Halqymyzdyń tarıhynda el basqarǵan jáne bılikke aralasqan áıelder az bolmaǵany málim. Tumar, Zarına patshaıymdar, Aıǵanym hansha, Bopaı hanym sııaqty ataqty arýlardyń izderin basqan búgingi sińlileri memlekettik qyzmettiń negizgi júgin arqalap, nardaı órge tartyp júr.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıyl 20 aqpanda ótken Prezıdenttik jastar kadr rezerviniń forýmynda: «Memlekettik apparattaǵy áıelderdiń úlesi 55 paıyzǵa jýyqtaǵanyna qaramastan, basshylyq quramda bul kórsetkish 39 paıyzdan aspaıdy. О́z tájirıbemnen biletinim, áıelderdi qyzmetke tartý kerek. Birinshiden, er adamdar renjimesin, áıelder jumysqa óte muqııat, tııanaqty. Er adamdarmen salystyrǵanda, jemqorlyq áreketterge beıim emes. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi agenttiktiń statıstıkasy soǵan meńzeıdi. Saıası qyzmetshiler arasynda da eleýli teńsizdik baıqalady. Olardyń qataryndaǵy áıelderdiń sany 10 paıyzǵa jetpeıdi. Memlekettik qyzmettegi jastardyń úlesine qatysty da dısproporsııa bar. Memlekettik qyzmettegi áıelderdiń, jastardyń jáne múmkindigi shekteýli azamattardyń sanyn kóbeıtý kerek. Olardyń, ásirese, basshylyq quramda qyzmet etýine barynsha múmkindik bergen jón», degen edi.
Osy máselemen Parlament Májilisiniń depýtaty Qaraqat Abdenniń byltyr 27 qyrkúıekte Úkimetke joldaǵan depýtattyq saýalyna tómengi Palatadaǵy tórt partııalyq fraksııanyń barlyǵynyń ókili qol qoıyp, tolyq qoldaý bildirgen bolatyn. Onda Qazaqstan genderlik teńdik ındeksi boıynsha álemniń 146 eliniń ishinde 62-oryndy mise tutyp otyrǵany synalǵan-dy.
«Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq patrıottyq partııasy 17 oblys pen respýblıkalyq mańyzy bar 3 qala boıynsha jınaǵan málimetterge qaraǵanda, Túrkistan oblysy ákiminiń 5 orynbasarynyń ishinde birde-bir áıel joq, osy óńirdegi 17 aýdan ákiminiń 1-eýi ǵana áıel, 21 basqarmanyń 1-eýine ǵana áıel jetekshilik etedi. Bul kemshilik basqa óńirlerge de tán. О́ńirlik ákimdikterdegi basshy áıelderdiń jalpy úlesi 17,8 paıyz ǵana. Tipti eń myqty kadrlar shoǵyrlanǵan Astana qalasynyń ózinde ákimniń birde-bir áıel orynbasary joq, sondaı-aq 5 qalalyq aýdannyń eshqaısysyna áıel ákim taǵaıyndalmaǵan. Eger aramyzda «Áıel bastaǵan kósh ońbaıdy», «Shashy uzynnyń – aqyly qysqa» degen arhaıkalyq, patrıarhaldyq ustanymdaǵylar bolsa, olar kelesi faktilerdi eskerýleri qajet. «Álemdegi eń baqytty elder» reıtınginde kósh bastap turǵan Fınlıandııanyń 18 adamnan quralǵan mınıstrler kabınetiniń 10-y – áıelder. Al mınıstrler kabınetiniń teń jartysy qyz-kelinshekterden turatyn ál-aýqaty myqty Islandııa úkimetin áıel basqarady. Kerek deseńiz, statıstıkalyq málimetterge súıensek, mektepter men joǵary oqý oryndarynda uldarǵa qaraǵanda, úzdik oqıtyn qyzdar kóp. Saıasat sahnasy bilek emes, bilim synalar maıdan emes pe? Orynbasarlyq qara jumystyń bárin isteıtin áıelder bolsa, ataqtyń bárin alatyn birinshi basshy – er-azamattar. Osy ádiletti me?», degen bolatyn Q.Abden.
