AES: qoǵamdyq talqylaý márege jaqyndady

Is-sharaǵa «Qazaqstan Azamattyq alıansynyń» prezıdenti Baný Nurǵazıeva men Astana qalasy Qoǵamdyq keńesiniń tóraǵasy, saıası ǵylymdar doktory, dosent Zýlfýhar Gaıpov moderatorlyq etti. Talqylaýǵa atom salasynyń sarapshylary, memlekettik organ ókilderi, ǵalymdar men atom mamandary, azamattyq sektor belsendileri qatysty. Jıynda energııa qaýipsizdigin qamtamasyz etý, AES qurylysyna daıyndyq, atom salasyna kadr­lar daıarlaý máseleleri qozǵalady.

Kómir elektr stansalary kóńil kónshitpeıdi

Bizdegi elektr energııasynyń 70%-y kómir stansalarynda ón­diriledi. Olardyń tozý deń­geıi óte joǵary. Bul týraly Ener­­getıka mınıstrligi, Atom ener­getıkasy jáne ónerkásip depar­tamenti dırektorynyń orynbasary Gúlmıra Mursalova aıtty.

«Stansalardyń keıbiri aldaǵy 10 jyl ishinde paıdalanýdan shyǵarylýy kerek. Josparǵa sáıkes aldymyzdaǵy onjyl­dyqta 26 myń MVt qýat­ty­lyǵy bar stansalar iske qo­sylady. Árıne, onyń ishinde qol­danystaǵy stansalardy jańar­tý jumystary da bar. Jańa stansalardy salý da kóz­delip otyr. Sonymen qatar bizde ja­ńartylǵan energııa kózi (JEK) óte jaqsy damyp keledi. Jańa­dan jel, kún elektr stan­­sa­lary boı kóteredi. 26 myń MVt qýattylyqtyń 10 myńyn JEK quraıdy. Bul rette ret­teýshi qýattar engiziledi. Olar – gaztýrbınalyq jáne aralas sıkldi qondyrǵylar. Túrkistan, Qyzylorda oblys­tarynda, Almaty men Shym­kent qalalarynda iri gaz genera­sııasynyń qurylysy júrgizilip jatyr. Qoldanystaǵy kómir stansalaryn jańǵyrtý, mysaly, Ekibastuz GRES-in keńeıtý, Kókshetaý, Semeı jáne О́skemen qalalarynda úsh kómir stansasyn salý josparǵa engen. Qazir kómirmen jumys isteıtin stansalarǵa qarjy tartý qıyn. Sebebi kómirmen jumys isteı­tin stansanyń kómirqyshqyl gazy­nyń shyǵaryndylary óte joǵary. Sol sebepti referen­dým nátıjesi oń bolǵan jaǵdaıda ǵana biz úlken qýatty eki reaktory bar atom elektr stansasyn qarastyramyz. Sebebi AES «jasyl» energetıkaǵa jatady. Kómirqyshqyl gazynyń shyǵa­ryn­dylary nóldik deńgeıde», dedi G.Mýrsalova.

Tańdaý eki eldi mekenge túsip tur

«Qazaqstandyq atom elektr stansalary» AQ dırektory Tımýr Jantıkınniń aıtýynsha, 2018 jyly ázirlengen atom stansasyn salýdyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi bo­ıynsha, eki óńirde stansa salý múmkindikteri qarastyrylǵan.

«Bul óńirler – Abaı obly­syn­daǵy Kýrchatov jáne Balqash mańyndaǵy Úlken aýyly. Qaýip­sizdik, qýatty ıadrolyq nysandardy ornalastyrý sharttary boıynsha jáne elde qoldanyla­tyn normatıvter negizinde keń aýqymdy zertteý júrgizildi. Eki aýdan da jaramdy dep tanyldy», dedi T.Jantıkın.

Aıtýynsha, energııa júıesin boljaýǵa taldaý júrgizilgen. Sonyń negizinde ońtústik óńirde elektr energııasy tapshylyǵy 2,7 gıgavattqa deıin jetetini anyqtalǵan.

