Qazaqstan Konstıtýsııasynyń mańyzdy artyqshylyqtarynyń biri – onyń jalpyǵa birdeı tanylǵan demokratııalyq quqyqtyq ıdeıalar men qaǵıdattarǵa baǵyttalǵandyǵy. Elimizdiń Negizgi Zańynyń 1-babynda Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary ekeni kórsetilgen.
Qazirgi ýaqytta respýblıkada júrgizilip jatqan quqyqtyq reformada zańdylyq qaǵıdattaryn odan ári júzege asyrý máseleleri mańyzdy oryn alýy tıis. El Konstıtýsııasynda azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etý jáne qorǵaýmen qatar, zań ústemdigi, bıliktiń bólinýi, zań aldynda barlyǵynyń teńdigi sııaqty zań ústemdiginiń basqa da negizgi qaǵıdattary bekitilgen.
Qazaqstan ózin quqyqtyq memleket dep jarııalaı otyryp, quqyqtyq memleket qaǵıdatyn ustanatynyn kórsetti. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda zań ústemdigin qamtamasyz etýdiń birqatar kepildikteri jáne eń aldymen Konstıtýsııanyń ózi bekitilgen. Elimizdiń Negizgi Zańynyń 4-babynda Konstıtýsııanyń eń joǵary zańdy kúshi bar jáne Respýblıkanyń búkil aýmaǵynda tikeleı áreket etetini belgilengen. Sonymen, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy – memlekettik qurylymnyń negizderi men quqyqtyq retteý prınsıpterin belgileıtin, memlekettiń eń joǵary zańdy kúshi bar quqyqtyq akt.
Konstıtýsııanyń joǵary zańdy kúshi zańdar men basqa da quqyqtyq aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkes kelýin bildiredi. Bul qaǵıdat eldiń saıası jáne ekonomıkalyq turaqtylyǵy úshin mańyzdy bolyp tabylatyn quqyqtyq turaqtylyq pen boljamdylyqty qamtamasyz etedi, sondaı-aq quqyqtyq júıeniń belgilengen konstıtýsııalyq normalar sheńberinde jumys isteýin qamtamasyz etedi. Osylaısha, Konstıtýsııanyń eń joǵary zańdy kúshi memlekette áreket etetin quqyqtyq aktilerdiń ıerarhııasyndaǵy óz ornyn bildiredi.
Konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etýdiń mańyzdy quqyqtyq kepildikteriniń biri – Konstıtýsııanyń tikeleı áser etýi, ony onyń negizinde nemese onyń normalaryn túsindirý negizinde naqty quqyqtyq isterdi sheshý múmkindigi dep túsiný kerek. Konstıtýsııanyń bedeli úshin Konstıtýsııa normalaryn quqyq qoldaný tájirıbesinde qoldaný óte mańyzdy. Memlekettik organdar óziniń barlyq is-áreketin jergiliktiń joǵary zańymen salystyrýdy, qajet bolǵan jaǵdaıda ony tikeleı qoldanýdy úırenýi kerek. Konstıtýsııanyń tikeleı áseri onyń joǵary zańdyq kúshi prınsıpiniń mańyzdy bóligi bolyp tabylady.
Eldiń Negizgi Zańy Qazaqstan Respýblıkasynda qoldanystaǵy quqyq Konstıtýsııanyń, oǵan sáıkes keletin zańdardyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń, Respýblıkanyń halyqaralyq sharttyq jáne ózge de mindettemeleriniń, sondaı-aq respýblıka Konstıtýsııalyq Soty men Joǵarǵy Sotynyń normatıvtik qaýlylarynyń normalary bolyp tabylatynyn bekitedi. Osylaısha, Konstıtýsııa normatıvtik quqyqtyq aktilerdi qalaı túsindirý jáne qoldaný kerektigin anyqtaı otyryp, quqyq qoldaný praktıkasyna negiz bolýy kerek. Bul quqyqty qoldanýda birkelkilik pen ádilettilikti qamtamasyz etedi.
Quqyqtyq reformany tabysty júrgizý árqashan zańnyń qoǵam ómirindegi róliniń artýymen baılanysty, ol óz kezeginde respýblıkada júzege asyrylyp jatqan radıkaldy ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası reformalardy quqyqtyq qamtamasyz etýge, azamattyq kelisimdi qoldaýǵa jáne kópultty qazaqstandyq qoǵamdy shoǵyrlandyrýǵa, sondaı-aq azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtarynyń buzylýyna jol bermeýge qyzmet etedi. Qazaqstanda quqyqtyq memleket qalyptastyrý jaǵdaıynda zań ústemdigi qaǵıdatyn iske asyrý asa mańyzdy mánge ıe bolady. Osylaısha, quqyqtyq memlekettilikti qurý prosesiniń odan ári taǵdyry zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý deńgeıine jáne eń aldymen Konstıtýsııanyń ózine baılanysty.