Atalǵan depýtattyqqa saýalǵa Úkimettiń bergen resmı jaýabynda 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasat týraly tujyrymdamada atqarýshy, ókildi jáne sot organdarynda, memlekettik, kvazımemlekettik jáne korporatıvtik sektorlardaǵy áıelderdiń sheshim qabyldaý deńgeıindegi úlesine qatysty nysanaly ındıkator 2027 jylǵa qaraı – 27 paıyz, 2030 jylǵa qaraı 30 paıyz bolyp belgilengendigi aıtylǵan. Al 2023 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha 726 saıası qyzmetshiniń 59-y (nemese 8,1 paıyzy), «A» ákimshilik korpýsyndaǵy 92 memlekettik qyzmetshiniń 9-y (9,8 paıyzy), «B» korpýsyndaǵy 83 145 memlekettik qyzmetshiniń 46 478-i (55,9 paıyzy) áıelder bolǵan.
Alaıda depýtat Q.Abdenniń depýtattyq saýal jasaǵanyna bir jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, ádil synǵa ilikken Túrkistan oblysy men Astana qalasyndaǵy jaǵdaı esh ózgergen joq. Burynǵysha Túrkistan oblysynyń Arys qalasy men Jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasyn ǵana áıel sheneýnikter basqaryp júr. Elordadaǵy jaǵdaı odan da tómen kúıinde qalyp otyr. Qala ákiminiń 4 orynbasary men 5 qalalyq aýdan ákiminiń bári de – er-azamattar. Sondaı-aq 23 qalalyq basqarmanyń basshylarynyń ishinde 1-aq áıel bar. Qaı máselede bolsyn elge úlgi bolýǵa tıis Astana qalasy basshylyǵynyń genderlik teńdik máselesine nazar aýdarmaı otyrǵandyǵy qaıran qaldyrady.
Bul rette «ońtústik astanada» birshama ilgerileý bar. Almaty qalasy ákiminiń 5 orynbasarynyń 1-eýi – áıel. Buǵan qosa, 8 qalalyq aýdannyń 2-eýin basqarý názik jandarǵa júktelgen.
О́ńirlerdiń ishinde Pavlodar, Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Mańǵystaý, Qostanaı, Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan oblystaryndaǵy jaǵdaı birshama táýir. Naqty aıtsaq, Pavlodarda oblys ákiminiń 4 orynbasarynyń 2-eýi – áıel. Aqmola oblysy ákiminiń 1 orynbasary jáne 1 aýdan ákimi – qyz-kelinshekter. Soltústik Qazaqstandaǵy 2 aýdandy áıel ákimder basqaryp júr. Mańǵystaý jáne Qostanaı oblystary ákimderi orynbasarlarynyń ishinde bir áıelden bar. Batys Qazaqstan men Shyǵys Qazaqstannyń árqaısysynda bir aýdandy basqarý mindeti áıel ákimderge júktelgen.
О́kinishke qaraı, ózge óńirlerde áıelderge ázirge oblystyq basqarma basshysynan joǵary qyzmet buıyrmaı tur. Ásirese Jetisý, Qyzylorda oblystarynyń basshylary qyz-kelinshekterge qyryn qaraıtyn sııaqty. Sebebi olar qaramaǵyndaǵy jıyrma shaqty oblystyq basqarmanyń bireýin ǵana áıel adamǵa senip tapsyrypty.
