Álemdegi eń iri qurlyqishilik sý aıdyny sanalatyn Kaspıı teńizi – geosaıası turǵydan asa mańyzdy strategııalyq aımaq. Onyń jaǵalaýynda bes memlekettiń áskerı-teńiz kúshteri ornalasqan. Sonyń ishinde bizdiń eldiń de Áskerı-teńiz kúshteri Kaspıı aıdynynda teńdessiz úzdik sanalady.
Zamanaýı súńgýirler kesheni
17 tamyzda elimizdiń Qarýly kúshterine qaraıtyn Áskerı-teńiz kúshteri (ÁTK) týynyń kóterilgenine 28 jyl toldy. Aıtýly kúnge oraı Qorǵanys mınıstrligi bir top elordalyq jýrnalıstiń basyn qosyp, qart Kaspıı jaǵalaýyna baspasóz týryn uıymdastyrǵan bolatyn. Solardyń qatarynda biz de áskerı-teńiz kúshteriniń búgingi áleýeti men múmkindikterin baıyptap qaıttyq.
Saparymyz Aqtaý qalasyndaǵy Áskerı-teńiz kúshteriniń teńiz jaıaý desanttyq-shabýyldaýshy batalony aýmaǵynda ornalasqan súńgýirler daıarlaýǵa arnalǵan oqý-jattyǵý kesheni bastaldy. ÁTK bas qolbasshysynyń tárbıe jáne ıdeologııalyq jumys jónindegi orynbasary, polkovnık Jumabek Hasenovtiń aıtýynsha, bul – Kaspıı jaǵalaýynan oryn tepken memleketterdiń eshbirinde joq teńdessiz ortalyq. Ony jergilikti mańǵystaýlyq kompanııa turǵyzǵan jáne qoldanystaǵy qural-jabdyqtarynyń bári – otandyq ónimder.
Keshen 2022 jyldyń qarasha aıynda ashylypty. 29011 áskerı bólimi Sýasty dıversııalyq kúshteri quraldarymen kúres jáne sý astyn mınalardan zalalsyzdandyrý rotasynyń komandıri Jánibek Salyqbaev qonaqtarǵa keshenniń qyzmetimen tanystyra kele, munda jylyna 15-20 súńgýirdi daıarlaýǵa múmkindik bar ekenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, jaýyngerlik júzgishter 3 jyl, al sýasty jumystaryn atqaratyn súńgýirler 2 jyl oqytylyp, daıarlanady. «Qazir bizde matrostarǵa oqý-jattyǵý jıyny ótip jatyr. Búgin tikushaqtan sekirdik. Erteń súńgý jattyǵýlary oryndalady. Jańadan kelgenderdi 10 metr tereńdikke deıin túsiremiz. Al oqý-jattyǵýdan ótip, mashyqtanǵannan keıin dárigerdiń ruqsatymen odan da tereńirek súńgýge múmkindik beremiz», deıdi ol.
Jánibek Salyqbaev súńýirler kesheni qysy-jazy qyzmetin toqtatpaıtynyn aıtady. Qys mezgilinde sý arnaıy quralmen jylytylady eken. Sondyqtan súńgýir daıarlaý jumystary jyl boıy úzilmeıdi. Keshen janynan súńgýirlerdiń qysta jáne jazda kıetin arnaıy kıimderi, qural-jabdyqtarynyń shaǵyn kórmesi uıymdastyrylypty. Solardy jýrnalısterge tanystyrǵan rota komandıri ár zattyń qandaı maqsatta qoldanylatynyn táptishtep túsindirdi.
Ár salanyń salty basqa
Osy kúni jýrnalıster men sala ardagerleri Áskerı-teńiz kúshteriniń ártekti kemeler dıvızıonyna taban tirep, «Oral» jáne «Saryarqa» áskerı kemelerimen Kaspıı teńizine shyqty. Biz mingen 2015 jyly paıdalanýǵa berilgen «Saryarqa» kemesi áli de jap-jańa qalpynda. Dıversııaǵa qarsy birneshe qýatty qarýmen jabdyqtalǵan. Kemeniń qyzmetimen tanysa kele palýbadan tómengi qabattarǵa túsip, teńizshilerdiń ashanasy men jatyn oryndaryn da kórdik. Bul jerdi quddy bir janǵa jaıly baspana dersiń. Teńizshilerdiń alańsyz qyzmet atqarýy men demalýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Kórgen adamnyń ishinde «Áı, men de teńizshi bolǵanymda ǵoı» deıtin armanyn oıatardaı kórinis.
