylǵan «Shara­pat» ortalyǵynyń jumys istep jatqanyna bıyl 35 jyl bolǵan. Dırektordyń aıtýyn­sha, bul jerde 30 jyldan beri turyp jatqan qarııalar da bar. Keıbirine bir kezderi qaladan úıdiń kezegi de kelgen. Biraq óz erikterimen bas tartqan. Sebebin surasa, «Memleket qamqorlyǵynda tegin ómir súrýden bas tartatyndaı men aqy­maq­pyn ba?» deıdi eken.

«Osynda bir ata boldy. О́zi joǵary bilimdi, maqaldap sóı­le­gende aldyna jan salmaıtyn. Astanaǵa qurylysta jumys isteýge kelgen eken. Zeınetke shyq­qannan keıin úıine qaıtýdan bas tartyp, bizge ornalasty. Basqa qalada turmys qurǵan eki qyzy bar. Solarmen telefon arqyly sóılesedi. Biraq sóılesken saıyn «Men qurylysta jumystamyn» dep qyzdaryn aldaıtyn. Sebebin surasam: «Olar da, qudalarym da meniń munda ekenimdi bilmeıdi. Bilse, kúıeý balalarym qyzdarymdy tabalaıdy ǵoı», deıtin. Sol kisi ishimdikke jaqyn edi. Al bizde oǵan qatań tyıym salynǵan. Úsh ret eskertý jasaımyz, tórtinshi ret qaıtalansa, ortalyqtan shy­ǵa­rýǵa májbúr bolamyz. Álgi ata­myz da jaman ádetin qoımaǵan soń, bizden ketti. Qazir óli-tiri ekeninen beıhabarmyz», dep taǵy bir adamnyń taǵdyr tarıhymen bólisti mekeme dırektory.

«Sharapat» ortalyǵynda turyp jat­qan qarııalardy da áńgi­­mege tartqymyz kel­gen. Alaı­da olardyń eshkimge ishki syryn aqtaryp aıtqysy joq. Bálkim, shermende kóńildiń eski jarasyn tyrnaǵysy kelmeı me, kim bilsin, kóbi ishten tynǵandy qup kóredi. Degenmen birer adammen áńgi­melesýdiń sáti tústi. Sonyń biri – Iýzlembıke Faızýllına. Ulty tatar. Ol óziniń 1947 jyly Reseıdiń Omby oblysynda dúnıe­ge kelgenin, 6 jasynda otbasymen birge Aqmolaǵa qonys aýdarǵanyn aıtady. Búgin­de 77 jasqa kelip otyrǵan keıýana ómir boıy osy qaladaǵy «Selınselmash» zaýytynda eńbek etipti.

«Turmysqa shyqtym, bir ulym boldy. Kúıeýim ómirden ótti. Ulym eki ret úılendi. Birinshi otbasynan bir nemerem bar. Qazir otbasymen Astanada turady. Men sol nemeremmen birge tur­dym. Ulymnyń ekinshi otbasy Almatyda, ol jaqta da úsh nemerem bar. Ulym qaıtys bolǵannan keıin qartaıǵanda nemereme masyl bolmaıyn dep osynda kelýge sheshim qabyldadym», deıdi Iýzlembıke Kárimqyzy.

Keıýananyń bul jerge qonys tep­kenine eki jyldan asqan. О́ziniń aıtýynsha, alǵashqyda qarttar úıine barǵysy keletinin jetkizgende nemeresi: «Áje, ketpeńiz. Odan da men otbasymmen páterge shyǵaıyn», dep kóndirýge tyrysypty. «Biraq nemeremdi shıetteı balalarymen páterge qańǵytyp, ózim jal­ǵyz qalaı turamyn? Erteń ólgende páterimdi ózimmen alyp ketpeımin ǵoı», deıdi ol.

Iýzlembıke ájeı munda al­ǵash kelgende qatty kúızelgenin aıtady. Jarty jyl óz-ózine kele almaı, jabyrqap júrgen. Biraq keıin ortalyqtyń qoǵamdyq jumystaryna belsene aralasyp, osy jerdiń tirshiligimen bite-qaınasyp ketken. «Munda biz sekildi kári adamdardyń jaıly ómir súrýine, ózin jalǵyz sezin­beýine barlyq jaǵdaı jasalǵan. Aýlaǵa shyǵyp, saıabaqta dema­lý­ǵa, ishte jattyǵý zalyna baryp, shuǵyldanýǵa bolady. Jıi-jıi mádenı is-sharalar ótip tu­rady. Kınozalymyzda aptasyna eki ret kıno kórsetedi. Odan tys, bizdi konsertke aparady. Osy jerdiń tártibine baǵynyp ómir súrseń bolǵany. «Sharapat» ortalyǵyndaǵy ómirimdi ózime Allanyń bergen baǵy dep sanaımyn», deıdi ol.

«Sharapat» ortalyǵynda bizge Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys arda­geri Raısa Safonıchevamen de áńgimelesýdiń sáti tústi. Bıyl shilde aıynyń 10-y kúni 99 jasqa tolǵan ájeıdiń munda turyp jatqanyna birneshe jyl bolypty. Reseıdiń Nıjegorod oblysynda dúnıege kelgen Raısa Egorovna 1943 jyly ózi suranyp maıdanǵa attanǵan. Jeńisti Rýmy­nııa astanasynda qarsy alǵan ol týǵan jerine 1946 jyly oralypty. Al 1954 jyly Qazaqstanda tyń ıgerý bastalǵanda otbasymen birge Aqmolaǵa kóship kelgen.

Ǵasyr jasaǵan keıýana búginde ózdigi­nen júrip-tura almaıdy, múgedekter arbasynda otyr. Jyl saıyn Jeńis kúni qarsańynda Qorǵanys mınıstrliginen adamdar kelip, quttyqtap, syı-syıa­pat­­­ta­ryn jasap turady eken. Ájeıdiń sóıleýge de hal-qaderi áreń jetedi. Qysqa ǵana áńgi­me­sinen uqqanymyz: «Maı­­danda er adamdardan qalmaı eńbek ettim. Soǵystan keıin turmysqa shyqtym. Joldasym da, balalarym da boldy. Bári dúnıe saldy. Men jalǵyzbyn. О́tken ómirimdi saǵynamyn», deıdi... Qabyrǵada ilýli turǵan áskerı kıim­degi jap-jas kelinshekke qarap: «Mine, men osyndaı boldym» dep qolymen nusqady.

Qarttar úıinen qalyń oı qusha­­ǵyn­da qaıttyq. Shyn mánin­de, qartaıǵan keıbir áke-shesheniń beli búgilip, boıynan kúsh ketken shaǵynda balalaryna kereksiz bolyp qalaýy – bir otba­sy­nyń ǵana emes, tutas qoǵamnyń tragedııasy. Buǵan qalaısha jol berdik? «Qartaımaı turyp jas­­tyǵynyń qadirin bilmegen» adam­nyń ózi kináli me? Álde shaý tartqan shal men kempirin da­laǵa tastaıtyn urpaqtyń kó­beıýi­ne bala tárbıesindegi jiber­gen kemshilikterimiz sebep pe? Bul keleń­siz­dik­tiń túbiri de ur­paǵymyzǵa jóndi tárbıe bermeýde jatqan syńaıly. Erteńin oılaıtyn el bolyp, halqymyzdyń «Ne ekseń, sony orasyń» deıtin danalyq sózinen ǵıbrat alsaq qane...