Konstıtýsııa azamattardyń ómir súrý quqyǵy, sóz bostandyǵy, zań aldyndaǵy teńdik jáne áleýmettik kepildikter sııaqty negizgi quqyqtary men bostandyqtaryn bekitedi. Bul azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý jáne olardyń iske asyrylýyn qamtamasyz etý úshin quqyqtyq negiz jasaıdy. Qazaqstanda quqyqtyq memlekettiń qalyptasýy jaǵdaıynda Konstıtýsııanyń azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń, búkil qoǵam ómiriniń eń senimdi kepili retindegi róli men mańyzy artyp keledi.
Bizdiń elimizdiń Negizgi zańynda Qazaqstan Respýblıkasynda Konstıtýsııaǵa sáıkes adamnyń quqyqtary men bostandyqtary tanylatyny jáne olarǵa kepildik beriletini, adamnyń quqyqtary men bostandyqtary týǵannan bastap árqaısysyna tıesili ekendigi, absolıýtti jáne bólinbeıtin dep tanylatyny, zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń mazmuny men qoldanylýyn aıqyndaıtyny belgilengen. 1995 jylǵy Konstıtýsııa normalaryndaǵy adam quqyqtary men bostandyqtarynyń tabıǵı, absolıýtti jáne bólinbeıtin sıpatyn taný bizdiń konstıtýsııalyq zańnamamyz úshin jańalyq jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa beıildiliginiń aıǵaǵy boldy.
Adamnyń tabıǵı quqyqtaryn konstıtýsııalyq qamtamasyz etý - bul adamnyń bostandyǵy men avtonomııasyna kepildik berý tásili ǵana emes, sonymen birge qoǵamnyń turaqtylyǵynyń, onyń memlekettik qurylymynyń tıimdiliginiń sharty. Sonymen birge, Konstıtýsııa jeke tulǵanyń quqyqtaryn ǵana emes, onyń mindetterin de anyqtaıdy: ár adam konstıtýsııa men zańdardy saqtaýǵa, eldiń memlekettik rámizderin, quqyqtaryn, bostandyqtaryn, basqa adamdardyń ar-namysy men qadir-qasıetin qurmetteýge mindetti.
Adamnyń tabıǵı ajyramas quqyqtaryn moıyndaı otyryp, olardy negizgi konstıtýsııalyq quqyqtar men bostandyqtarda bekite otyryp, Negizgi Zań olardy qorǵaý tetikterin, onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Sotyn, sot organdaryn, sondaı-aq shaǵymdardy qaraıtyn jáne adam quqyqtaryn qorǵaı alatyn basqa da ınstıtýttardy qamtamasyz etti.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Soty Konstıtýsııanyń saqtalýyn qamtamasyz etýde, konstıtýsııalyq zańdylyq pen quqyqtyq tártipti qorǵaýda jáne azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaýda sheshýshi ról atqara otyryp, elimizdiń memlekettik organdary júıesinde erekshe oryn alady. Konstıtýsııalyq Sot barlyq zańdardyń, qaýlylardyń jáne basqa da normatıvtik aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekseredi. Konstıtýsııalyq Sot quqyqtyq aktini konstıtýsııalyq emes dep tanysa, ol azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn zańsyz zańnamamen baılanysty buzýshylyqtardan qorǵaıtyn zańdy kúshin joıady. Bul normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń Konstıtýsııaǵa qaıshy kelmeýi men azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn buzbaýynyń kepili bolyp tabylady.
Konstıtýsııalyq sot azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń buzylýyna qatysty shaǵymdaryn da qaraýǵa quqyly. Bul azamattardy memlekettik organdardyń jáne olardyń konstıtýsııalyq kepildikterin buzýy múmkin basqa sýbektilerdiń áreketterinen qorǵaýdyń tıimdi tetigi retinde qyzmet etedi. Konstıtýsııalyq sottyń bul ókilettigi azamattarǵa óz quqyqtaryn joǵary quqyqtyq deńgeıde qorǵaýǵa múmkindik beredi. Atqarýshy bılik Konstıtýsııalyq sottyń sheshimderin oryndaýǵa jáne óz qyzmetin soǵan sáıkes keltirýge mindetti. Bul bılikti teris paıdalanýdyń aldyn alýǵa kómektesedi jáne barlyq memlekettik organdardyń Konstıtýsııa sheńberinde jumys isteýin qamtamasyz etedi. Qarapaıym sottar isterdi qaraý kezinde Konstıtýsııalyq Sottyń túsindirmeleri ustanýǵa tıis, bul Konstıtýsııanyń birkelki qoldanylýyn qamtamasyz etedi.