...Pırstan shyǵa bere bizdiń kemege áldebir júrdek kater tarapynan shabýyl jasaldy. Bul dıversııadan qorǵaný qalaı júzege asatynyn kórsetý úshin uıymdastyrylǵan arnaıy qoıylym bolatyn. Aldymen eskertý berilip, jaýap bolmaǵannan keıin kemeniń eki qaptalynan kezek-kezek shabýyldaǵan katerdi «Saryarqanyń» saıypqyrandary iri kalıbrli «Ýtes» qarýymen tarsyldata oq atyp, betin jasqap qaıtardy.
Áskerı kememen teńiz aıdynynda júze otyryp myna bir jaıttardy da aıtpaı ketýge bolmas. Qazaq «Ár eldiń salty basqa, ıti qara qasqa» demeıtin be edi? Sol sekildi ár salanyń da kóp adam bile bermeıtin ózindik zańdary men dástúrleri bar ekenine osy joly taǵy bir kóz jetkizdik. Sonyń birinshisi – áskerı kemede eshkim otyrýǵa bolmaıtyn bir oryn bar eken. Ol – keme kapıtanynyń orny. Bylaı qarasań, qarapaıym ǵana bir oryn. Biz ony qaıdan bileıik, matrostar tamaqtanatyn shaǵyn ashanadaǵy álgi jerge ákemizdiń tórinde otyrǵandaı jaıǵasyp alǵanbyz. Artynsha bul «tártipsizdigimiz» úshin keme kapıtany tarapynan «eskertý» alyp úlgerdik.
Ekinshi bir salt «teńiz sýyn ishý», oryssha aıtqanda «omorıachıvanıe» dep atalady. Ol áskerı kememen alǵash júzip shyqqan adamǵa teńizdiń ashy sýyn ishkizetin ózindik dástúr eken. Sóıtsek, aramyzda buǵan deıin osy «synaqtan» ótken jýrnalıster bar bolyp shyqty. Bul bizge tańsyq jaǵdaı. Jaǵadan birneshe shaqyrymǵa alystaǵannan keıin shelekpen teńizdiń sýy alyndy. Odan keıin ár adam ózin tanystyrady da, keme kapıtanynan ruqsat surap, sýdy ishedi. Zań boıynsha kemi jarty lıtr sý ishý kerek. Alaıda bizdiń kásibı teńizshi emes, jýrnalıst ekenimiz eskerilip, jeńildik jasalyp, bir urttam ǵana ishýge ruqsat etildi. Osylaısha, teńizdiń til qýyrar tuzdy sýynyń dámin tatyp, kapıtannyń qolynan «Teńizshi» degen sertıfıkat ıesi atandyq.
Sý jańa kemeler sapta tur
Jalpy, Qazaq eliniń derbes áskerı-teńiz kúshteriniń tarıhy 1993 jyldyń 2 sáýirinen bastalady. Prezıdent Jarlyǵymen osyndaı ásker tegi qurylǵannan keıin oǵan arnalǵan jeke quramdy daıarlaý men áskerı kemelerdi satyp alý bastalǵan. 1997 jyly Áskerı-teńiz kúshteri jaǵalaý kúzetimen biriktirilip, Ulttyq qaýipsizdik komıtetine beriledi. Al 2003 jyly Prezıdenttiń «Qarýly kúshterdiń úsh qyzmettik qurylymyn qurý týraly» Jarlyǵymen Áskerı-teńiz kúshteri el Qarýly kúshterdiń tolyqqandy úshinshi tarmaǵyna aınalǵan.