«2019 jyly biz marketıngtik pro­sedýralardy júrgizip, jetek­shi satýshylardan tehnıka­lyq jáne kommersııalyq usy­nys­tar suradyq. Bizge 13 joba usy­nysy berildi. Energetıka mınıstrligimen birge krıterıı júıesi ázirlendi. Nátıjesinde, elde qurylys úshin eń keleshegi zor 4 jobany tańdadyq. Bul – Qytaı, Koreıa, Reseı jáne Fransııa kompanııalary. 2022 jyly osy 4 jobalyq usynys úshin derekterdi ózektendirý júrgizildi. Fransııa konsaltıng kompanııasymen birge baǵalaý krıterııleri­niń júıesi jetildirildi. Qazir osy jobalyq usynystardy egjeı-tegjeı zerdeleý jumysy júrip jatyr», dedi T.Jantıkın.

Apat dep alańdaýǵa negiz joq

AES qaýipsizdigi men tıimdi­ligi jóninde baıandaǵan «Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń» bas dırektory Erlan Batyrbekov Chernobyl men Fýkýsıma stansalarynyń apatqa ushyrý sebebin túsindirip berdi.

«Búginde ıadrolyq tehnolo­gııa­lardyń jahandyq jetkizý­shileri salýǵa usynyp otyrǵan barlyq reaktorlar III jáne III+ býynyna jatady. Olardy ázirleý barysynda buryn bol­ǵan, negizinen teorııalyq turǵydan bolýy múmkin barlyq yqtımal oqıǵalar men apattar eskeriledi. Zamanaýı reak­torda ishki qaýipsizdik krı­te­rııleri bar. Iаǵnı reak­torlar­dyń fızıkasy qazir qalyp­ty jumys jaǵdaıynan kez kelgen aýytqý kezinde reaktordy qalypty jumys rejimine qaıta­ratyn fızıkalyq zańdarmen shart­talǵan. Árqashan teris keri baı­lanys bolatyndaı etip or­na­las­tyrylǵan», dedi E.Batyrbekov.

Bas dırektordyń sózinshe, qazir ıadrolyq otyn sıklin jabýǵa, atom energetıkasynyń otyn-resýrstyq bazasyn ke­ńeıtýge, absolıýtti qaýipsizdikke qol jetkizýge jáne qurylysqa kúrde­li shyǵyndardy aıtarlyq­taı azaıtýǵa arnalǵan IV býyn reaktorlary ázirlenip jatyr.

«Bizdiń elde III jáne III+ býyn reaktoryn salý qarastyrylyp otyr. Bul reaktorlar múmkindi­ginshe qaýipsiz jáne bir-birin qaıtalaıtyn passıvti jáne belsendi qaýipsizdik júıelerine ıe. Passıvti qaýipsizdik júıe­leri energııanyń syrttan jet­kizilýin qajet etpeıdi jáne tartylys kúshi sııaqty tabıǵı fızıkalyq zańdylyqtardyń áserinen operator qatelesse nemese múlde eshteńe jasamasa da, reaktordy qaýipsiz kúıge óz betinshe jetkizýge qabi­­letti. Passıvti salqyndatý júıe­leri personaldyń tolyq áreket­sizdigimen apattyq reaktordan jylýdy 3 kún ishinde derbes alyp tastaýǵa qabiletti», dedi.

Aıta ketý kerek, qazirgi zaman­ǵy atom elektr stansalary úshin aýyr apattyń yqtımal­dylyǵy óte tómen, mundaı oqıǵa 10 mln jylda bir ret bolýy múmkin dep boljanady. Al atom elektr stansasynyń jumys isteý merzimi 60 jyldy quraıdy. Bolashaqta 80 jylǵa deıin uzartý múmkindigi zor.

Bilikti maman qajet

Halyqaralyq tájirıbege sáıkes atom energetıkasy nysan­darynda jumys atqaratyn 2 000 adam qajet. Onyń 1 600-i – jedel personal. Nysannyń tolyqqandy jumys isteýi úshin atom energetıkasy salasynda joǵary bilimi bar 400 qyzmetker qajet. Bul týraly «Iаdrolyq fızıka ınstıtýty» RMK bas dırektory Saıabek Sahıev aıtty.

«Atom energetıkasy sala­syn­daǵy qajetti mamandar Almatydaǵy QazUÝ, Astanadaǵy Eýrazııa ýnıversıtetinde jáne О́skemendegi joǵary oqý oryndarynda daıarlanady. Qazir 1 649  stýdent «Iаdrolyq fızıka», «Iаdrolyq energetıkaǵa arnalǵan materıaldar» jáne «Iаdrolyq fızıka jáne atom energetıkasy» baǵyttary boıynsha oqýdan ótti. Osy mamandyqtar boıynsha oqıtyn stýdentter negizgi tájirıbeden ótý úshin «Iаdrolyq fızıka ınstıtýty» men «Ulttyq ıadro ortalyǵyn» tańdaı alady. Bizdiń ınstıtýt 30-dan astam halyqaralyq ǵylymı ortalyqpen jáne oqý ornymen yntymaqtasady», dedi S.Sahıev.