Konstıtýsııalyq Sot Konstıtýsııaǵa resmı túsiniktemeler beredi, bul konstıtýsııalyq normalardy birkelki túsinýge jáne qoldanýǵa kómektesedi. Bul ásirese azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý úshin óte mańyzdy, óıtkeni naqty túsiniktemeler konstıtýsııalyq normalardy durys túsinýge jáne qoldanýǵa yqpal etedi. Osylaısha, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Soty azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etetin jáne eldegi konstıtýsııalyq tártipti qoldaıtyn sot tóreligi júıesindegi negizgi organ bolyp tabylady.
Adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etýdiń mańyzdy tetigi - onyń óz quqyqtary men bostandyqtaryn sot arqyly qorǵaý quqyǵy. Quqyqtyq memleket jaǵdaıynda táýelsiz sot adam quqyqtaryn qorǵaýdyń negizgi quraly. Táýelsiz sot tóreligin qamtamasyz etý maqsatynda eldiń Negizgi Zańy sýdıalarǵa qol suǵylmaýshylyq pen turaqtylyqty bekitedi; sottardy tikeleı memlekettik bıýdjet qarajaty esebinen qarjylandyrýdy kózdeıdi; sýdıa laýazymynyń depýtattyq mandatpen, ózge de aqy tólenetin laýazymmen nemese kásipkerlik qyzmetpen úılesimsizdigin belgileıdi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy sotyn qospaǵanda, barlyq sottardyń sýdıalaryn Prezıdent taǵaıyndaıdy. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıalaryn Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń usynýy boıynsha Senat saılaıdy.
Sot bıligi Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan júzege asyrylady jáne azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdy, sot tóreligin júzege asyrý jolymen memlekettiń Konstıtýsııasyn, zańdaryn, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerin, halyqaralyq sharttaryn oryndaýdy qamtamasyz etýdi óz maqsatyna aınaldyrady. Sot tóreligin júzege asyrý kezinde sot bıligi óz qyzmetinde Konstıtýsııaǵa qaıshy kelmeıtin normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ǵana qoldana alady.
Qarjy salasyndaǵy azamattardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaýdyń mańyzdy ınstıtýttarynyń biri - Bank ombýdsmeni ınstıtýty. Bank ombýdsmeni týyndaǵan kelispeýshilikterdi sheshýdiń jáne qaryz alýshylardyń tólem qabilettiligin qalpyna keltirýdiń tıimdi jáne táýelsiz tetigin usyna otyryp, bankter men olardyń klıentteriniń múddeleriniń teńgerimin qamtamasyz ete otyryp, Qazaqstannyń turaqty bank júıesin damytýda mańyzdy ról atqarady. Bul ınstıtýttyń engizilýi memlekettiń eldiń qarjy sektoryn ornyqty damytý sheńberinde bankter men ózge de qarjy ınstıtýttary klıentteriniń quqyqtary men múddelerin qorǵaýdy qamtamasyz etýge umtylysyn aıǵaqtaıdy.
Bank zańnamasy qaryz alýshy-jeke tulǵalardyń ótinishterin qaraýdy, olardyń jáne qarjy ınstıtýttarynyń arasynda týyndaǵan kelispeýshilikterdi retteýdi, sondaı-aq usynymdar men konsýltasııalar berýdi qosa alǵanda, Bank ombýdsmeniniń ókilettikteri men quzyretin naqty aıqyndaıdy. Bank ombýdsmeni bankter men ózge de qarjy ınstıtýttary úshin mindetti kúshi bar sheshim qabyldaý quqyǵymen daýlardy sotqa deıingi mindetti retteýdiń jalǵyz ınstıtýty bolyp tabylatynyn atap ótken jón.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda bostandyq pen ádilettilik qaǵıdattaryn jarııalaý qoǵamdyq jáne memlekettik qurylym týraly demokratııalyq ıdeıalardy qalyptastyrady; memlekettiń qoǵamdyq-saıası turaqtylyqty, konstıtýsııalyq zańdylyqty jáne azamat pen qoǵamnyń áleýmettik-ekonomıkalyq ál-aýqatyn qamtamasyz etýge umtylysy týraly kýálandyrady. Saıyp kelgende, Konstıtýsııa saıası-quqyqtyq nıetti bildiredi, ony is júzinde júzege asyrý memlekettik organdar men qarapaıym azamattardyń búkil júıesiniń sanaly jáne sheshýshi áreketteriniń nátıjesinde múmkin bolady. Konstıtýsııanyń áleýeti ony iske asyrýǵa organdar júıesi túrindegi memleket qana emes, tutastaı alǵanda búkil qoǵam belsendi qatysqan jaǵdaıda tolyq ashylady.
Darhan Qadyrbaıuly,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Bank ombýdsmany, zań ǵylymdarynyń doktory, professor, iskerlik ákimshilendirý magıstri