ÁKT bas qolbasshysynyń tárbıe jáne ıdeologııalyq jumys jónindegi orynbasary, polkovnık Jumabek Hasenovtiń aıtýynsha, qazir munda 3 myńǵa jýyq adam qyzmet etedi. Quramynda 12 keme bar, onyń tórteýi – Oraldaǵy «Zenıt» zaýytynda jasalǵan «Qazaqstan», «Oral», «Saryarqa», «Mańǵystaý» atty zymyran-artıllerııalyq kemeler. Sonymen qatar áskerı teńizshiler qaramaǵynda «Jaıyq» jáne «Tabıǵat» gıdrografııalyq kemeleri, «Alataý» reıdtik mına tasýshy kemesi, «Qaısar» dıversııaǵa qarsy kateri bar. Jalpy, keıingi ýaqytta Áskerı-teńiz kúshterimiz tek otandyq kemelermen qamtylyp keledi. J.Hasenov kelesi jyly «Zenıt» zaýytynan taǵy da 1-2 keme satyp alý josparda turǵanyn aıtty.
Áskerı-teńiz kúshteri týynyń kóterilýine 28 jyl tolýyna oraılastyrylǵan is-sharaǵa elimizdiń túkpir-túkpirinen osy salanyń ardagerleri de shaqyrylǵan eken. Biz otandyq ÁKT qurýdyń basynda turǵan tulǵalardyń biri, Áskerı-teńiz kúshteriniń alǵashqy bas qolbasshysy, kontr-admıral Ratmır Komratovty da osy jerden jolyqtyryp, pikirin bildik. Onyń aıtýynsha, alǵashqyda Aqtaý qalasyn kishigirim Sevastopolge aınaldyrý kerek dep josparlanǵan eken. Alaıda qazir Sevastopol emes, bul jer elimizdegi ekinshi Qorǵanys mınıstrligine aınalǵandaı. О́ıtkeni Kaspıı jaǵalaýyndaǵy qalada Qarýly kúshterimizdiń úsh tarmaǵy – Áýe-qorǵanysy kúshteri de, Qurlyq áskerleri de, Áskerı-teńiz kúshteri de shoǵyrlanǵan. Olardyń bári eldiń batys qaqpasynda, Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynda elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵyn jáne memleketimizdiń múddesin qorǵaý kúzetinde tur.
Jyldan-jylǵa úlkeıip, qýaty artyp kele jatqan salaǵa jańa bilikti kadrlar aýadaı qajet ekeni anyq. Polkovnık J.Hasenovtiń aıtýynsha, bizdiń mamandardyń kóbi sheteldik oqý oryndarynda daıarlanady. Atap aıtqanda, Túrkııa, Qytaı, Eýropa elderinde, sonymen birge Reseıde oqıdy. Al bıylǵy jaǵymdy jańalyq dep Aqtóbedegi Áýe qorǵanysy kúshteriniń áskerı ınstıtýtynda teńiz fakýltetiniń ashylýyn aıta alamyz. Budan bylaı Aqtaýdaǵy Áskerı-teńiz kúshterine kadrlar negizinen óz elimizde oqytylmaq.
Qazirgi tańda «Qazaqstan ınjınırıng» UQ» AQ quramyna kiretin «Zenıt» zaýyty elimizdiń qorǵanys-ónerkásip kesheni qurylymynda qorǵanys salasyndaǵy memlekettik tapsyrystardy oryndaıdy. Biz Aqtaýdaǵy is-shara barysynda zaýyt dırektory Qadyrjan Muqanovty da kezdestirip, irgeli zaýyttyń búgingi tynys-tirshiligi men múmkindikteri jaıynda surap-bilgen edik. Bul mekemeniń áskerı kemeler men katerler shyǵaryp kele jatqanyna bıyl 33 jyl tolyp otyr. Dırektordyń aıtýynsha, osy ýaqyt aralyǵynda zaýyt 34 keme, ıaǵnı jylyna shamamen 1 kemeden shyǵarǵan. Degenmen kemeniń eń negizgi bólshekteri – qozǵaltqyshtary men qarý-jaraǵy shetelden satyp alynatynyn aıta ketken jón.
«Qazir Áskerı-teńiz kúshteri men shekarashylar paıdalanyp jatqan kemelerdiń bári bizde jasalǵan. Búgingi tańda bir iri jobany júzege asyryp jatyrmyz. Áskerı-teńiz kúshteri úshin syıymdylyǵy 750 tonna bolatyn zamanaýı kóp fýnksıonaldy kómekshi keme jasalyp jatyr. Buıyrsa, ony 2026 jyly sýǵa túsiremiz», deıdi ol. Aıtýynsha, zaýyt tek qorǵanys salasyndaǵy memlekettik tapsyrysty oryndaıdy, sondyqtan eksportqa ónim shyǵarý qarastyrylmaǵan.
