Rasıonalızm men ırrasıonalızm uǵymy fılosofııada ártúrli pikirler shoǵyryna ıe bolyp keledi. Rasıonalızm – shyndyqty aqyl arqyly izdeıtin, dúnıeniń negizi etip aqyldy alyp, árnege aqyl kúshimen qaraıtyn fılosofııalyq aǵym. Máselen, rasıonalıst jolda ketip bara jatqanda aldynan qara mysyq kesip ótse, ol munda turǵan eshnárse joq dep baǵamdap, muny jaman yrymǵa balaýdyń jónsiz ekenin aıtyp, alǵa adymdap júre beredi.
О́ıtkeni ol bárin aqylmen sheship, aqyl kúshimen baǵamdaıdy, oǵan teris kelgendi oıǵa tamyzyq etpeıdi. Al ırrasıonalıst – álgi qara mysyqty júregimen sezinip, jaman yrymǵa balap, basqa jolmen ótýdi maqul kóretin adamdar. Iаǵnı ırranasıonalıster – tabıǵat qubylystaryn, dúnıeni, bolmysty, aqıqatty júrekpen, ıntýısııamen qabyldap, sezinýdi alǵa shyǵaryp, aqyl kúshiniń Jaratýshyny tanýǵa álsiz ekenin aıtatyn, sezimdi, túısikti, qııaldy dúnıetanymnyń negizi dep esepteıtin rasıonalızmge qarama-qarsy tanym júıesi.
Rasynda, dúnıeni aqylmen taný múmkin be?
«Aqylmen haýas barlyǵyn
Bilmeıdúr, júrek sezedúr,
Mutakállımın, mantıqın
Beker bosqa ezedúr».
Abaı dúnıetanymy shyǵystyq ilimge jaqyn bolǵandyqtan, júrek kýltyn alǵa qoıady. «Alla Taǵala ólsheýsiz, bizdiń aqylymyz ólsheýli, ólsheýlimen ólsheýsizdi bilip bolmaıdy» deıdi birde. Shyn máninde, ulttyq dúnıetanymymyzda álemdi aqylmen tanýdan góri júrekpen taný, júrek kózin ashý mańyzdy. Árıne, aqyl kúshin joqqa shyǵarmaımyz, biraq aqyl barlyq tylsymdy ashýǵa, sezinýge kúshi jete bermeıdi. Al júrek – sheksiz qazyna mekeni, ári Qudaıdyń nazary túsetin oryn. Máýlana Rýmıdiń barlyq jerden tappaǵan aqıqatty júregimnen taptym degeni sondyqtan bolar.