Kúz – ózgerister maýsymy. Tamyz bite salysymen ekonomıkamyzda da tyń bastamalar paıda bolady dep úmittenetinimiz belgili. О́ıtkeni sheshimin kútip turǵan túıtkilder barshylyq. Sonyń alǵashqysy ári mańyzdysy – memlekettik bıýdjettiń jaıy.
Ulttyq qordan jappaı qarajat alý degen máseleni sheshý qajet. Keıingi 4-5 jylda Ulttyq qordan transfert jasaý kólemi kóbeıe tústi. Bul degenimiz bıýdjet tapshylyǵynyń ulǵaıyp bara jatqanyn ańǵartady.
Memlekettik qarjydaǵy, bıýdjettegi daǵdarystyń keıbir belgilerin shuǵyl túrde sheshý kerek. Onyń ishinde bıýdjettik tártiptilik, jaýapkershilik máseleleri bar. Jalpy, Úkimettiń memlekettik bıýdjetke tábeti tym ulǵaıyp ketti. Ekonomıkanyń múmkindigi ondaı tábetti kótere bermeıdi. Sondyqtan bıýdjet saıasaty reformany qajet etedi. Bıýdjet saıasatyn jetildirýge qatysty kelesi oıdy aıtqan jón sııaqty. Biz bıýdjettiń tapshylyǵyn Ulttyq qormen jaýyp kele jatyrmyz. Meniń oıymsha, Úkimet Ulttyq bankpen jáne basqa memlekettik organdarmen birigip Ulttyq qordan transfert alýdy azaıtýdy oılastyrýy kerek. Negizi munyń eki joly bar. Qazirgi Salyq kodeksindegi túrli jeńildiktiń sany 280-ge jeteǵabyl. Sonyń saldarynan bıýdjet jylyna 4-6 trln teńgeni joǵaltady eken. Iаǵnı Ulttyq qordan qarajatty ala bergenshe, Salyq kodeksindegi qaptaǵan jeńildikti joıǵan durys. Ekinshi tetik – kóleńkeli ekonomıkamen kúres. Bizde qazir ekonomıkanyń shamamen 18 paıyzy kóleńkeli ekonomıkaǵa tıesili. Eger ekonomıkanyń búkil aınalymyn 100 trln teńge dep alar bolsaq, sonyń 18 trıllıonynan salyq ustalmaı jatyr degen sóz. 18 trln-nyń salyq júktemesi shamamen 20-30 paıyz bolady dep esepteıtin bolsaq, onda kemi 4 trln teńge qazynaǵa túspeı tur. Bizge osy eki tetikpen jumys isteý mańyzdy. О́kinishke qaraı, buǵan qatysty ázirge tıisti sharalar qabyldanyp jatqan joq.
Sonymen birge Memleket basshysy byltyrǵy Joldaýynda ekonomıkany eki ese ulǵaıtýdy mindettedi. Biraq Úkimet oǵan tıisti deńgeıde jaýap bere almaı otyr. Sol sebepti, dál qazir ekonomıka kólemin eki eseleıtin naqty baǵdarlamany ázirleýdiń mańyzdylyǵy artyp tur. Sol kezde eldegi ekonomıkalyq ahýal jaqsarmaq. Bul oraıda Úkimettiń jáne taǵy da basqa múddeli memlekettik organdardyń ózara birlese otyryp, ekonomıkany eki ese ulǵaıtý jónindegi Úkimettiń ortamerzimdi baǵdarlamasyn ázirlegeni durys.
Buǵan qosa ulttyq valıýta baǵamy saıasatyna ózgeris engizý kerek dep oılaımyz. Mysaly, 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha shıkizattyq emes eksport kólemi 15 mlrd dollarǵa azaıyp ketti. Bul ne degen sóz? Bul ishki baǵalardyń qymbattap, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda básekege qabilettiligimiz tómendep ketkenin bildiredi. Menińshe, qazirgi ýaqytta ishinara, álsin-álsin jasalatyn devalvasııa qajet. Eger ol jasalmasa, básekege qabilettiligimiz tómendeı beredi. Bul da Úkimet pen Ulttyq bank birlese otyryp sheshetin mańyzdy másele.
Qońyr kúzde kútiletin taǵy bir basym baǵyt – júrgizilip otyrǵan ekonomıkalyq saıasattyń sapasyn kóterý. Bul eki elementten turady: birinshisi – ekonomıkalyq reformalar paketi kerek, ekinshisi – qurylymdyq reformalar paketi qajet. О́kinishke qaraı, Úkimet tarapynan ondaı paketter ázirlengen joq. Taǵy bir basymdyq – syrtqy ekonomıkalyq baılanysqa qatysty, ıaǵnı tólem balansyndaǵy tapshylyqty dereý joıý boıynsha tapsyrma berilgeni durys. Máselen, ótken jyldyń qorytyndysynda tólem balansyndaǵy aǵymdaǵy esepshot boıynsha bizde 9 mlrd dollarǵa tapshylyq baıqaldy. Bul – ekonomıkalyq qaýipsizdik turǵysynan ulttyq múddege sáıkes kelmeıtin kórsetkish.