Kaspııdi jaǵalaı qonys tepken bes memleket ózara tatý. Elimizdiń Áskerı-teńiz kúshteri kórshiles eldermen únemi tájirıbe almasyp, birlesken oqý-jattyǵý jıyndaryn ótkizip turady. Polkovnık J.Hasenov jýyrda ǵana Aqtaýda «Birlestik-2024» jedel-taktıkalyq komandalyq-shtabtyq oqý-jattyǵýy ótkenin aıtty. Oǵan Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan delegasııalarynyń basshylary men áskerı kontıngentteri qatysqan. Ázerbaıjannan 6 áskerı keme kelgen. Mundaı tájirıbe almasýlar men birlesken oqý-jattyǵýlar aldaǵy ýaqytta da jalǵasa bermek.
Jaǵalaýdaǵy saltanat
Biz barǵan kúnniń erteńine, ıaǵnı 17 tamyzda Aqtaý qalasynyń ortalyq kóshelerine Áskerı-teńiz kúshteriniń on shaqty týy tigildi. Bul – elimizde osyndaı ásker tegi bar ekenin halyq bilsin degen belgi. Odan soń merekelik is-shara Áskerı-teńiz kúshteri jeke quramynyń sap túzep, saltanatty túrde Tý kóterýinen bastaldy. Bul teńizshiler baýyrlastyǵynyń qundylyqtary men murattaryn beıneleıtin rámiz. Áskerı-teńiz bazasy, teńiz jaıaý áskerleri brıgadasy, avıasııalyq baza, Áskerı-teńiz kúshteri teńiz jaıaý áskerleri desanttyq-shabýyldaý batalony jáne Shekara qyzmeti birinshi dıvızıonynyń jeke quramy Aqtaý qalasynyń kóshelerimen saltanatty sherýmen ótti.
Kaspıı jaǵalaýynda uıymdastyrylǵan saltanatty rásimde Qarýly kúshter Áskerı-teńiz kúshteriniń bas qolbasshysy, general-maıor Serik Borambaev pen Áskerı-teńiz kúshteriniń alǵashqy bas qolbasshysy, kontr-admıral Ratmır Komratov, ózge de mártebeli meımandar sóz alyp, qala halqy men qonaqtaryn quttyqtady. Sondaı-aq teńizshilerdi quttyqtaýǵa Aqtaýda ornalasqan barlyq bólimsheden Qarýly kúshterdiń, Áskerı-teńiz kúshteriniń ardagerleri men áskerı qyzmetshileri keldi.
General-maıor Serik Borambaev óz sózinde Áskerı-teńiz kúshteriniń qolbasshylyǵy óz mindetterin laıyqty oryndap jatqanyn, búginde Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynda eldiń memlekettik shekaralaryn qorǵaýda senimdi tirek bolyp otyrǵanyn atap ótti. «Áskerı-teńiz kúshteriniń jeke quramy óziniń aldyna qoıylǵan oqý jáne jaýyngerlik mindetterdi oryndaý úshin barlyq kúsh-jigerin jumsaı otyryp, Kaspıı teńizinde áskerı-teńiz týyn abyroımen kóterýdi jalǵastyratynyna senimdimin», dedi ol.
Saltanatty jıynda Serik Borambaev Áskerı-teńiz kúshteriniń damýyna úles qosqan birqatar áskerı qyzmetshi men ardagerdi «El qorǵany» medalimen, sondaı-aq Qorǵanys mınıstriniń atynan gramotalarmen jáne alǵyshattarmen marapattady. Marapat alǵandardyń biri ardager Ratmır Komratov: «Otandy qorǵaý – árbir el azamatynyń qasıetti boryshy. Áskerı-teńiz kúshteriniń arqasynda eldiń teńiz shebi senimdi qolda. Osy jyldar ishinde biz qýatty teńiz derjavasyn qura aldyq. Bizdiń kemeler teńizdegi vahtany abyroımen alyp júretinine senemin», dep pikir bildirdi.
Is-shara konserttik baǵdarlamaǵa ulasyp, sońy Aqtaý garnızony jeke quramynyń saltanatty sherýimen aıaqtaldy. Osy kúni túngi saǵat 22:00-de Kaspıı teńiziniń ústinde merekelik otshashý uıymdastyryldy.