Biraq búgingi ómir shyndyǵy áıel basshylardyń kóbi ózderine júktelgen senim údesinen shyqqandyǵyn kórsetip otyr. Solardyń biri – Túrkistan oblysyndaǵy Arys qalasynyń ákimi Gúljan Qurmanbekova. Ol osy qyzmetin 2021 jyldan beri abyroımen atqaryp keledi. Oǵan deıin segiz jyl boıy Shymkent qalasy ákiminiń orynbasary bolǵan. Tájirıbeli áıel basshyǵa 2019 jyly jaqyn ornalasqan áskerı bólimniń qoımalaryndaǵy oq-dári jarylysymen aty shyqqan shahardy basqarý senip tapsyrylǵandyǵy bekerden-beker emes.
G.Qurmanbekova jańa da jaýapty qyzmetin Arys qalasy men oǵan qarasty 6 aýyldyq okrýg turǵyndaryn jeke máseleleri boıynsha qabyldaýdan bastap, bir aı boıy olardyń muń-muqtajyn tań atqannan kún batqanǵa deıin tyńdaǵan eken. Nátıjesinde, jarylystan zaqymdanǵan 20 úıdiń ıeleri men bıznes nysandary búlingen 42 kásipkerge ótemaqy tóleýdiń bıýrokratııalyq sozbaqqa salynǵan máselesin dereý sheship bergen. Toqsanynshy jyldary jabylyp qalǵan qoǵamdyq kólik baǵyttaryn jergilikti kásipkerlerdiń kómegimen qaıtadan ashqyzǵan. Eń bastysy – óńirde gazdandyrylmaı qalǵan jalǵyz qalaǵa kógildir otyn tartý problemasynyń da sheshimin tapqan. Qazir Arys qalasy men Baıyrqum jáne Jıdeli aýyldyq okrýgterin gazdandyrý jumystary júrgizilip jatyr. Basqa okrýgter kezegin kútýli.
Bir aıta keterligi, arystyqtar G.Qurmanbekova qala ákimi bolyp taǵaıyndalǵanda «Áıeldiń qolynan ne kelýshi edi?..» desip, onyń iskerligine shúbá keltirgen kórinedi. Ýaqyt óte kele olardyń qala basshysyna kózqarastary múldem ózgergen. «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattalǵan áıel ákim, shynynda da, eren eńbek úlgisin kórsetip júr.
Aqmola oblysyndaǵy Jaqsy aýdanynyń ákimi Almagúl Qadyralına da osy qyzmetin 2021 jyldan beri oıdaǵydaı atqaryp júr. Júrek qalaýymen agronom mamandyǵyn tańdap, kásibin jetik meńgergen ol qazirgi qyzmetine deıin segiz jyl boıy oblystyq jer qatynastary basqarmasyn basqarǵan. Byltyr kúzde ótken aýdan ákimderiniń eksperımenttik saılaýynda A.Qadyralınaǵa aýdan turǵyndarynyń 83 paıyzy daýys berip, zor senim kórsetken.
Shyntýaıtynda, qazir óńir ákiminiń orynbasary, aýdan ákimi sııaqty saıası qyzmetshilerdiń arasynda áıelder az bolǵanymen, osyndaı jaýapty laýazymdarǵa laıyqty názik jandar jetkilikti ekeni anyq. Alaıda olardyń mansap baspaldaǵymen órlep-ósýine basty kedergi óńir ákimderiniń «komandasyna kirýdiń» ońaı emestigi bolsa kerek. Onyń ústine, keı ákimge, Memleket basshysy aıtqandaı, áıelderdiń «jemqorlyq áreketterge beıim emestigi» de unaı qoımaýy múmkin. Sondyqtan da búginde jergilikti atqarýshy organdarda ártúrli basshylyq qyzmetterdi minsiz atqaryp júrgen qyz-kelinshekterdiń odan ári joǵarylaýy úshin arnaıy basshy áıel kadrlar rezervin jasaqtaýǵa, olardyń kásibı deńgeıin arttyrýǵa jete kóńil bólgen jón. Buǵan qosa, áıelderdi basshylyq qyzmetterge joǵarylatý kórsetkishin óńirler ákimderiniń reıtıngisine engizý qajet.