AES jumysyn júrgizýge áleýet jetedi

«Atom ındýstrııasyn damytý qaýymdastyǵynyń» tóraǵasy Aldııar Toqtarov talqylaý barysynda eldiń energııa sektoryn damytý úshin AES salýdyń oryndy ekenin atap ótti.

«Damý úshin bizge energııa qajet. Men munda ózim úshin de, basqa qurdastarym úshin de bolashaqty kórip otyrmyn», degen ol AES jobasyn iske asyrý kezinde otandyq úlestiń qansha bolatynyn surady. Suraq­qa «QAES» AQ dırektory T.Jantıkın jaýap berdi.

«Birden maksımaldy oqshaý­laýdy qarastyramyz. Otandyq ıadrolyq otyndy paıdalaný josparda bar. Otyn aldaǵy 100 jylǵa erkin jetedi. Aıta ketý kerek, qurylys kezeńinde bizde úlken múmkindik bar. Qazir Túrkııada atom elektr stansasy qurylysynda 600-ge jýyq otandyq maman jumys istep jatyr. Bizdiń montajshylar brıgadasy Reseıde BN-800 ıadrolyq reaktory qurylysynda da jumys istedi. Iаǵnı áleýet bar. Árıne, mundaı brıgadalardy attestattaý júrgiziledi», dedi T.Jantıkın.

Kómirmen demalǵanymyzdy qalamaımyn

Jarııa talqylaýǵa Májilis depýtaty Nıkıta Shatalov ta qatysyp, kómir elektr stansalaryna qatysty pikirin bildirdi.

«Máselen, Qaraǵandy Topar GRES-inen shyǵarylǵan kúlge toly. Kómirdiń kúli 60 jyldan beri jınalyp, «kúldi alqaptar» qalyptasqan. Bul rette AQSh-taǵy atom ener­getı­kasy osyndaı kezeńde sýper­market kólemindeı ǵana atom qaldyqtaryn shyǵarǵan. Meniń­she, radıoaktıvti qaldyq­tar tý­raly aıtqan kezde neni tańdaı­ty­ny­myz belgili. Bul kúldiń de «fony» bar. Jel soq­qan kezde ol Topar qalasyna da áserin tı­gizedi. Páterlerge kirip, ókpege túse­di. Bul onkologııalyq aýrý­lar týdyrady, elimiz mun­daı jaǵ­daıǵa buryn da tap bolǵan», dedi ol.

Sondaı-aq Nıkıta Shatalov elimizdiń ekonomıkany dekarbonızasııalaý baǵytyna sáıkes bolashaqta kómir men basqa da lastaýshy generasııany paıdalana otyryp óndirilgen árbir ónim úshin tikeleı aqshalaı sanksııalar engiziletinin eske saldy.

«Kómir shyǵaratyn óńir Qaraǵandy oblysynyń týmasy re­tinde aıtarym, men kómirmen demalǵanymyzdy qalamaımyn. Ame­­rı­kalyq atom ónerkásibi 60 jyl ishinde shyǵarǵan sýpermarket kó­lemindeı qaldyqty biz­diń turǵyn úılerimizdegi pesh 5-7 jyl ishinde shyǵarady», dedi depýtat.

Japonııa men Reseı atom energetıkasynan bas tartpa­ǵanyn alǵa shyǵarǵan Májilis depýtaty Elnur Beısenbaev AES salý máselesi boıynsha referendým ótkizý «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy qaǵıdattaryn iske asyrý ekenin aıtty.

«Jaqynda elimizde AES salý boıynsha referen­dým uıymdas­tyrylady. Sondyq­tan jarııa talqylaýda halyqty alańdatqan suraqtar talqylanyp jatyr. Búgingi qoǵamdyq keńeste AES týraly túrli pikir aıtyldy. Fýkýsıma men Chernobylde bol­ǵana apat sóz boldy. Biraq soǵan qaramastan japondar men reseılikter AES salýdan bas tartqan joq qoı. Qazir eki elde de AES keminde 30% energetıkalyq turaqtylyqty saqtap otyr», dedi E.Beısenbaev.